BILANS ZBRODNI

  • View
    213

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

  • 77

    KO

    MEN

    TAR

    ZE HI STO

    RYCZ N

    EEWA SIEMASZKO

    BILANS ZBRODNIDziaajca na terenie II Rzeczypospolitej od roku 1929 nielegalna Organizacja Ukraiskich Nacjonalistw, zgodnie ze swym progra-mem, ktrego gwnym celem byo stworzenie niezalenego pastwa Ukrainy dla Ukraicw w momencie midzynarodowego konfl ik-tu zamierzaa wystpi z akcj zbrojn przeciw pastwu polskiemu. W drugiej poowie lat trzydziestych OUN nasilia przygotowania or-ganizacyjne, propagandowe i bojowe. Plany walki o niepodleg Ukrain OUN urzeczywistnia podczas II wojny wiatowej, jednak-e w stosunkach: Polacy Ukraicy nie bya to walka w cisym tego sowa znaczeniu.

    Po klsce wrzeniowej w 1939 r., na terenach wsplnie zamieszkanych przez Polakw i Ukraicw, OUN-UPA dya do wyniszczenia ludnoci polskiej metod mordw (na du skal), poogi, rabunku i niszczenia mienia. W ocenie prawnej, sformuowanej w wyniku ledztw prowadzonych przez Komisj cigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN, zbrodnie te zostay zakwalifi kowane jako zbrodnie ludobjstwa1. Rozmiary zbrod-ni OUN-UPA na Polakach na terenie czterech przedwojennych wojewdztw: woyskiego, lwowskiego, stanisawowskiego i tarnopolskiego, zostay okrelone drog sporzdzania dro-biazgowych rejestrw zbrodni dla poszczeglnych miejscowoci i zdarze, z uwzgldnie-niem imiennych list ofi ar2.

    Napady na Polakw w latach 19391942Jaki czas przed wybuchem wojny w 1939 r. kryy pogoski o gotowoci bojowej do

    oglnego powstania ukraiskiego w razie przewidywanego przez OUN zbrojnego starcia polsko-niemieckiego3. Ukraiska rewolta bya te brana pod uwag jako jeden z wariantw opanowywania Polski przez Niemcy, co byo uzgadniane z emigracyjn ekspozytur OUN

    1 Zbrodnie przeszoci. Opracowania i materiay prokuratorw IPN, t. 2, Ludobjstwo, red. R. Ig-natiew i A. Kura, Warszawa 2008, s. 4245, 5052.

    2 Opublikowano je w nastpujcych pracach: W. Siemaszko, E. Siemaszko, Ludobjstwo doko-nane przez nacjonalistw ukraiskich na ludnoci polskiej Woynia 19391945, t. 12, Warszawa 2000; H. Komaski, S. Siekierka, Ludobjstwo dokonane przez nacjonalistw ukraiskich na Pola-kach w wojewdztwie tarnopolskim w latach 19391946, Wrocaw 2004; S. Siekierka, H. Komaski, K. Bulzacki, Ludobjstwo dokonane przez nacjonalistw ukraiskich na Polakach w wojewdztwie lwowskim w latach 19391947, Wrocaw 2006; S. Siekierka, H. Komaski, E. Raski, Ludobjstwo dokonane przez nacjonalistw ukraiskich na Polakach w wojewdztwie stanisawowskim w latach 19391946, Wrocaw 2007; Z. Konieczny, Stosunki polsko-ukraiskie na ziemiach obecnej Polski w latach 19181947, Wrocaw 2006. Podane w dalszych czciach niniejszego artykuu straty ludzkie w poszczeglnych etapach ludobjczej depolonizacji Woynia i Maopolski Wschodniej zostay obli-czone na podstawie tych prac.

    3 R. Wysocki, Organizacja Ukraiskich Nacjonalistw w Polsce w latach 19291939, Lublin 2003, s. 340, 341, 344.

  • 78

    KO

    MEN

    TAR

    ZE H

    ISTO

    RYC

    ZNE

    Rysunek napastnika na wie Hut Stepask w pow. kostopolskim w lipcu 1943 r. wykonany przez nauczyciela zastpc komendanta Samoobrony Huty Wadysawa Kurkowskiego,

    zbiory E. Siemaszko

  • 79

    KO

    MEN

    TAR

    ZE HI STO

    RYCZ N

    E

    Po napadzie UPA na kol. Tara w pow. uckim na Woyniu,gdzie zamordowano 20 osb; na tle zgliszcz bezsilni obrocy,

    fot. Tadeusz Wolak, obroca Taraa i onierz 27 Woyskiej Dywizji Piechoty AK

    Pomordowani przez UPA w kol. Lipniki w pow. kostopolskim na Woyniu, marzec 1943,zbiory E. Siemaszko

  • 80

    KO

    MEN

    TAR

    ZE H

    ISTO

    RYC

    ZNE (take wczeniej wsppracujc z Niemcami)4. Wkroczenie 17 wrzenia 1939 r. wojsk so-

    wieckich na teren Polski spowodowao, e Niemcy wycofay si z inspirowania i wspierania ukraiskiego powstania. Niemniej jednak odwoanie rebelii nie dotaro do wszystkich ogniw OUN, doszo wic do dywersji, walk i mordw, co wiadczyo, e stan gotowoci OUN do wystpienia przeciw pastwu polskiemu i Polakom by zaawansowany5.

    Bojwki ukraiskie na Woyniu i w Maopolsce Wschodniej, oprcz rozbrajania onie-rzy i policjantw, rabunku mienia pastwowego i prywatnego (zwaszcza osb uciekajcych przed dziaaniami wojennymi z Polski centralnej na wschd), mordoway Polakw nie tylko osoby pojedyncze, take due grupy.

    Sprawcami zbrodni w Maopolsce Wschodniej, gdzie wanie OUN przygotowywaa po-wstanie i gdzie najbardziej oddziaywaa na ludno ukraisk, byli ounowcy i ich sympaty-cy, natomiast na Woyniu Polakw mordowali nacjonalici i komunici, wczeniej zwizani z Komunistyczn Parti Zachodniej Ukrainy rozwizan w 1938 r. (notabene: niektrzy ko-munici pniej zmieniali orientacj na nacjonalistyczn). Zbrodnie te nie s w peni rozpo-znane, m.in. z powodu napadw na nieznanych w danej okolicy uchodcw i dokonywania znacznej ich czci w miejscach ustronnych.

    Na podstawie dotychczas zebranych danych straty polskie (bdce wynikiem mordw i walk) w 1939 r. wyniosy co najmniej 1036 osb na Woyniu i 2242 osoby w Maopolsce Wschodniej. Wydaje si, e ofi ar byo jednak znacznie wicej, na co wskazywaaby reakcja sowiecka (o czym dalej). Zbrodnicza ukraiska aktywno uwidocznia si zwaszcza w pi-ciu powiatach: brzeaskim i podhajeckim w woj. tarnopolskim, w uckim i lubomelskim na Woyniu oraz w drohobyckim w woj. lwowskim. Powiaty brzeaski i podhajecki jesz-cze przed wojn wyrniay si agresywnoci nacjonalistw ukraiskich wobec Polakw. Jednake w innych rejonach zagroenie byo tak wielkie, e polscy onierze poddawali si Sowietom, by nie wpa w rce ukraiskie, i prosili o wzmocnion ochron, jak np. w Bur-sztynie w pow. rohatyskim, woj. stanisawowskim6.

    Napady na Polakw, do ktrych te chwilowo zachca za pomoc ulotek sowiecki agresor, przybray rozmiary niespodziewane nawet dla Sowietw. Sdzili oni, e Ukraicy bd tpi tylko tzw. panw i ppanw, a nie wszystkich. Jeszcze we wrzeniu zostay wydane wojskom sowieckim odpowiednie instrukcje oraz nowa ulotka, zawajca zacht do tpienia Pola-kw do panw-obszarnikw7. Po zorganizowaniu wadzy na zajtych przez siebie terenach Sowieci ukrcili wszelkie samodzielne akcje, wziwszy cao ycia spoecznego pod sw kontrol. Tote a do wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej Polacy nie byli mordowani przez Ukraicw, cho negatywny stosunek ukraiskich aktywistw do Polakw nie uleg zmianie. Ukraicy donosili na Polakw do wadz, przyczyniali si do aresztowa, usuwania z sadyb polskich osadnikw i kolonistw, uczestniczyli w zaborze ich mienia i w sporzdzaniu list do deportacji8.

    4 C. Partacz, K. ada, Polska wobec de ukraiskich de niepodlegociowych w czasie II wojny wiatowej, Toru 2004, s. 278279.

    5 Ibidem, s. 281. 6 R. Szawowski (K. Liszewski), Wojna polsko-sowiecka 1939. To polityczne, prawno midzyna-

    rodowe i psychologiczne. Agresja sowiecka i polska obrona. Sowieckie zbrodnie wojenne i przeciw ludzkoci oraz zbrodnie ukraiskie, t. 1, Warszawa 1996, s. 411.

    7 Ibidem. 8 Zachowania Ukraicw wobec Polakw podczas okupacji sowieckiej do lutego 1940 r. odzwier-

    ciedlaj relacje osb deportowanych w gb Zwizku Sowieckiego, spisane tu po opuszczeniu so-

  • 81

    KO

    MEN

    TAR

    ZE HI STO

    RYCZ N

    ENastpna fala mordw na Polakach wystpia po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej.

    Wraz z atakujcymi Sowietw wojskami niemieckimi poday tzw. grupy marszowe OUN (pochidne hrupy), ktrych zadaniem byo przejmowanie wadzy (w tym tworzenie milicji ukraiskiej) oraz inicjowanie narodowej rewolucji, tj. mobilizowanie czonkw OUN i lud-noci ukraiskiej do niszczenia wszystkich wrogw niepodlegej Ukrainy, do ktrych zali-czeni zostali Polacy, Moskale i ydzi9. W tym czasie, po podziale OUN w 1940 r., istniay dwie frakcje: OUN Andrija Melnyka (melnykowcy) i OUN Stepana Bandery (banderowcy). Liczniejsza i bardziej ekspansywna frakcja banderowska zdominowaa cakowicie nacjona-listyczny ruch ukraiski, tote poczwszy od 1941 r., to ona bya odpowiedzialna za prawie wszystkie zbrodnie na Polakach.

    Ustalona dotd czna, cho z pewnoci niepena, liczba Polakw zamordowanych na Woyniu i w Maopolsce Wschodniej w 1941 r. wynosi 443, tj. znacznie mniej ni w 1939 r., kiedy to OUN szykowaa powstanie. Najwicej ofi ar ukraiskiego terroru byo w woj. tarno-polskim. Niemono poznania caoci strat z tego okresu sugeruje opis sytuacji na wieo zajtych terenach, zawarty w raporcie niemieckim. Stwierdza on dokonywanie przez milicj ukraisk rabunkw, przeladowa i mordw m.in. Polakw ktre wadze niemieckie musiay hamowa10. Napaci, ktrych dokonywali Ukraicy w 1941 r., wpisane byy w plany OUN doprowadzenia do oglnonarodowego zrywu. Miaby on zniszczy wskazanych przez nacjonalistw ukraiskich wrogw Ukrainy, w tym Polakw. W tym czasie, po prawie dwu-letniej okupacji sowieckiej, szeregi OUN na Woyniu i w Maopolsce (z wyjtkiem dwu-nastu powiatw woj. lwowskiego, bdcych od wrzenia 1939 r. pod okupacj niemieck) byy przetrzebione, tote nie miaa ona jeszcze wystarczajcych si do generalnej rozprawy z Lachami.

    Wszystkie antypolskie dziaania OUN w latach 1939 i 1941 morderstwa, pobicia,rabunki, podpalenia, przerne szykany i przeladowania ludnoci polskiej, zbrodnicza agi-tacja ludnoci ukraiskiej skadaj si na przygotowania do pniejszego ludobjstwa, sta-nowic tzw. pregenocydaln faz zbrodni woysko-maopolskiej. Do fazy tej naley zali-czy rwnie rok 1942, ktry dla Maopolski Wschodniej mona uzna jeszcze za spokojny w trzech wojewdztwach niepena liczba ofi ar napadw to co najmniej 85 osb. Natomiast na Woyniu nastpi wyrany wzrost miertelnych ofi ar terroru ukraiskiego co najmniej trzysta ofi ar napadw na pojedyncze osoby i rodziny co zwiastowao bliski genocyd.

    W tym czasie z czego ludno polska na Woyniu nie zdawaa sobie w peni sprawy OUN banderowska bya tam w znacznym stopniu przygotowana do rozpoczcia na masow skal likwidacji bezbronnego elementu polskiego. Jeszcze w 1942 r. obie frakcje OUN tworzyy w lenych masywach Woynia oddziay partyzanckie11, w ktrych znajdowa si

    wieckiego raju z Arm