of 26/26
Osnovi teorije organizacije i menadžmenta 1 I OSNOVI TEORIJE ORGANIZACIJE I MENADŽMENTA Teorija organizacije i menadžmenta, kao i sve druge tvorevine ljudske civilizacije, jesu podložne promjenama i razvoju u skladu sa promjenama i zahtjevima svih faktora koji na njih utiču i u čijoj službi se oni nalaze. Evolucija teorije organizacije i menadžmenta koju ubrzavaju sve učestaliji i sve kompleksniji problemi poslovanja, upravljanja i projektovanja organizacionih sistema dovodi do novih teorijskih i praktičnih aspekata i potencira neke od klasičnih principa i komponenata zaodjevene u nove forme i sadržaje. Sa druge strane, javljaju se novi koncepti koji bi se uslovno mogli nazvati disciplinama za sebe - su strategijski menadžment, strategijsko planiranje, dijagnostifikovanje organizacije, upravljanje promjenama, tehnologija organizovanja itd. U takvoj situaciji nameće se pitanje kakva je uloga teorije organizacije, a kakva menadžmenta i šta je to što čini jezgra tih teorija i njihovih praktičnih implikacija. Teorija organizacije i menadžment kao teorija upravljanja razvijali su se paralelno i neodvojivo tokom ljudske istorije i praktično ih je nemoguće razdvojiti nekom fiksnom i jasnom granicom. Saznanja, principi i metode jedne i druge oblasti uzajamno su nadopunjavana i izgrađivana u međusobnoj interakciji, a i na osnovu same činjenice da su isti istraživači, naučnici i iskusni menadžeri sistematizovali i objašnjavali organizacione i upravljačke postavke, koncepte, modele ili praktične tehnike. Iako usko povezane, danas ipak egzistiraju i proučavaju se dvije zasebne discipline pod nazivom teorija organizacije i menadžment (slika 1.1). Pioniri teorije organizacije, kao i naučnici savremene epohe, bili su suočeni sa pitanjem zašto su neke organizacije efektivnije i efikasnije od drugih. U tim početnim stadijumima stvaranja teorije organizacije, koji su pripadali vremenu sporog odvijanja proizvodnih i poslovnih procesa, lakše se mogao pronaći adekvatan odgovor na to pitanje, nego što je to slučaj danas, u vrtlogu gotovo neprekidnih i sve bržih promjena.

-I Osnovi Teorije Organizacije i Menadzmenta.pdf

  • View
    1.281

  • Download
    14

Embed Size (px)

Text of -I Osnovi Teorije Organizacije i Menadzmenta.pdf

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

I OSNOVI TEORIJE ORGANIZACIJE I MENADMENTATeorija organizacije i menadmenta, kao i sve druge tvorevine ljudske civilizacije, jesu podlone promjenama i razvoju u skladu sa promjenama i zahtjevima svih faktora koji na njih utiu i u ijoj slubi se oni nalaze. Evolucija teorije organizacije i menadmenta koju ubrzavaju sve uestaliji i sve kompleksniji problemi poslovanja, upravljanja i projektovanja organizacionih sistema dovodi do novih teorijskih i praktinih aspekata i potencira neke od klasinih principa i komponenata zaodjevene u nove forme i sadraje. Sa druge strane, javljaju se novi koncepti koji bi se uslovno mogli nazvati disciplinama za sebe - su strategijski menadment, strategijsko planiranje, dijagnostifikovanje organizacije, upravljanje promjenama, tehnologija organizovanja itd. U takvoj situaciji namee se pitanje kakva je uloga teorije organizacije, a kakva menadmenta i ta je to to ini jezgra tih teorija i njihovih praktinih implikacija. Teorija organizacije i menadment kao teorija upravljanja razvijali su se paralelno i neodvojivo tokom ljudske istorije i praktino ih je nemogue razdvojiti nekom fiksnom i jasnom granicom. Saznanja, principi i metode jedne i druge oblasti uzajamno su nadopunjavana i izgraivana u meusobnoj interakciji, a i na osnovu same injenice da su isti istraivai, naunici i iskusni menaderi sistematizovali i objanjavali organizacione i upravljake postavke, koncepte, modele ili praktine tehnike. Iako usko povezane, danas ipak egzistiraju i prouavaju se dvije zasebne discipline pod nazivom teorija organizacije i menadment (slika 1.1). Pioniri teorije organizacije, kao i naunici savremene epohe, bili su suoeni sa pitanjem zato su neke organizacije efektivnije i efikasnije od drugih. U tim poetnim stadijumima stvaranja teorije organizacije, koji su pripadali vremenu sporog odvijanja proizvodnih i poslovnih procesa, lake se mogao pronai adekvatan odgovor na to pitanje, nego to je to sluaj danas, u vrtlogu gotovo neprekidnih i sve brih promjena.

1

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

TEORIJA ORGANIZACIJE

MENADMENT

Slika 1.1.: Odnos teorije organizacije i menadmenta

I pored toga, teoretiare organizacije i menadmenta iz ove dvije razliite epohe spaja jo uvijek mnotvo gotovo podudarnih interesovanja, kao to su: Kako obezbijediti efektivno komuniciranje u organizaciji? Kako osigurati realizaciju postavljenih ciljeva? Koliko hijerarhijskih nivoa u organizacionoj strukturi treba postaviti? Ovakva pitanja i razmatranja aktuelna su danas isto toliko koliko i poetkom XIX vijeka [108].

1. Pojmovno odreenje organizacije i menadmenta1.1 Vieznanost pojma "ORGANIZACIJA" Pojam organizacija se esto koristi u raznim oblastima ljudskog rada i djelovanja. Sree se kako u svakodnevnom ivotu, tako i u profesionalnim djelatnostima, pri emu najee ima sljedea znaenja [8]: Organizacija kao sistem kompozicija prirodnih ili prirodnih i tehnikih elemenata radi ostvarenja odreenih linih ili drutvenih ciljeva dejstvovanjem, tj. u dinamici tog sistema. Organizacija kao proces stvaranja organizacionog sistema, njegovog aktiviranja, odravanja u dejstvu i usmjeravanja tog dejstva ka ciljevima koji su nam postavljeni. U skladu sa ovim tumaenjem je i pojam tehnologija organizacije koji podrazumijeva skup misaono zasnovanih postupaka koji obezbijeuju efikasno izvoenje projektovanih procesa rada i ostvarenje planiranih efekata.

2

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

Organizacija kao aktivnost organizovanja linih i drutvenih djelatnosti u raznim oblastima rada (tehnika, kulturna, prosvjetna, sportska, ekonomska...). Ovako shvaena organizacija obavezno ima drutveni karakter. Organizacija predstavlja i svaki konkretni organizacioni oblik koji je nastao kao rezultat aktivnosti ili procesa organizovanja (preduzee, optina, drava, politika organizacija, klub, i dr.). Organizacija kao kvalitetno svojstvo drutvenih pojava i odnosa oznaava stanje reda u nekoj organizaciji preduzeu, politikoj organizaciji, klubu i dr. esto se koriste ocjene "organizacija je na nivou" ili "organizacija je podbacila". Razliitost u shvatanju pojma "organizacija" se oituje ak i u jezikom smislu jer se pojavljuje kao imenica (sistem, preduzee, nauna disciplina), zatim kao glagol (proces organizovanja) i kao pridjev (karakteristika kvaliteta sistema, nivo organizovanja). Korijen rijei "organizacija" ima svoje osnove u sljedeim izrazima: organon (gr.) sa znaenjem: organ, naprava, orue, alatka, sprava; organizam skup organa povezanih u cjelinu sa namjerom postizanja odreenog zajednikog cilja; organisatio (lat.) spajanje pojedinanih dijelova-organa u cjelinu. Naprijed pomenute razliitosti u shvatanju i razumijevanju organizacije kao pojma prenose se i na oblast istraivakog i naunog rada, tako da Harold Koontz govori o "teorijskoj dungli" u oblasti organizacije [59]. Potvrda ovakve ocjene nalazi se i u razliitim pristupima u definisanju organizacije kao nauke [71]: S. Marjanovi: "Organizacija je svako ljudsko udruivanje u svrhu postizanja zajednikog cilja." M. Novak: "Organizacija kao opta kategorija je svjesno udruivanje ljudi kojima je cilj da odgovarajuim sredstvima ispune odreene zadatke sa najmanjim moguim naporom na bilo kojem podruju drutvenog ivota." Melrowich: "Organizacija je sistemsko, plansko koordiniranje ljudi i sredstava u cilju regulisanja radnog toka, kao i skupnost regulisanja kojima se oblikuje poslovanje preduzea." Rajter: "Organizacija je smiljeno povezivanje ljudi, tehnike i misaone podloge." D. Mali: "Organizacija se definie kao misaonim procesom realizovana neodreenost." U osnovi, namjera je i pokuaj sistematizacije razliitosti u shvatanju i definisanju pojma "organizacija" sa stanovita terminologije koju nudi teorija

3

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

sistema. Pri tome je mogue sva naprijed navedena shvatanja organizacije grupisati u tri pojma prikazana na slici 1.2.SISTEM

ORGANIZACIJA

kao

PROJEKTOVANJE SISTEMA (proces)

KARAKTERISTIKA SISTEMA (stanje)

Slika 1.2: Pojam "ORGANIZACIJA"

Obzirom da pojmovi "SISTEM" i "PROJEKTOVANJE SISTEMA" u teoriji sistema imaju svoja eksplicitna i jasna znaenja, ostaje dakle, da se pod pojmom ORGANIZACIJA shvati aspekt stanja sistema, odnosno jedna od KARAKTERISTIKA KVALITETA SISTEMA. Kao nauna disciplina organizacija se javlja poetkom razvoja industrijskog drutva u prvim radovima Taylor-a i Fayol-a. Kao mlada nauna disciplina preivljava veliki broj transformacija kroz razliite teorije i pravce koje je danas gotovo nemogue konzistentno klasifikovati. 1.2 Vieznanost pojma "MENADMENT" Menadment je proces planiranja, organizovanja i kontrolisanja rada ljudi u datim uslovima radi postizanja ciljeva [58]. Rije "menadment" potie od anglosaksonskog termina "management", koja ima prelazan i neprelazan oblik. Kao prelazan oblik "manage" znai: voditi, izvriti, savladati; kao neprelazan oblik se navode sljedea znaenja: moi uraditi neto, moi zavladati situacijom, uspjeti i sl. Menadment, teorijski i praktino posmatrano, ima trojaku funkciju, odnosno pojavljuje se u tri posebna aspekta, donekle razliita, ali ipak sa mnogo toga zajednikog [58]: Menadment kao proces upravljanja odreenim poslovima, poduhvatima ili sistemima radi efikasnog postizanja zajednikih ciljeva.4

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

Menadment kao posebna grupa ljudi - profesija, iji je posao da upravlja izvravanjem poslova i zadataka, koje obavljaju drugi ljudi radi efikasnog ostvarivanja predvienih, zajednikih ciljeva. Menadment kao posebna nauna disciplina, multidisciplinarnog karaktera, koja se bavi istraivanjem problema upravljanja odreenim poslovima, poduhvatima i sistemima. Nezavisno od aspekta sa kog se posmatra pojam menadmenta, jasno je da se mora posmatrati kao upravljaki proces, koji se izmeu ostalog, orijentie na meuljudske odnose, komunikaciju i ponaanje u organizaciji. Iako su se raznovrsne upravljake aktivnosti neprekidno koristile tokom duge ljudske istorije, menadment se, iz raznih okolnosti, relativno kasno ustoliio kao nauna disciplina. Tek krajem XIX vijeka, radovima pionira tzv. naunog menadmenta ili naune organizacije rada (Scientific Menagement) F. Taylora i H. Fayola, menadment je dobio obiljeja naune discipline.

2. Evolucija teorije organizacije i menadmentaOrganizacija i menadment su proizvodi istorijskog i drutvenog perioda i mjesta. Kako su se ljudi borili s problemima odnosa u razliitim istorijskim periodima, jedan od naina je da tumaimo evoluciju teorije organizacije i menadmenta. Svaka, pa i organizaciona misao, ima svoju istoriju, svoj razvojni put, da bi se razvila u nauku. Neke ideje o organizaciji, pa i zapisi o njoj, morali su postojati jo kod starih Egipana i Vavilonaca. Nemogue je bilo izgraditi takva monumentalna djela (piramide, irigacioni sistemi) bez odreenih znanja veeg broja generacija iz oblasti organizacije, koja se nisu mogla prenositi samo usmenim predanjem. Zato se opravdano pretpostavlja da su stari Egipani vjerovatno zapisivali svoja iskustva u izgradnji tako velikih objekata, pogotovo ako se zna koliko su se dugo gradili. Tako se, prema nekim procjenama, Keopsova piramida gradila oko 20 godina, a u njenoj izgradnji je bilo angaovano, navodno, oko 100.000 ljudi. Slino je i sa izgradnjom sistema navodnjavanja u Egiptu i Vavilonu. Naalost, nisu pronaeni nikakvi pisani tragovi o tim velikim poslovima i organizacionim poduhvatima. Prvi pisani dokazi o slinim poduhvatima nalaze se u Hamurabijevom zakoniku. Vavilonski kralj Hamurabi (2123-2081. god. p.n.e.) u svom zakoniku (282 lana), dao je odreena pravila drutvene organizacije koji se tiu popisa stanovnitva, organizacije dravne uprave, javnih radova, uvoenje inventara, visine zarada u naturi, sistem kanjavanja onih koji se nisu pridravali propisanih ili obiajnih normi itd. U Mesopotamiji, koja je svoj procvat imala oko 3000. god. p.n.e., razvio se poseban sistem upravljanja hramovima, duhovnim i svjetovnim stjecitima. Jedan od vrhovnih svetenika bio je odgovoran za5

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

religijske aktivnosti i svetkovine, dok je drugi imao administrativne funkcije, koordiniui aktivnosti svjetovnih organizacija. Tu se nalaze prvi tragovi podjele rada, nadzora, kontrole i hijerarhijskih odnosa. Vrijedan izvor vezan je za vojnu organizaciju, prve tragove linijskih i tabnih odnosa, uspostavljenih na Dalekom istoku, u Kini, u VI vijeku p.n.e., u kome je Sun Cu izvrio formacijsku podjelu armije, definisanje inova meu oficirima i utvrdio naine komunkacije pomou signala. Takoe, postoje dokazi da je u drevnoj Kini bila vrlo izraena i razvijena podjela i specijalizacija rada, te, organizaciona departmentalizacija (podjela na odjeljenja i odsjeke). U Evropi se prvi zapisi nalaze kod Grka, koji su u ustavima svojih mnogobrojnih gradova-drava (polis) nastojali da uspostave pogodne organizacione oblike upravljanja. U pojedinim gradovima prihvaena su veoma razliita rjeenja u organizaciji upravljanja, a kretala su se od demokratskih do oligarhijskih sistema. U staroj Grkoj organizacioni zahvati preduzimani su i na mnogim drugim drutvenim podrujima, u izvoenju poljoprivrednih radova, u trgovini (uveli su standarde, vage). Platon, a za njim i Aristotel, opisuju kastinski sistem, koji se zasnivao na odgovarajuoj podjeli rada i efikasnosti specijalizovanih pojedinaca. Kod Rimljana Katon i Voron opisuju pravila pomou kojih vlasnici i nadglednici imanja mogu efikasnije upravljati. Nakon propasti Rima dolazi do odreene stagnacije. Naime, feudalizam je, kao to je poznato, kulminirao vjerskim organizacijama, ba kao to kapitalizam kulminira sa politikim i ekonomskim organizacijama. Njihov centralizovani model rukovoenja izdrao je sva iskuenja do dananjih dana. U vrijeme feudalizma nametane su dogme sa kojima su se ljudi drali u potinjenosti. Tek u kasnom feudalizmu ponovo oivljava organizaciona misao. Meu vanije naunike spadaju: Leonardo da Vini (1452-1519) koji je u svojim spisima odreeni dio posvetio planiranju zadataka i mogunosti racionalizacije rada pomou ralanjivanja na operacije koje oznaava kao simbole, i Galileo Galilej (15641642), koji je izuavao prirodu umora koji smanjuje ovjekovu efikasnost. Ogroman doprinos organizacionoj misli dao je Charles Babbage (1792-1871,), ekonomista, "duhovni otac" kompjutera. Imao je nauni pristup podjeli rada i specijalizaciji, praenjem trokova i uinkom koji djeluje na efikasnost radnika. Poor se intenzivno bavio istraivanjem naela organizacije, kao i informacije i komunikacije, koje je praktino uveo u eljezniko preduzee /58/. Period razvoja organizacija, omeen industrijskom revolucijom koja je omoguila pojavu organizacije kao mjesta stalnog zaposlenja ljudi, i elektronske revolucije koja je omoguila pojavu organizacije bez mjesta (virtualna organizacija) u kojoj ljudi rade po ugovoru, na daljinu preko Interneta i sl., predstavlja okvir za identifikovanje teorijskih uenja, pristupa i koncepata, koji su se pojavili u periodu dugom 150 godina. Poetni impuls i originalna uenja dala je klasina kola krajem XIX i poetkom XX vijeka, sa dva ogranka: nauni menadment iji je tvorac Taylor i klasina teorija organizacije, koju ine uenja Henry Fayola i Max Webera.6

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

Kao naune discipline organizacija i menadment preivljavaju veliki broj transformacija kroz razliite teorije i pravce koje je danas gotovo nemogue konzistentno klasifikovati. Djelujui u razliitim vremenskim i prostornim uslovima, razni teoretiari prilazili su problemima organizacije sa razliitih strana, naglaavajui u svojim radovima vie ili manje pojedine aspekte organizacije. Prema V. Otaeviu osnovnu klasifikaciju svih pravaca mogue je izvriti na sljedei nain [93]: klasina teorija organizacije, teorija meuljudskih odnosa (neoklasina teorija), savremena teorija organizacije: sistemska teorija, organizacioni sistemi, projektni menadment i matrina organizacija, situaciona teorija. najnoviji trendovi u razvoju organizacije i menadmenta

2.1 Klasina kola teorije organizacije Teoretski pravac klasine kole oznaava prvi nauni pristup organizaciji. Veliki je broj pripadnika ovog pravca. Njihova zasluga je u tome to su utvrdili odreena pravila i principe koja i danas imaju svoju vrijednost i slue kao polazita izgradnje organizacione strukture. Svojim radovima dali su smjer prouavanju, formirali sistem vienja organizacione problematike i stvorili pristup u rjeavanju odreenih pitanja . Bitna obiljeja ovog teoretskog pravca najbolje se mogu uoiti kroz radove najeminentnijih autora. Osnovne ideje i doprinosi Frederick Taylor-a (1856-1915) Inenjer Frederick W. Taylor, je vrlo rano shvatio neefikasnost rada u radionicama, to ga je navelo da prouava vrijeme koje se utroi pri radu. Smatrao je da treba stvoriti takve uslove rada koji e omoguiti saradnju radnika i rukovodilaca kako bi se poveala produktivnost. Pri tome nije isputao iz vida da, u takvom sluaju, radnik mora biti stimulisan za poveanje produktivnosti. Njegove ideje se mogu saeti u etiri osnovna principa: Oblikovanje rada Do Taylor-a smatralo se da radnici, brigadiri i poslovoe sami, najbolje znaju kako se obavlja rad za koji su specijalizovani. To znanje prenosilo se kroz generacije u okvirima odreenih struka. Taylor je smatrao da je takav pristup pogrean, te da se moe pronai bolji nain, koji e se dobiti prouavanjem rada uz naunu i strunu analizu, pa takav nain treba zapisati i propisati svima. Na ovaj7

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

nain treba oblikovati metode rada kako bi se standardizovale i primjenjivale na sve. Izbor i obrazovanje radnika Za svaki rad trebalo bi izabrati najprikladnijeg radnika, s obzirom na to da fizike i psihike sposobnosti ljudi ne odgovaraju jednako svim vrstama rada. Potrebno je za odreeni rad pronai ljude kojima on najbolje odgovara i onda ih obuiti u skladu sa standardnom metodom rada. Motivacija radnika Taylor je smatrao da je potrebno odrediti minimalnu nadnicu za radnike koji e rad obavljati prema standardnoj metodi i standardnom uinku. Meutim, za poveanje uinka potrebno je radniku dati materijalnu stimulaciju. Radnike koji ne mogu da ostvare standardni uinak treba premjestiti ili otpustiti. Taylor je takoe smatrao da radnika treba motivisati, osim novano, i drugim stimulacijama. To su npr. bolji uslovi rada, uzimanje u obzir njegovih elja, paljivije tretiranje i sl. Odvajanje planiranja od izvravanja Svakom radu prethodi manja ili vea priprema koju treba da obave posebni kadrovi, odnosno ne isti koji izvode sam rad. U tu pripremu spada, prema Taylor-u, oblikovanje rada (definisanje tehnologije), odreivanje pomonih sredstava za rad (alata), odreivanje normi, planiranje rada, terminiranje, obuavanje radnika i sl. Iz ovoga je proizaao njegov koncept funkcionalnog tipa organizacije radionice. Dotadanjeg poslovou, prema ovom koneptu, zamjenjuje osam specijalista, gdje svaki iz svog uskog domena rada nareuje radniku kako i ta da radi, a sam poslovoa brine iskljuivo za radnu disciplinu u pogonu. Na istoj osnovi izrauje se organizacija funkcija na nivou preduzea. Svojim posljednjim principom Taylor je zakoraio u podruje strukturisanja organizacije. Za svoj pristup prouavanju rada i principe koje je razvio, Taylor je upotrebio termin "scientific management" (nauno upravljanje). Taj njegov pristup organizaciji je meu radnicima doivio vrlo jak otpor, koji je bio podupiran od sindikata. Uprkos njegovim iskrenim namjerama da se povea produktivnost rada, ni rukovodstvo ni poslodavci nisu prihvatili te ideje, jer ih je to prisiljavalo na sistematski rad i analize, kao i na naputanje dotadanjih metoda improvizacije. Taylor-ove ideje su uticale na cijelu plejadu strunjaka koji su nastavili i proirivali zapoeto djelo, a time i podruje teorije organizacije i upravljanja. Osnovne ideje i doprinosi Frank Gilberth-a (1868 - 1924) Dok je Taylor analizirao rad dijelei ga na "elemente", njegov suvremenik, takoe Amerikanac, Frank Gilberth pokuao je da pronae najmanje "radne estice" iz kojih se svaki konkretni zadatak sastoji, bez obzira na pojavne oblike njihove manifestacije. Uz pomo svoje supruge Lillian otkrio je 18 elementarnih pokreta-terbilidi. Koliko je znaajno ovo otkrie najbolje pokazuje injenica da8

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

se i danas koristi kao osnova raznih studija kojima se utjee na poveanje efikasnosti ljudskog rada. Studija pokreta, zapoeta sa Gilberth-om stalno se razvija i usavrava. Sjedinjena sa Taylor-ovom studijom vremena predaje se kao posebna disciplina na mnogim univerzitetima u svijetu. Gilberth-ova prouavanja su takoer orijentisana na poveanje produktivnosti rada ali, za razliku od Taylor-a, ne intenziviranjem rada, ve pronalaenjem jednostavnijih i lakih postupaka. Ispitivao je kako se izvravanje pojedinih pokreta odraava na radnika sa stanovita zamora i predlagao nain njihovog izvoenja koji zahtijeva najmanji utroak bioenergije. Time je postavio osnove racionalizacije rada. Gilberth-ov rad, teoretski uoblien i objavljen u knjizi "Primjena studija pokreta" (1917) predstavlja dalju razradu i upotpunjavanje Taylor-ovog rada unosei u njega kvalitetno nove i humanije elemente odnosa prema radu. Osnovne ideje i doprinosi Henry Fayol-a (1841 - 1925) Henry Fayol je kao rudarski inenjer i geolog, relativno brzo dospio do visokih rukovodeih poloaja u rudarskim kompanijama, gdje je imao prilike da uoi neefikasnost organizacije i odluivanja, ak i na najviim nivoima. Svoja zapaanja uobliio je u jednu novu teoriju koja tretira zadatke rukovodilaca kao univerzalne, bez obzira na to da li se radi o industriji, trgovini, vojsci, institucijama, udruenjima itd. Svoja razmiljanja i sistematizovana stanovita objavio je 1916. godine u knjizi "Administration Industrielle et Generale" (Opta i industrijska administracija), u kojoj je opisao principe rukovoenja i upravljanja koja, u osnovi, posmatra preduzee kao jedinstvenu cjelinu. Osnove rukovoenja saeo je, u sljedeih pet sekundarnih funkcija, odnosno procesa koje sprovode rukovodioci: predvianje, organizovanje, komandovanje, koordiniranje, kontrolisanje.

Naglaavao je potrebu poznavanja metoda organizacije za rukovodioce i potrebu sve boljeg poznavanja principa i metoda organizovanja, to je ovjek na viem rukovodeem poloaju. Principe rukovoenja saeo je u 14 taaka: jedinstvo rukovoenja, jedinstvo komande, permanentnost komande, hijerarhija, centralizacija, podjela rada, inicijativa i odgovornost, autoritet, disciplina, jedinstvo osoblja, pravinost i blagonaklonost, stalnost osoblja i podreivanje pojedinanih interesa [36]. Sam Fajol je konstatovao da ove principe ne treba shvatati kruto, i da.oni nisu apsolutni. Smatrao je da su principi fleksibilni i adaptibilni u odnosu na svaku9

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

posebnu situaciju i potrebu. Njihova primjena je stvar znanja i umjea koje zahtjeva inteligenciju, iskustvo, odluivanje i mjeru. Vizionarski je tvrdio da navedeni principi ne predstavljaju sve mogue principe i da e iskustvo sigurno ukazati na nove, koji ese vremenom razviti i sistematizovat [108]i. Doprinos koji je Fayol dao naunoj organizaciji rada, organizaciji preduzea, posebno organizaciji funkcije rukovoenja, moze se jedino uporediti sa doprinosom koji je dao Taylor u organizaciji i unapreenju radionikog rada. Podjela ukupne aktivnosti na funkcije, atributi funkcije rukovoenja, njegovi principi i sl., imaju svoju vrijednost i u dananjim uslovima [93]. Osnovne ideje i doprinosi Max Weber-a (1864 - 1920) Max Weber, njemaki sociolog, impresioniran rastom i razvojem industrije u Njemakoj razvija do krajnjih granica formalni koncept organizacije. U svom radu "Privreda i drutvo" razvio je koncept tzv. birokratske organizacije, gdje je dao njena etiri osnovna principa: Hijerarhija Ogleda se u jasno definisanoj podjeli rada i nadlenosti, na emu se temelje odnosi podreeni i nadreeni. Na tim odnosima precizno se definie odgovornost i autoritet svakog pojedinca, to omoguava da se formira hijerarhijska struktura, kao podloga formalnoj organizacionoj strukturi. Pravila i procedure Ponaanje svakog pojedinca u organizacionoj strukturi je ne samo razraeno i opisano u detalje, ve i obavezno. Autoritet Vezan je za poloaj, a ne za linost pojedinca. Struktura Formalna organizaciona struktura je sutina birokratske organizacije i njoj je sve podreeno. Pomenuti istraivai bili su zaokupljeni idejom da pronau skup univerzalnih principa, ijom bi se primjenom postigla visoka organizaciona efektivnost. Njihov pristup se sastojao u tome da posmatraju organizacije, njihov rad i efekte koje ostvaruju i da na bazi toga izvode smjernice ili principe koji razluuju uspjene od neuspjenih organizacija. Klasini pristup organizaciji ne iscrpljuje se imenima samo navedenih teoretiara, njih ima mnogo a treba istai: H. Gantt-a, H. Emerson-a, Urwick-a, O Donnell-a, Koontz-a i druge. 2.2 kola meuljudskih odnosa i bihejvioristiki pravac Od 1924. do 1932. godine grupa istraivaa sa Univerziteta Harvard ispitivala je efekte koji se javljaju pod uticajem razliitih fizikih uslova rada (kao to je, na10

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

primjer, intenzitet osvjetljenja) na produktivnost radnika u dijelu kompanije Western Electric Company's Hawthorne Works. Ovo istraivanje provodili su Elton Mayo, F. Roethlisberger i T. Whitehead i ono je poznato u teoriji kao uveni Hawthorn-ski eksperiment 1 . Njihovi rezultati istraivanja doveli su do raanja posebne kole organizacione misli, nazvane kola meuljudskih odnosa i do jednog specifinog teorijskog pravca nazvanog "kola ljudskog ponaanja", poznatijeg kao bihejvioristiki pravac (behaviour na engleskom znai vladanje, ponaanje, itd.). Ove dvije kole imaju veliki dio zajednikih stavova, pa se mogu zajedno razmatrati. Istraivai su tokom eksperimentisanja bili iznenaeni potpuno neoekivanom pojavom, koja se ispoljavala kao poveanje produktivnosti uprkos uvoenju teih fizikih uslova rada na radna mjesta. Dalja istraivanja i intervjui sa zaposlenima otkrili su da drutveni i emotivni faktori, a ne samo promjene u uslovima rada, mogu znaajno da utiu na varijacije u rezultatima rada. Osnovni zakljuci koji se mogu izvui iz Hawthorn-skog eksperimenta vezani za nain na koji ljudi rade, ukratko glase: Rad je drutvena aktivnost, isto kao i fizika. Ljudi u industrijskim i poslovnim organizacijama tee da razviju neformalne veze i odnose. Neformalne drutvene grupe, unutar radne sredine, imaju sljedee karakteristike: stvaraju i nameu sopstvene norme i pravila ponaanja, pomau u oblikovanju statusa njihovih lanova i usmjeravaju njihovo ponaanje i pomau u zadovoljavanju potreba svojih lanova identifikovanjem, osjeanjem pripadnosti i sigurnosti. Te potrebe su vanije u odreivanju radnog morala uesnika i njihove produktivnosti, nego fiziki uslovi u radnoj sredini. Ovi zakljuci su u direktnoj suprotnosti sa pretpostavkama klasine kole organizacije, koje praktino ignoriu radnika kao linost i organizaciju kao drutveni sistem. Upravo pod uticajem tih novih saznanja, menaderi, odnosno rukovodioci, su poeli da sagledavaju probleme i sa aspekta ljudskih odnosa i osjeanja, tj. aspekte problema kojima se bavi i koje rjeava kola meuljudskih odnosa [108]. Humanizacija klasinih principa Iako postoje sasvim opravdane kritike na raun uskog shvatanja fenomena produktivnosti u okviru hawthornskog istraivanja, ta saznanja su jo uvek1

Sutina "Hawthorn-skog eksperimenta" - Strunjaci eksperimentatori su bili utivi, paljivi i prijateljski naklonjeni radnicima i lino su sa njima kontaktirali. U svom ukupnom dotadanjem radnom iskustvu radnici nikada nisu susreli takav odnos i uzajamni kontakt, zbog ega su eljeli da sarauju i da jo marljivije rade, uprkos teim uslovima koje je nametao eksperiment. Fenomen pozitivnog odgovora subjekata eksperimenta na novu i interesantnu situaciju, u kojoj su postali svjesni da se nalaze u fokusu panje, nazvan je hawthorn-ski efekat.

11

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

aktuelna i znaajna, jer naglaavaju ljudski faktor kao presudan inilac radnog mjesta. Jedan od glavnih doprinosa kole meuljudskih odnosa i bihejvioristike kole sastoji se u humanizaciji principa klasine kole teorije organizacije. Mada se bihejvioristiki pokret vie zanimao za individualne i meuljudske reakcije i meuodnose, nego za to kako treba strukturisati organizacije, stanovite meuljudskih odnosa je imalo, i jo uvijek ima, znaajan uticaj na razmatranja strukturalnih aspekata organizacione teorije. Klasini principi organizovanja i upravljanja formulisani u prvim dekadama prolog vijeka, nastavili su da utiu na oblikovanje svih organizacija, pogotovo velikih. Od kada su publikovani rezultati hawthorn-skih istraivanja 1939. godine i formiran "Komitet za ljudske odnose u industriji" 1943. godine (SAD), principi meuljudskih odnosa utiu na razmiljanja rukovodilaca (menadera) u smislu da radnike tretiraju kao ljude, a ne kao bezline dodatke mainama i proizvodnim trakama [108]. kola meuljudskih odnosa je svojim doprinosima nesimnjivo upotpunila organizacionu i menadment nauku. Meutim. Danas u uslovima diverzifikovane radne snage (obrazovanje, pol, rasa, vjeroispovjest, i sl.) i drugaijeg profila novih generacija zaposlenih, koji teko imaju neto zajedniko sa svojim precima iz Western Electric-a, moda bi ponovljeni eksperimenti otkrili drugaije potrebe i oekivanja zaposlenih. To nam govori da pomenuta istraivanja nisu ukljuila tako znaajna pitanja kao to su stepen obrazovanja i zrelost zaposlenih, faktore okruenja, kao to su: trite radne snage, sindikalno obrazovanje, zakonska regulativa, i dr. Ipak, ono to se smatra trajnim doprinosom teorije meuljudskih odnosa, jeste ponueno razumijevanje organizacije kao socijalnog sistema i poruka menaderima da je izgradnja meuljudskih odnosa vaan menaderski posao. 2.3 Savremene teorije organizacije i menadmenta Gigantski poduhvati ljudskog genija, koji se reflektuju u sve sloenijim proizvodima, nameu potrebu multidisciplinarnog prilaza, primjene tekovina vie nauka odjedanput, ali i sloenije forme i postupke drutvene organizacije. Prilagoavanje ovim zahtjevima namee potrebu restruktuiranja preduzea, njegovo funkcionalno i prostorno irenje, ali i potrebu efikasnijeg povezivanja njegovih dijelova, njegova potpunija integracija. Ove okolnosti zahtijevale su nove pristupe u organizovanju i upravljanju. Klasian koncept pokazao se uzak za sve iri krug pitanja i razvojnih problema, za njihovo efikasno i brzo rjeavanje. Koncept meuljudskih odnosa nije mogao da odgovori na potrebe sve sloenijih preduzea uz sve prisutniji naglasak na konfrontaciju organizacionih dijelova sa cjelinom preduzea. To je navelo teoretsku misao da se iznau adekvatnija rjeenja organizacije u savremenim sloenim uslovima rada i poslovanja. Savremene teorije i pravci razvoja koncepta, principa i metoda organizovanja i upravljanja razvijani su pod snanim uticajem dvije opte naune teorije: teorije12

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

sistema i situacione teorije. Pored te dvije naune oblasti nesumnjiv uticaj ostvarile su moderna matematika, informatika, savremena socijalna psihologija itd. 2.3.1 Kvantitativna teorija Kvantitativna teorija menadmenta oznaila je uvoenje matematike i informatike u rjeavanju problema upravljanja. Kvantitativni pristup u upravljanju nastao je za potrebe rjeavanja organizacionih pitanja ratovanja i vojne vjetine. Operaciona istraivanja, zasnovana na matematikim modelima optimizacije rjeenja i simulacije pojava, koja su podrana kompjuterskom tehnologijom, pokazala su se korisnim i za organizacije. Tokom 50-tih godina XX vijeka kvantitativni pristup je primjenjen u upravljanju preduzeem. Pokazalo se da za donoenje odluka u uslovima dinamikog okruenja i neizvjesnosti nije dovoljna samo intuicija. Tokom vremena tehnike operacionog istraivanja su doprinijele da se kvantitativna teorija razvije u prepoznatljiv sistem upravljanja preduzeem, koji ukljuuje niz procedura, u procesu rjeavanja problema, planiranja i predvianja aktivnosti preduzea. Kvantitativna teorija je ponudila menaderima sredstva za analizu i ocjenu rada u prolosti i tehnike za predvianje budunosti. Ona se usresreuje na numerike podatke i bavi seonim aspektima organizacije koji se mogu kvantitativno iskazati. Ljudi i ljudski odnosi u organizaciji su van domaaja ove teorije. Zato je njeno korienje ogranieno na one oblasti organizacije u kojima problemi i rjeenja pretpostavljaju korienje velikog broja informacija, koje esto nisu dostupne ili je njihovo pribavljanje skupo za organizaciju. U takvim sluajevima, tehnike oprracionog istraivanja, kao to su matematiki modeli, modeli eksploatacije trendova i simulacije dogaaja su od velike koristi. 2.3.3 Projektna i matrina organizacija Nasuprot klasinom pristupu koji je proet orijentacijom na funkciju, proizvod na trajnoj osnovi, savremene dinamike prilike u industrijskom svijetu karakteriu brojni poduhvati multidisciplinarni po prirodi sadraja. Sistemski pristup, odnosno savremena teorija organizacije, iznjedrila je model Projektne organizacije 2 tj. Projektnog menadmenta kao odgovor na takav izazov. Poduhvati kao to su: razvoj novog proizvoda, uvoenje nove tehnologije, nov pogon, reorganizacija preduzea, dio su svakodnevice preduzea. Sloeni zadaci

2

Pod projektnom organizacijom misli se, zapravo, na project management, to bi u prevodu znailo upravljanje projektom tj. projektni menadment.

13

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

zahtijevaju izvrioce razliitih profesija, jer svaki takav projekat 3 predstavlja zaokruen, cjelovit poduhvat, za koji su definisani: cilj, vremenski rok, potrebni resursi. U sutini projektni menadment je prevladavanje organizacione zatvorenosti i potekoa u komunikacijama u okviru klasine funkcionalne strukture. Priroda sadraja projekta iziskuje uee strunjaka iz, po strunoj opredjeljenosti, razliitih organizacionih jedinica. Dekomponovanjem projekta na kompleksnije i manje kompleksne zadatke dobijaju se nivoi zadataka (I, II, III nivo itd.). Za svaki nivo odreuju se odgovarajui rukovodioci koji preuzimaju odgovornost za izvrenje dijela zadataka u okviru postavljenih rokova i raspoloivih sredstava. Osnovna prednost projektnog menadmenta je u lociranju potpune odgovornosti na menadera projekta za poduhvat u svim elementima (rok, resursi, kvalitet, finansijska sredstva) i u cjelini. Timski rad i otvorenost za angaovanje potrebnih izvrilaca takoe spada u prednosti projektnog menadmenta. Struktura strunosti mora biti zadovoljena, to doprinosi kvalitetu, ali vrijeme angaovanja ne moe biti optimizirano, to ima za posljedicu neracionalno korienje izvrilaca. Primjena projektne organizacije (projektnog menadmenta) dala je, uglavnom, zadovoljavajue rezultate. Meutim, pokazale su se i odreene slabosti. Tim se raspada kada se projekat zavri, pa se javlja problem novog zapoljenja lanova tima. Preovladavanje uoenih slabosti projektnog menadmenta omogueno je uvoenjem jedne fleksibilnije varijante poznate kao "matrina organizacija" koja u sebi sjedinjuje klasinu podjelu na organizacione jedinice i upravljanje i rukovoenje projektom. Prema ukazanoj potrebi formira se projekat, a od strane "direktora" izabere se menader projekta. Definisane kadrovske potrebe, posluie za radno angaovanje izvrilaca odgovarajuih Funkcionalnih organizacionih jedinica na odreeno vrijeme. Po isteku angamana na projektu izvrilac se vraa u svoju matinu organizacionu jedinicu, ime je problem nemotivisanosti prevazien. Pokazalo se da matrina organizacija daje dobre rezultate na projektima koji krae traju i da se resursi bolje iskoritavaju.

3

Pod projektom podrazumijeva se svaki sloeni zadatak gdje krajnji cilj moemo definisati.

14

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

2.3.5 Teorija kulturnog sklada Teorija kulturnog sklada je nova teorija organizacije, iji je tvorac britanski autor Charles Handy [129]. Kraj XX vijeka obiljeili su mnogi veliki dogaaji koji su imali znaajne implikacije za organizaciju i menadment. Najznaajniji uticaji potiu od procesa globalizacije poslovnih aktivnosti i procesa tranzicije socijalistikih privreda u trine. U skladu sa promjenama koje je proizvela globalizacija i tranzicionim procesima u bivim socijalistikim privredama, pojedini autori su nastojali da teorije organizacije veu za antropoloke i kulturoloke karakteristike sredine. Sugerie se menaderima da je u ovim uslovima kultura kritian faktor menaderskog stila voenja organizacije. Sutinu teorije kulturnog sklada ini zalaganje da se potuje razliitost. Charles Handy upozorava da se u osnovi jedne teorije ili optimalnog rjeenja nalaze pretpostavke koje imaju osnova u jednoj kulturi za koju su rjeenja kreirana, dok u drugoj kulturi mogu biti neosnovane i potpuno besmislene, pa e zbog toga i njihova primjena biti ograniena ili ak nemogua. Teorija kulturnog sklada je nadgradnja situacione teorije, s tom razlikom to Handy naelo raznovrsnosti proiruje sa organizacionog nivoa na drutveni nivo, objanjavajui menaderima da moraju razumjeti da se nain na koji se radi u jednoj zemlji, mora razlikovati od naina na koji se radi u drugoj zemlji zbog razlika u sredini i nacionalnoj kulturi. Bazini stav teorije kulturnog sklada mogao bi da glasi: uspjeno vostvo organizacije je ono ije su osnovne aktivnosti, kreiranje vizije i motivisanje zaposlenih, u skladu sa nacionalnom kulturom. On ima poruku za vostvo globalnog preduzea koje obavlja svoje aktivnosti irom svijeta, da se moraju uvaavati razliitosti lokalnog ambijenta, i za vostvo preduzea u tranziciji, kojem se sugerie oprez i uvaavanje specifinosti nacionalne kulture. 2.3.6 Teorija korienja digitalnog nervnog sistema Bill Gates /40/ govori o poslovanju: "Ako su se 1980-te vrtjele oko kvaliteta, a 1990-te oko reinenjeringa poslovanja, onda e se 2000-te svakako vrtjeti oko brzine. Oko brzine promjene prirode poslovanja. Oko brzine odvijanja poslovnih transakcija. Oko brzine kojom e pristup informacijama promijeniti nain ivota ljudi i njihovo poimanje poslovanja. Poboljanje kvaliteta i poslovnih procesa odvijae se mnogo bre. Kad poveanje brzine poslovanja postane dovoljno veliko, mijenja se i sama priroda poslovanja." Sve te promjene e se dogoditi zbog jedne vrlo jednostavne zamisli: toka digitalnih informacija. U informatikom dobu nalazimo se otprilike tri decenije, ali je veina informacija razmjenjivanih izmeu preduzea ostala u papirnom obliku. Prvi put se sve vrste informacija brojke, tekst, zvuk i slika - mogu pretvoriti u digitalni oblik pogodan za uvanje, obradu i prenoenje u svaki raunar. Danas smo s informacijama povezani samo kad sjedimo za radnim stolom prikljueni icom na internet. Internet stvara sasvim novi sveobuhvatni prostor za distribuciju15

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

podataka, saradnju i trgovinu. A u sljedeoj deceniji veina ljudi e redovno koristiti raunar na poslu i kod kue, rutinski e se sluiti e-mail, bie povezani sa internetom, sa sobom e nositi digitalne ureaje sa linim i poslovnim informacijama. Pojavie se i novi potroaki ureaji za obradu i rukovanje gotovo svim vrstama digitalizovanih podataka - brojeva, teksta, glasa, fotografija i ivih slika. U budunosti e prenosni digitalni ureaji stalno odravati kontakt sa drugim sistemima i pojedincima. Da bismo djelovali u digitalnom dobu, razvijena je nova digitalna infrastruktura. Preduzeima je za neometan rad i efikasnost u djelovanju potreban sistem koji e brzo reagovati na vanredna stanja i iznenada ukazane prilike, koji e vane informacije brzo pribaviti onima kojima su potrebne i omoguiti brzo donoenje odluka i kontaktiranje sa klijentima. Digitalni sistem je korporacijska, digitalna kopija ljudskog nervnog sistema, iji zadatak je usmjeravanje dobro uklopljenog toka informacija u odgovarajue dijelove kompanije u najpogodnije vrijeme.Digitalni nervni sistem sastoji se od digitalnih procesa koji preduzeu omoguavaju zapaanje okoline i reakciju na dogaaje u njoj, osjeanje konkurentskih izazova i potreba klijenata uz organizaciju pravovremenih odgovora. On zahtijeva kombinaciju hardware i software, a od obine raunarske mree razlikuje se po tanosti, brzini i bogatstvu informacija koje stavlja na raspolaganje radnicima. Digitalni nervni sistem ima dvije glavne uloge u razvoju poslovnog razumijevanja. Poveava analitike mogunosti pojedinca, ba kao to maine to obavljaju na fizikom nivou, i povezuje sposobnosti pojedinaca u organizacionu inteligenciju i jedinstvenu sposobnost djelovanja. Digitalni nervni sistem line vrline pretvara u firmine, a sve to za dobro klijenta. Digitalna tehnologija moe da oslobodi zaposlene od sporih i krutih papirnih procesa, oslobaa strunjake za obavljanje kreativnih zadataka. Potpuno digitalizovano radno mjesto obino nazivamo "kancelarijom bez papira", to je fraza koja se moe pratiti najmanje od 1973. Nema vie zalutalih obrazaca, izgubljenih narudbenica, suvinog unoenja podataka, zametnutih ekova ili zakanjenja uzrokovanih nezavrenim spisima. Ali kancelarija bez papira, ba kao i vjetaka inteligencija, jedna je od onih "neminovnih" tehnologija koje nikako da se ostvare. Danas postoje svi preduslovi za ispunjenje te vizije. Grafiki korisniki interfejs i bolja analitika orua olakavaju integraciju podataka razliitih vrsta. Umreeni PC velike snage neizbjean su dio kancelarijske sredine. Internet povezuje raunare irom svijeta. Uprkos tome, potronja papira nastavlja da se udvostruava svake etiri godine, a 95 odsto svih informacija u SAD i dalje se nalazi na papiru, u poreenju sa samo 1 odsto uvanih elektronski. Papir se mnoi bre nego to digitalna tehnologija moe da ga ukloni. 2.4 Sistemska teorija

16

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

2.4.1 Sistemi i kibernetika Impresionirani egzaktnou pristupa i visokim metodolokim nivoom modeliranja i objanjavanja pojava i procesa, koji su etrdesetih godina prolog vijeka u nauku uvele kibernetika (nauka upravljanja i komunikacija kod ivih bia i maina) (Norbert Wiener) i poetkom pedesetih, a naroito ezdesetih godina, opta teorija sistema (Ludvig von Bertanflay). Naunici iz podruja drutvenih nauka poeli su da primjenjuju ideje iz ovih oblasti na izuavanje drutvenih organizacionih sistema. Dok su klasine kole teorije organizacije i upravljanja posmatrale i izuavale radnika i njegov rad, povezivanje radnih mjesta i druge komponente organizacije kao izolovane objekte i probleme, sistemski teoretiari su u ovom podruju poeli da izuavaju organizaciju kao cjelinu, sa njenim strukturama i interakcijama svih elemenata koji su u nju ugraeni. Poseban aspekt posmatranja odnosio se na organizaciju kao otvoreni sistem, poto je u stvarnosti svaka organizacija povezana sa drugim organizacijama - mijenja svoje strukture i ljude koji su njeni osnovni konstitutivni elementi. Izuavanje organizacija, kao otvorenih sistema, dalo je vaan doprinos organizacionoj teoriji, jer je povezivalo funkcionisanje organizacije sa uticajem okoline, kao i sa promjenama u okolini koje pokreu ishodi organizacionog djelovanja. Iz ovih razloga se u savremenim konceptima sve vea panja posveuje razjanjavanju sistemskog i kibernetskog pristupa u izgradnji organizacione teorije jer on u sebi sadri dovoljan nivo teoretske podloge koji garantuje evoluaciju konzistentnih organizacionih metoda i tehnika. Ovu podlogu ine prije svega teorija sistema i kibernetika, zatim odreene matematike discipline i teorija informacija, primjenjene na aplikativne naune oblasti optimizacije u projektovanju tehnolokih procesa i proizvodnih sistema. Sistemska teorija je jedna opta, iroko prihvaena filozofija, koja otvata horizonte, odbacuje stereotipe, a pojave i procese objanjava pomou multivarijacione analize. Kategorije sistemske teorije su: sistem i podsistemi, interakcije, okruenje i multiciljevi. Sistem i podsistemi Pod sistemom opta teorija sistema, podrazumijeva ukupnost meusobno povezanih podsistema koji se meusobno povezani i relativno nezavisni.. Svako preduzee je jedan sistem iju strukturu ini vei ili manj broj podsistema, koji su opet sastavljeni od elemenata podsistema i tako redom sve do podjele na proste elemente (nedjeljive).nalaze u interakcijskoj vezi pri emu sistem moe imati osobine koje nema niti jedan od elemenata. Interakcija Sistem sastavljen od podsistema funkcionie tako to se podsistemi (elementi) nalaze u interakcijskoj vezi, pri emu sistem moe imati osobine koje nema niti jedan od elemenata koji ga sainjavaju. Elementi u sistemu mogu biti povezani po principu otvorenog lanca, zatvorenog lanca i postojanje kola povratne sprege. Povratna sprega je17

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

izuzetno vana za svaki sistem, jer omoguuje uticaj i regulaciju ponaanja ime se utie na razvoj sistema. Okruenje Pod okruenjem se podrazumijevaju elementi koji se nalaze izvan sistema. Posebno su znaajni onielementi okruenja koji vre uticaj na ponaanje posmatranog sistema, ili pak oni na koje sistem aktivno utie. Uticaj okoline na sistem vri se posredstvom materijalnih, energetsih i informacionih tokova. Multiciljevi Svrha sistema ogleda se u ostvarivanju cila zbog kojeg sistem postoji. Kad prestane potreba za ostvarivanjem cilja, sistem se gasi. Prema sistemskoj teoriji preduzee je sistem sa vie ciljeva: opstanak, rast i razvoj. Opstanak zahtijeva odreenu stabilnost, a rast i razvoj promjene i dinamiku. Kontingentni (contingency) pristup predstavlja jedan od najnovijih pristupa menadmentu. Zasniva se na principima opte teorije sistema koji odreuju sistem kao skup meuzavisnih dijelova i relacija izmeu njih i njihovih karakteristika. U ovom pristupu smatra se da ne postoji jedna teorija ili jedan pristup koji moe da garantuje efikasnost organizacije, ve se mora izabrati skup pristupa koji obuhvataju unutranje faktore i spoljanje veze organizacije. Sistemska teorija je otklonila odreene slabosti ranih uenja, ali je kao jedna iroka filozofska perspektiva ostala na nivou opteg. U uslovima turbulentnog okruenja menaderi su se suoili sa nizom specifinih problema. Trebalo je, na neki nain, optu sistemsku perspektivu operacionalizovati i pretoiti u konkretnu menadersku akciju. To je omoguio situasioni pristup, koji se smatra konkretizacijom sistemske teorije, i koji je danas iroko prihvaen i primijenjen u oblastima organizacije i menadmenta: planiranju, organizovanju i voenju. 2.4.2 Situaciona teorija 4 Situaciona teorija, takoe, posmatra organizaciju kao sistem meusobno povezanih komponenti, polazei od stanovita da ne postoje dvije identine organizacije, nego da je potrebno uzeti u obzir specifinost okoline kojoj organizacija pripada, kao i jedinstvenost resursa, ljudi, metoda rada i ostalih inilaca koji su vezani za svaku konkretnu organizaciju. Sistemska teorija i situaciona teorija nalaze se u slijedeem odnosu: sistemsko miljenje nam govori da su svi objekti koje posmatramo u meusobnoj vezi, da imaju odreena svojstva i da ine odreene strukture koje tvore sistem vieg reda. Takav koncept je interesantan i koristan, ali nije dovoljan za sprovoenje praktinog projektovanja4

Pristup nepredvidljivosti shvatanje da menadmentska tehnika koja najbolje vodi ka realizaciji organizacionih ciljeva moe da se razlikuje u zavisnosti od situacije ili okolnosti; takoe nazvana situacioni prilaz [41].

18

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

konkretnih organizacija. Situaciono razmiljanje je orijentisano na identifikovanje najuticajnijih faktora koji utiu na organizaciju koja se posmatra i na analizu zavisnosti njenog ponaanja od takvih uticaja. Najznaajniji situacioni faktori koji se uzimaju u obzir pri analizi i projektovanju organizacija su: spoljanje okruenje, tehnologija, karakteristike uesnika u procesima rada, stadijum u razvoju organizacije. U biti situacionog pristupa je sintetiko i kritiko prisvajanje ostalih vodeih teorijskih pristupa i praktinih saznanja. 2.4.3 Teorija organizacionih sistema i procesna teorija Pored niza definicija organizacionih sistema, uzeemo onu koja kae: "Organizacioni sistem, generalno uzevi, ini svaka kompozicija prirodnih i od njih preoblienih tehnikih sistema i ovjeka kao biolokog sistema 5 ." Organizacija predstavlja sloeni kibernetski sistem u kome ljudi tee da usklaeno djeluju sa sredstvima rada, kako bi ostvarili svrhu radi koje su se udruili. Pri tome se podrazumijeva da su njihovi meusobni odnosi, nain saraivanja i koordinisanja aktivnosti unaprijed odreeni i u veoj ili manjoj mjeri precizno definisani. Ovako shvaena organizacija je vjetaka tvorevina, koja tei dezorganizaciji i koju karakterie stohastinost svih procesa. Sa ovim pojmom je u tijesnoj vezi pojam "ORGANIZOVANJE ORGANIZACIJE", koji se odnosi na osmiljen i planiran skup postupaka kojim se ureuju intelektualne i fizike aktivnosti formiranja i integracije osnovnih struktura organizacije (strukture dijelova, strukture odnosa i dinamike strukture) [108]. Teoriju organizacionih sistema posebno karakterie procesni pristup koji je imanentan samoorganizujuim (self-organizing) sistemima i sistemima koji su sposobni da sami sebe razvijaju i prevazilaze takozvanim samotranscendirajuim ili autopoietskim sistemima. Svojstva takvih sistema i jesu svojstva preduzea koja normalno rade, posluju i obezbjeuju svoj rast i progres. Samoorganizujui i samotranscendirajui (autopoietski) sistemi ne mogu se prouavati samo sa stanovita njihovih struktura, jednostavnim strukturnim izmjenama, stabilnosti u radu, itd., nego se prevashodno moraju uzeti u obzir interakcije izmeu samih struktura i procesa koji se u takvim sistemima odvijaju. Sa teorijom organizacionih sistema usko je povezana, odnosno proizilazi iz sistemskog pristupa tzv. Procesna teorija organizacije. Procesna teorija je nova teorija organizacije, koja sugerie menaderima da je za efikasno postizanje ciljeva vano na koji nain, odnosno kojim procesima se obavljaju aktivnosti preduzea. Ona objanjava organizaciju kao mreu poslovnih procesa kroz koje organizacija funkcionie i ostvaruje svoje ciljeve. Proces se definie kao grupa5

V. Otaevi, Organizacija i ekonomika proizvodnje, Informator, Zagreb,1989, str. 24.

19

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

zadataka koja kreira vrijednost za potroaa. Zadaci su samo dijelovi ukupnog posla i ni jedan zadatak sam za sebe ne moe kreirati potroaku vrijednost. Sutinska poruka procesne teorije jeste da nisu svi procesi podjednako vani za organizaciju: postoje osnovni procesi, koji proizvode dodatnu vrijednost za organizaciju, i pomoni, koji potpomau osnovne procese. Nain na koji preduzea transformiu inpute u outpute predstavlja generiki faktor njihove konkurentnosti. Menaderi najprije treba da razumiju koji su procesi kojima preduzee ostvaruje profit, a zatim kako da ih dizajniraju da bi oni zaista proizvodili profit. Pojaan interes za procese u organizacijama iniciran je pokretom za kvalitet i aktivnostima menadera i konsultanata na iznalaenju adekvatnih programa za uvoenje sistema kvaliteta. S druge strane, interes za poslovne procese u organizacijama porastao je sa trendom transformacionih promjena, koji je poeo 80-ih, a intenziviran 90-ih godina XX vijeka. Procesna teorija je nala praktinu primjenu kroz dva iroko prihvaena programa promjena organizacije, koji su na izgled slini, ali su sutinski razliiti. To su: upravljanje totalnim kvalitetom (Total Quality Management - TQM) i reinenjering poslovnih procesa (Business Process Reeingenering). Slinost se ogleda u tome da osposobljavaju preduzee da proizvodi dodatnu vrijednost za potroae. Razlika je u nainu kako to da se postigne. Programom TQM postie se poboljanje postojeih poslovnih procesa, u smislu poveanja kvaliteta proizvoda i usluga, porasta produktivnosti rada, smanjenja trokova, i sl. U sutini radi se o otklanjanju uoenih slabosti i propusta u obavljanju poslovnih procesa. Program reinenjeringa poslovnih procesa predstavlja nain da se procesi dizajniraju tako da se preduprijede slabosti i propusti. Procesna teorija je oznaila promjenu menaderske doktrine, u smislu novog razumijevanja organizacije kao mree poslovnih procesa i zaokreta u vladajuem sistemu vrijednosti, stavova, normi i vjerovanja. Ona je pokrenula proces transformisanja vertikalnih hijerarhijskih struktura u politike horizontalne strukture. Na konceptima procesne teorije nastali su brojni prilagodljivi modeli organizacije, meu kojima je najpopularnija timska struktura. 2.4.4 DZ sistemski prilaz klasifikaciji organizacionih teorija Koristei se sistemskim prilazom, D. Zelenovi daje klasifikaciju teorija organizacije i menadmenta, njihovih principa, metoda i tehnika prema strukturi, prirodi i ponaanju elemenata organizacionih sistema [125]: Empirijski prilaz, koji na osnovama empirijskih zapaanja, postavlja osnovne prilaze u unapreenju procesa rada i zadovoljenju potreba zaposlenih; Mehanistiki prilaz, koji obuhvata skup postupaka za unapreenje funkcionisanja procesa rada i organizacije preduzea;

20

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

Humanistiki prilaz, koji obuhvata skup postupaka o potrebi izgradnje odnosa u preduzeu, zadovoljenju potreba zaposlenih, motivaciji, uslovima rada i ponaanju u procesima rada; Integrativni prilaz razvoju organizacije koji obuhvata skup postupaka koji tee kompleksnom izuavanju uslovljenih, meusobno zavisnih pojava i procesa u preduzeu i na relaciji preduzee okolina; Sistemski prilaz, zasnovan na izuavanju funkcionisanja sistema ovjeka, orijentisan prema ciljevima i razvijen na osnovama zahtjeva meunarodnih standarda u izgradnji sistema kvaliteta ISO 9000. 2.4.5 Moderni koncept sistemskog miljenja U savremenoj literaturi pojavljuju se novi koncepti sistematizacije teorije organizacije i menadmenta voeni konceptima sistemskog miljenja. Jamshid Gharajedaghi daje sljedei pregled [41]: "Razmiljati o neemu zahtijeva da imamo neku sliku ili koncept toga o emu razmiljamo. Razmiljati o nekoj kompleksnoj stvari kao to je organizacija zahtijeva modele neeg slinog, jednostavnijeg i poznatog. Tri modela predstavljaju sukcesivan niz u naem razmiljanju ili razumijevanju organizacije od mehanikog sredstva do biolokog bia i konano do vie misaone organizovane kompleksnosti". Mehanistiki pristup ili stav o svijetu koji je nastao u Francuskoj nakon renesanse smatra da je svemir, univerzum, maina koja radi sa regulacijom koju opet diktira njena interna struktura i uzroni zakoni prirode. Ovaj pogled na svijet obezbijedio je osnovu ne samo za industrijsku revoluciju ve i za razvoj mainskog modela organizacije. Sutina mainskog modela organizacije je jednostavna i praktina. Jedna organizacija je sistem kojim upravlja vlasnik i nema cilj sam po sebi. To je sredstvo sa funkcijom koju definie korisnik, instrument za vlasnika kojeg on koristi da bi ostvario svoj cilj, stvaranje profita (vika vrijednosti). Bioloki pristup ili paradigma ivih sistema koja je dovela do koncepta organizacije kao jednog sistema koji slijedi instrukcije drugih, nastao je u Njemakoj i Britaniji a zatim u SAD-u. Pretpostavke i principi ovog biolokog modela organizacije su takoe jednostavni i praktini. Organizacija se posmatra kao jedan ivi sistem koji je preputen drugima, ali kao ljudsko bie koje ima neki svoj cilj. Drutveni pristup smatra organizaciju dobrovoljnim udruivanjem lanova koji su odluni, imaju svoj cilj i koji sa svoje strane manifestuju izbor sredstava i nain rada.

21

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

Svrha jedne organizacije je da slui svrhama svojih lanova, dok istovremeno slui i svrsi svoje okoline. lanovi drutveno-kulturne organizacije dre se zajedno na osnovu jednog ili vie zajednikih ciljeva i kolektivno prihvatljivih naina da se ti ciljevi postignu. Performansa svake varijable moe se unaprijediti nezavisno, dok se ne iskoristi prostor izmeu njih, tek tada se predvieni set nezavisnih varijabli mijenja u znaajan set meuzavisnih varijabli. Nezavisni set varijabli jeste, prema tome, poseban sluaj jedne uoptenije eme meuzavisnosti. Kako sistem postaje sve sloeniji i sloenji, realnost meuzavisnosti postaje sve vie i vie izraena. Razumijevanje meuzavisnosti zahtijeva nain razmiljanja koji se razlikuje od analize tj. zahtijeva sistemsko miljenje. Analiza je proces razmiljanja koji se odvija u tri koraka. Prije svega, razdvaja ono to eli da razumije, zatim pokuava da objasni ponaanje dijelova koji su posmatrani odvojeno i na kraju pokuava da kombinuje razumijevanje o dijelovima u objanjenju koje se tie cjeline. Sistemsko miljenje koristi sasvim drugi pristup. On stavlja sistem u konteks jedne vee, ire okoline iji je dio i prouava ulogu koju on igra u veoj okolini. U sljedeoj matrici (slika 2.3) prikazan je dvojni prenos paradigme u konteks est distributivnih konkurentnih prikaza. Svaka paradigma ima svoj jedinstven, vlastiti modul organizacije [41].

Promjena paradigme

MEHANISTIKI MODEL

BIOLOKI MODEL

DRUTVENI MODEL

Analitiki pristup Nezavisne varijable

Meusobna zamjenjivost dijelova i radne snage HENRY FORD Masovna proizvodnja

Raznolikost i rast ALFRED SLOAN Strukturna podjela

Participativni menadment Samoorganizujui sistem TAVISTOCK INSTITUTE Drutveno-teh. model

Sistemski pristup Meuzavisne varijable

Zajednika optimizacija FORD'S WHIZ KIDS Operativno istraivanje

Fleksibilnost i kontrola OHNO'S LEAN PRODUCTION Kibernetski model

Dizajn ACKOFF Interaktivni menadment

Slika1.3: est konkurentnih prilaza - Six Competitive Games Odreena teorija odnosno koncept uspostavlja se, razvija i funkcionie u odreenom prostoru i vremenu prema optepoznatim principima ivotnog vijeka.22

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

U fazi u kojoj odreeni koncept postaje neefektivan i neefikasan, potrebno ga je mijenjati novim. Ovaj momenat autor naziva promjenom i prenosom paradigme (shift of pharadigm) 6 koja u stvari predstavlja novi nain razmiljanja koji uspostavlja novi koncept odnosa u odreenom sistemu ili organizaciji. Uspjeh Henryja Forda da stvori sistem masovne proizvodnje efikasno je rijeio proizvodni problem. Znai, jedan poznat problem vezano za proizvodnju je zamjenjen nepoznatim problemom vezanim za trite. Nekada jedinstvena sposobnost da se proizvodi na velikoj osnovi je izgubila prednost putem proirene imitacije. Ovaj dogaaj je promjenio konkurentnu igru od zabrinutosti za proizvod u zabrinutost za trite to je zahtijevalo sposobnost da se upravlja raznovrsnou i razvojem. Fordova pokretna traka takoe je doprinijela smanjenju broja potrebnih vjetina za veinu proizvodnih radnika. Kombinacija specijalizovane kapitalne opreme i detaljnog planiranja od strane menadera i nadzornika sutinski je kod industrijske radne snage zamijenila majstorske vjetine, preputajui veinu radnika pojednostavljenim zadacima koji se ponavljaju. Kvalifikovani poslovi odravanja bili su rezervisani za obuene ininjere. Da bi zadrali radnike pod strogom kontrolom nadzornika, na monotonim poslovima koji dovode do utrnulosti i ukoenosti prilikom rada na traci, trebalo je isplaivati premijske nadnice, poevi od $5 na dan, koliko je Ford isplaivao 1914. godine. Pa ipak, proizvodila se sve vea koliina standardizovanih proizvoda po sve niim cijenama, od Fordovog T-modela, do pregrt proizvoda trajne potronje tokom ekspanzivnih 1960-tih. Pitanje nije bilo vie kako proizvesti, ve kako prodati. I tako je dolo do marketinke ere. Ono to je nastalo bila je okolina sa potpuno novim setom izazova. Najznaajnije je bilo kako odgovoriti na sve veu potrebu raznovrsnosti i kako upravljati rastom i kompleksnou proizvoda. Za razliku od Forda, Alfred Sloan je shvatio da je osnova za konkurenciju promjenjena od sposobnosti proizvodnje prema sposobnosti upravljanja raznovrsnou i razvojem. Prelaz funkcionalne u divizionu organizaciju je upravo posljedica rasta i razvija preduzea koja su (usljed diverzifikacije proizvodnje i irenja asortimana proizvoda ) ekspanzijom na nova trita bila primorana da mijenjaju staru tradicionalnu funkcionalnu organizacionu strukturu. Diviziona organizaciona struktura je trebala da odgovori na sva ona pitanja koja je rast i razvoj preduzea otvarao. E.L.Trist je postavio osnove socijalno-tehnikog sistema koji je, na osnovu istraivanja u BRITISH TAVISTOCK INSTITUTE, utvrdio da za rjeenje socijalnih problema u preduzeu nije dovoljno razmatrati samo logiku kooperativnog socijalnog miljea ve i postupke i sredstva rada koji znaajno utiu6

Promjena ovakve vrste se jo u teoriji naziva "breakthrough"

23

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

na kvalitet, uinak i ukupnu efektivnost procesa rada. Drugim rijeima, lini stavovi i ponaanja su uslovljeni, u znaajnoj mjeri, tehnologijama i tehnikim sistemima na kojima se izvodi rad. Socijalno-tehniki sistem vezuje dva podsistema u preduzei uesnika u procesu rada i tehniko tehnoloke podsisteme, koji meusobno izvode zahvate predvienih operacija rada. Analitiki pristup je ostao nepromijenjen gotovo etiri stotine godina, ali sistemsko razmiljanje je ve prolo kroz tri generacije promjena. Prva generacija sistemskog razmiljanja, operativno istraivanje, radilo je na problemu meusobne povezanosti mehanikih sistema. Druga generacija sistemskog razmiljanja, kibernetika i otvoreni sistemi, radila je na dvojnom problemu meusobne zavisnosti i samoorganizacija u konteksu ivih sistema. Trea generacija sistemskog razmiljanja, dizajn, odgovara na trostruki izazov meuzavisnosti, samoorganizacije i izbora u konteksu drutveno-kulturnih sistema. Oni stvaraju red iz haosa [41]. 2.5. Drutveni model organizacije i menadmenta Kada se uzme u obzir dananja sloenost poslova i brzina promjene, od menadera se zahtijeva da koordiniraju velikim brojem sloenih operacija. Ne mogu se ni nadati da bi mogli znati sve to treba da znaju. Znanje i umijee koji su neophodni za odreene poslove ono to je Polyani nazvao preutno znanje je raspodijeljeno unutar organizacije. Da bi preivjela, organizacija mora biti osposobljena za brzo prilagoavanje kroz zajednike akcije. To zahtijeva mudro, povezano uee pojedinaca unutar itave organizacije, uz est rad u dinaminim uslovima prelazei preko ogranienja postavljenih odreenim funkcijama ili odjeljenjima. To se ak dalje iri izvan granica organizacije, do dobavljaa, klijenata i svih drugih koji igraju bitnu ulogu u naem poslu. Drutveni model je nain razmiljanja koji vidi organizaciju kao drutvo pojedinca od kojih svaki pojedinac ima svoj cilj, i svaki ima mogunost da razmilja i ui. Drutveni model podrazumijeva odreeni nivo kolektivne akcije dovoljno jake da neutralie probleme uzrokovane mnogobrojnim postavljenim ciljevima i zadacima. U tom pogledu se razlikujemo od naih prethodnika. Poetkom XIX vijeka kada je proizvodnja dominirala ekonomijom, organizacije sastavljene od ljudi su viene kao maine koje funkcioniu prema zadanoj uzrono-posljedinoj vezi. Iz ovog mehanistikog modela (tabela 1.1) izrasle su tehnike menadmenta koje su se fokusirale na preciznu kontrolu tako da se odnos izmeu ulaza i izlaza organizacije ne mijenja. Kasnije, kako su obim i

24

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

brzina poslovanja rasli, prevladao je novi pogled na organizaciju. Uprava je poela da gleda na organizacije kao na ive organizme. Tabela 1.1: Tri modela menadmenta [75] Tri modela menadmenta Tri osnovna naina razmiljanja su dominirala menadmentom XX vijeka. Mehanistiki model, uobiajen za period od 1800. do 1940. godine, predstavlja organizaciju kao mainu. Vii rukovodioci su trebali da odrede ta svaki dio organizacije treba da radi, kao to i tvorac auta odreuje ta svaki dio auta treba da radi. Bioloki model, prisutan od 1930. godine do danas, vidi organizaciju kao ljudsko tijelo, sa viim menadmentom (mozgom), koji daje odreene slobode drugim dijelovima - ali samo unutar njihovih usko definisanih podruja odgovornosti. Drutveni model, prisutan od 1980-e i postaje sve rasprostranjeniji, vidi organizaciju kao drutvo, ne tako vrstu vezanu grupu ljudi koja radi zajedno da bi dostigla individualne i zajednike ciljeve. Da bi se zadobilo vee povjerenje i fleksibilnost, neki sastavni dijelovi organizacije su dobili ogranienu slobodu donoenja odluka, neto slino kao to srce i plua reguliu svoje funkcije bez konsultovanja mozga. Menadment tehnike, nastale iz biolokog modela, su stavile naglasak na posmatranje i savjetovanje, a ne na strogo kontrolisanje. Ovi modeli su unaprijedili neke od najtradicionalnijih podruja menadmenta: strateko planiranje, kontrola i voenje trokova, funkcionalne organizacione strukture, detaljan opis aktivnosti, standardne procedure, podjelu aktivnosti izmeu onih koji izvode radove i onih koji su zadueni za unapreenje procedura, rukovoenje prema cilju, kao i finansijska mjerila. Dananje okruenje koje je puno informacija i brzih deavanja zahtjeva nivo organizacione inteligencije i reakcije koja se moe nai samo u drutvenom modelu. I zaista, pristup integrisanog menadmenta, kada se primjeni na vie nivoe, bez sumnje vodi stvaranju sistema drutvenog modela. Drutveni model je pravi model za dananji menadment.

Drutveni model menadmenta i organizacije se u prolosti i u razliitim ekonomskim sistemima pojavljivao u razliitim oblicima. Bez detaljnije analize moglo bi se rei da su principi drutvenog modela bili prisutni u centralno planskim ekonomijama (zemlje ranijeg socijalistikog lagera), kao i u samoupravnim konceptima (biva Jugoslavija). Iako su ovi koncepti zbog ne postojanja trine orjentacije imali nedovoljnu efikasnost, neki principi ine sastavni dio novog trino orjentisanog drutvenog modela organizacije i menadmenta. U nastavku se daje opis socijalno25

Osnovi teorije organizacije i menadmenta

orjentisanog biznisa iji koncept je nastao upravo kao odgovor na tranziciju centralno planske ekonomije u trino orjentisanu, ukljuujui potrebu zatite ljudskih prava u savremenim globalizacijskim procesima.2.5.1 UAQ-PK model socijalno opredjeljenog menadmenta

26