Błonnik pokarmowy i jego znaczenie w profilaktyce .Bienkiewicz M i wsp. Błonnik pokarmowy i jego

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Błonnik pokarmowy i jego znaczenie w profilaktyce .Bienkiewicz M i wsp. Błonnik pokarmowy i jego

57Bienkiewicz M i wsp. Bonnik pokarmowy i jego znaczenie w profilaktyce zdrowotnej

Bonnik pokarmowy i jego znaczenie w profilaktyce zdrowotnejDietary fiber and its importance in health promotion

Maciej Bienkiewicz, Ewa Bator, Monika Bronkowska

Katedra ywienia Czowieka, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocawiu

Dietary fiber is a mixture of chemically heterogeneous components derived from plants consumed by man and of carbohydrates resistant to digestion and absorption in human small intestine with complete or particular fermentation in large intestine. The conducted studies suggest that the increase of dietary fiber consumption, apart from known physiological benefits, may reduce the risk of civilization diseases.

The aim of the study was to show the importance of dietary fiber and its role in the prevention of selected civilization diseases based on the review of recent national and global literature.

Key words: dietary fiber, civilization diseases, prevention, nutrition

Bonnik pokarmowy to chemicznie niejednorodne skadniki pochodzce z rolin spoywanych przez czowieka, a take wglowodany, ktre nie ulegaj trawieniu i wchanianiu w jelicie cienkim, natomiast ulegaj penej lub czciowej fermentacji w jelicie grubym. Przeprowadzone do tej pory badania sugeruj, e wzrost spoycia bonnika, oprcz poznanych korzyci fizjologicznych moe zmniejsza ryzyko wystpienia chorb cywilizacyjnych.

Celem pracy byo przedstawienie znaczenia wkna pokarmowego oraz jego roli w profilaktyce wybranych chorb cywilizacyjnych w oparciu o przegld najnowszego pimiennictwa krajowego i wiatowego.

Sowa kluczowe: bonnik pokarmowy, choroby cywilizacyjne, profilaktyka, ywienie

Adres do korespondencji / Address for correspondence

mgr in. Maciej BienkiewiczKatedra ywienia Czowieka, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocawiuul. Chemoskiego 37/41, 51-630 Wrocawtel. 71 320 7704, e-mail: maciej.bienkiewicz@wnoz.up.wroc.pl

Probl Hig Epidemiol 2015, 96(1): 57-63

www.phie.pl

Nadesano: 05.02.2015Zakwalifikowano do druku: 11.02.2015

Wprowadzenie

Odywianie czowieka zwizane jest przedewszystkim z ilociowym i jakociowym zaspokaja-niem potrzeb organizmu na skadniki odywcze,zapewniajcymprawidowefunkcjonowanieirozwjorganizmu. Sposb ywienia jest jednym z najwa-niejszychczynnikwwpywajcychnastanzdrowiaisamopoczuciejednostki. Wciguostatniejdekadybadaniaepidemiologicz-nernychpopulacjipotwierdziyznaczenieprawid-owejdietywzapobieganiuikontrolizachorowalnocioraz przedwczesnej miertelnoci z powodu chorbniezakanych. Dokadnej analizie poddane zostayrwnieposzczeglneskadnikiywnocizwaszczate,ktrezwikszajprawdopodobiestwowystpieniachorbdietozalenych,dzikiczemuistniejemoli-wointerwencjiywieniowejizmianyichwpywunaorganizmczowieka[1]. Industrializacja,urbanizacja,rozwjgospodarczyiekonomicznyorazglobalizacjarynkuywnocizmu-szajdozmianystyluyciaawrazznimmodyfikacji

zwyczajwywieniowych.Zmianytemajznaczcywpywnazdrowieistanodywieniaposzczeglnychpopulacji rozwijajcych si krajw. Poprawa warun-kw ycia, dostp do zrnicowanych produktwspoywczychiusug,przyczyniajsidoutrwalanianiewaciwychnawykwywieniowych,zmniejszeniaaktywnoci fizycznej i wzrostu zachorowalnoci nachoroby przewlekle, ktrych podoem jest niepra-widowozbilansowanadieta[2]. Pod koniec ubiegego stulecia tradycyjna dietaopartagwnienaproduktachpochodzeniarolinnegozastpionazostaaproduktamiowysokiejgstociener-getycznej,obfitujcymiwnasyconekwasy tuszczoweiwglowodanyatwoprzyswajalne.Poczenieniezbilan-sowanejdietyzpozostaymiczynnikamiryzykachorb,takimijak:niskaaktywnofizyczna,paleniepapierosw,stres,zwikszaryzykozachorowalnocinachorobydie-tozalene,takiejak:otyo,cukrzyca,chorobyukadusercowo-naczyniowego,nadcinienie ttnicze,czynie-ktrerodzajenowotworw.Sposbywieniato jedynyczynnik,ktregozmianamoepowodowapozytywnylubnegatywnywpywnazdrowieprzezcaeycie.

Probl Hig Epidemiol 2015, 96(1): 57-63

58 Probl Hig Epidemiol 2015, 96(1): 57-63

rodzajubarieradlaenzymwhydrolitycznych,czegokonsekwencj jest spowolnienie procesu trawienia[11].Dodatkowo,posikibogatewbonnikcharakte-ryzujsizazwyczajmniejszgstocienergetyczniwikszobjtociporcjipoywienia.Zwikszeniemasyspoywanegoposikupowodujeszybkieodczu-waniesytoci,jednaklicznebadaniapotwierdzaj,ejestonokrtkotrwae[12].MattersiRothacker[13]wprzeprowadzonychbadaniachwykazali,ilepkoprzyjmowanychpynwjestodwrotnieproporcjonalnadouczuciagodupoichspoyciu.Pasmaniwsp.[14]wbadaniutrwajcym7dniobserwowalijakwzbogaca-niecaodziennejdietywbonnikwpywaonauczuciegoduisytociorazpodaenergiipospoyciuposiku.Zwikszenie zawartoci bonnika w postaci gumyarabskiejdo40g/dzie,przyczyniosidoznacznegoobnieniawartoci energetycznej racji pokarmowej.Odczucie godu i sytoci u osb biorcych udziawdowiadczeniu,nieulegyzmianie.ZkoleiWarreniwsp.[15]wykazali,eumodziey,ktrejpodawanoniadaniezoonezproduktwwysokobonnikowych,zjadane porcje ulegay zmniejszeniu. Spowolnionetrawienie i wchanianie substancji odywczych maszczeglneznaczeniewwczas,gdygwnymiskad-nikamitrawionegopokarmusnp.glukoza ikwasytuszczowe.Bonnikupoledzatworzeniemicelitusz-czowychcoopnia,alenieogranicza,wchanianiakwaswtuszczowychicholesterolu[10]. Fermentacjaposzczeglnychfrakcjiwknapokar-mowegomoliwajestdzikibakteriomzasiedlajcymprzewdpokarmowyczowieka.Bakteriefloryjelito-wejznajdujsiprzedewszystkimwjeliciegrubym.Mikroorganizmy, hydrolizujc bonnik, pozyskujenergi niezbdn do wasnego rozwoju, stymulujsystem odpornociowy, reguluj rozwj jelit, wspo-magaj produkcj witamin (biotyna i witaminaK)ihormonw.Produktemubocznymtegoprocesuskrtkoacuchowekwasytuszczowe:octowy,propio-nowy,masowy,atakewodrimetan.Wchanianietychkwaswprzezkolonocyty skutkujemidzy in-nymi wzrostem proliferacji komrek, zwikszeniemabsorpcji sodu i pynw oraz hamowaniem syntezycholesteroluwwtrobie[13]. Zdolnodozwikszaniaobjtocistolcawynikaz absorbcji wody przez frakcj rozpuszczaln orazzopornocifrakcjinierozpuszczalnejwobecenzymwtrawiennych[16]. Wizaniesolikwaswciowychwpywanaab-sorpcjtuszczwimetabolizmcholesterolu.Wknorozpuszczalnewpostacibeta-glukanuipektyn,atakewknonierozpuszczalneiligninyzwikszajwydala-niesterolizorganizmu[17].Kwasyciowe,ichsolei zawarty w nich cholesterol mog ulega adsorpcjina bonniku lub by rozpuszczane i zatrzymywanew wodzie, ktr zaabsorbowa bonnik pokarmowy.

OrganizacjaNarodwZjednoczonychdoSprawWyywienia i Rolnictwa (FAO) oraz wiatowa Or-ganizacjaZdrowia(WHO)zachcaj,abykorzystazdostpnychwynikwbadanaukowychisystema-tycznieaktualizowazaleceniaywieniowe.Celemichdziaa jest wprowadzenie bardziej zrwnowaonejpolitykiistrategiiradzeniasobiezwyzwaniamizwi-zanymizywnociiywieniemorazoglniepojtymzdrowiempublicznym[2]. Szacujesi,eokoo20%Polakwcierpinar-nechorobyiodchyleniastanuzdrowiazwizanezesposobemywienia.OdlatnajwikszymzagroeniemdlayciaPolakwschorobyukadukrenia,ktrewedug statystyk w roku 2010 byy przyczyn 46%wszystkich zgonw. Naukowcy znaleli w genomieludzkim gen odpowiedzialny za dugowieczno,niemniej jednak wpywa on na dugo ycia tylkow15-20%[3-6].Indywidualnysposbywienianadalpozostajeczynnikiemdeterminujcymjakoidugoycia. Jednym ze skadnikw ywnoci majcym zna-czcy wpyw na zdrowie jest wkno pokarmowe.Woparciu o definicj zaproponowan przez Euro-pejski Urzd ds. Bezpieczestwa ywnoci (EFSA)iKodeksywnociowy,KomisjaEuropejskaopubliko-waaoficjalndefinicjbonnikapokarmowego[7].Wspczesnadefinicjaskadasiztrzechczci:okre-leniaoglnego,czciopisujcejmoliweskadowe,wzalenociodrdeichpochodzeniaorazzczcidotyczcej oddziaywania fizjologicznego danegoskadnika.Wzwizkuztymwknopokarmowetowglowodanyostopniupolimeryzacjiwikszymnitrzy, nieulegajce trawieniu i wchanianiuw jeliciecienkimczowieka.Zaliczydonichmoemy:natural-niewystpujcepolimerywglowodanw,nietrawionewglowodanyuzyskanenadrodzemodyfikacjioraznieprzyswajalnewglowodanysyntetyczne[8].

Waciwoci bonnika pokarmowego

Waciwoci fizyczne i chemiczne wkna po-karmowego wywouj miejscowe i oglnoustrojowereakcje organizmu. Reakcje miejscowe zwizane szobecnociwprzewodziepokarmowym,zaoglno-ustrojowezodziaywaniemnametabolizm.Lepko,zdolnodouleganiaprocesomfermentacji,wizaniewody,wizaniekwaswciowych,zdolnocireago-waniazjonamimetali,czyzwikszaniemasystolca,to tylko kilka z lepiej poznanych skutkw spoyciabonnika[9]. Lepko wkna pokarmowego zwizana jestzobecnoci substancji rozpuszczalnych w wodzie.Wyduajoneczasprzebywaniapokarmuwodku,cozkoleiwpywanapoprawefektywnocitrawieniaiwchaniania[10].Wwietlejelitacienkiego,dzikiobecnocifrakcjirozpuszczalnej,tworzysipewnego

59Bienkiewicz M i wsp. Bonnik pokarmowy i jego znaczenie w profilaktyce zdrowotnej

Dzikitemukwasycioweswydalanezorganizmu,acholesterolzostajeskierowanydosyntezykwaswciowych,przezcozmniejszasiilocholesteroludostpnegodosyntezylipoproteiniwkonsekwencjitegoobniasijegosteniewekrwi.Proceswiza-niacholesteroluikwaswciowychprzezbonnikpokarmowyhamujeponadtoprzeksztacaniesiichw zwizki o charakterze kancerogennym. Wtrnekwasy ciowe, takie jak kwas litocholowy (LCA)idezoksycholowy (DCA) mog mie waciwocimutagenne.Takwicodpowiedniazawartobonnikapokarmowegowdieciejestbardzowanawprewencjizaburzelipidowych,kamicypcherzykaciowegoinowotworw[18]. Reakcje bonnika ze zwizkami mineralnymipowoduj zmniejszanie ich biodostpnoci. Spowo-dowanejesttoobecnocifitynianwwproduktachwysokobonnikowych.Najwikszepowinowactwodojonwdwuwartociowychwykazujpektyny,atakezwizki posiadajce w strukturze czsteczki wolnegrupy:karboksylowe,hydroksyloweiaminowe[19]. Pozawspomnianymifunkcjamibonnika,trwajdyskusje nad wpywem wkna pokarmowego nadziaaniehormonwjelitowych,bdcychinhibito-ramicholecystokinin(CCK)[20].CCKtohormonpeptydowy i neurotransmiter syntetyzowany przezkomrki jelita cienkiego, po spoyciu poywienia.Reguluje on m. in. perystaltyk jelit, wydzielanieenzymw trzustkowych, a take reguluje glikemiiinsulinemipoposikow[21]. Holtiwsp.[22]wbadaniachzudziaemgrupy10 zdrowych mczyzn wykazali, i istnieje bezpo-rednia korelacja pomidzy poposikowym ste-niemCCKauczuciemsytocipospoyciuposikwozrnicowanejzawartocibonnikapokarmowego.