Bojan Dimitrijević Armija ijugoslovenski identitet 1945-1992. godine

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Bojan Dimitrijević Armija ijugoslovenski identitet 1945-1992. godine.

Text of Bojan Dimitrijević Armija ijugoslovenski identitet 1945-1992. godine

  • Bojan B. Dimitrijevi

    Armija i jugoslovenski identitet 1945-1992. godine

    1. Nastajanje i transformacija identiteta

    U najveem periodu posle 1945. jugoslovenstvo kao iden-titet kod pripadnika Jugoslovenske armije (JA)/Jugosloven-ske narodne armije (JNA) od 22. decembra 1951. nije eks-plicitno sugerisano. Ono se podrazumevalo ali nije isticano kao speci an termin. Ono to je forsirano kroz armijsku tampu, moralno-politiki-ideoloki rad i vaspitanje je pre svega ideoloka komponenta: komunizam.

    Tek su Titov raskid sa Staljinom 1948. i zaotravanje odnosa sa dojueranjim saveznicima sa Istoka doneli posezanje za jugoslovenskim identitetom. Ali, vano je napomenuti da je jugoslovenski identitet stavljan samo kao objanjavajui uz jugoslovenski komunizam i partizanski pokret (kako se govorilo, narodnooslobodilaki). Period posle 1948. doneo je stvaranje (novog) jugoslovenskog vojnikog mita, bazi-ranog na sugerisanoj samostalnosti borbe Titove gerile, nje nom opte jugoslovenskom karakteru i borbi za obnovu jedinstvene Jugoslavije na ravnopravnim osnovima u na-cionalnom i socijalnom smislu. Krizna situacija 1948-1951. proizvela je i rast poverenja u armiju u narodu i pojaani trend identi kacije sa njom. To e biti jedan od modela sa kojim e biti manipulisano iz politikih (armijskih) vrhova i u drugim kriznim situacijama: transkoj krizi 1953, maarskim dogaajima 1956, intervenciji u ehoslovakoj 1968, pobunama na Kosmetu 1968, 1981, 1989, kao i u osvit rata 1991. godine.

  • Armija i jugoslovenski identitet 1945 - 1992. godine256

    Kao ilustraciju jaanja jugoslovenskog armijskog identiteta uoava se sledei proces u JA: paralelno sa raskidom sa is-tonim susedima, u JA je, u okviru plana elik, tekla reorga-nizacija u kojoj je izvreno preimenovanje i prenume racija svih jedinica. Planirana pre sukoba, a sprovedena sa dodat-nim motivom da se Sovjetima i neprijateljskim suse dima otea praenje aktivnosti u JA, ova preformacija je ukinula jednu od glavnih oslonaca partizanske ratne prolosti: origi-nalne nazive brigada koji su u najveem delu imali i region-alnu/nacionalnu oznaku. Umesto slavnih divizija i brigada od tada su u armijskom stroju stajale divi zije i pukovi koji su imali samo brojanu oznaku. Na taj nain stvoren je novi jugoslovenski armijski pro l, koji se osla njao na partizanske tradicije, ali je imao svu drugu formu zvanine armije, bez posebnih regionalnih osobina.1

    Ako gledamo po onome to su pisale armijska tampa, armij-ske broure itd. jugoslovenstvu je pridavan najvei znaaj, mada se ono nigde ne pominje u formi - pod nazivom ju-goslovenstvo, niti je bilo speci nih obilka kreiranja takvog stava kod pripadnika JA/JNA. Glavna forma jugoslo venstva bila je bratstvo i jedinstvo kojoj je dodavano objanjenje naroda i narodnosti. Nikakvo speci no jugoslovenstvo ne moe biti identi kovano. Na drugu stranu to je promovisan model ponaanja, miljenja i ivota koji moe empirijski da se registruje kao nekakvo jugoslovenstvo.

    Simbolika armije u mnogome otkriva ideoloki karakter JNA, ali to potvruju i de nicije. Recimo, ona je de nisana, prema svom karakteru, ciljevima i zadacima, kao soci-jalistika narodna armija.2 Dakle, ideoloko je bilo na prvom mestu. Na drugom tek nacionalno, i to uvijeno u

    1 Usp. Razvoj Oruanih snaga (OS) Socijalistike Federativne Republike Jugo-slavije (SFRJ), 3/1, Kopnena vojska (KOV) JNA, Beograd, 1988, 44. 2 Pravilo slube JNA, Beograd, 1957, 14 (t. 4).

  • 257Bojan B. Dimitrijevi

    nede nisanu formu narodne armije. Vienacionalnost nije dozvoljavala preciziranje razliitih naroda, ali na drugoj strani ni stavljanje prideva jugoslovenski, kao opte pri-hvatljivog. Termin narodno bio je nekakva spona izmeu oznake nacionalno (u zapadnom smislu) i jugoslovensko:

    Naa otadbina Federativna Narodna Republika Jugoslavija /FNRJ/ je socijalistika zajednica slobodnih i ravnopravnih naroda. Ona se zasniva na bratstvu i jedinstvu naih naroda, na jednakim pravima i dunostima svih graana. Sva vlast u FNRJ proizilazi iz na roda i pripada narodu, a nai /su/ narodi prvi put u potpunosti ostvarili svoje vekovne tenje.3

    kolstvo u kome su nastajali kadrovi JNA negovalo je pre svega ideoloki uticaj na pitomce, zatim transfer tradicija partizanskog pokreta, takozvanog narodnooslobodilakog rata (NOR), i meunacionalne odnose na bazi formule bratstvo i jedinstvo. U prvim posleratnim nastavnim pro-gramima za pitomce, a koji su nastali na bazi programa iz pred ratne vojske, jugoslovenstvo je moglo da bude ireno u svesti novih o cira kroz predmete: istorija jugoslovenske knji evnosti, odnosno istorija jugoslovenskih naroda.4 U kasnijim godinama (1958-1961) ne nalazimo vie ovakve predmete koji su se izgleda utopili u druge (kakvi su izgleda vojna istorija ili srpskohrvatski jezik). Naprotiv, nailazimo na dva druga predmeta u kojima bi se moglo sagledati kako je u JNA smatrano jugoslovenstvo: ekonomika FNRJ i isto-rija Saveza komunista Jugoslavije (SKJ) u treoj, odnosno prvoj godini kolovanja.5 U kasnijim periodima vidimo da je ekonomika Jugoslavije opstala, a da je postojao i predmet drutveno-politiki sistem Jugoslavije. Ovi predmeti opstali su do raspada JNA, a spadali su u grupu ideoloko-politikih

    3 Isto, 13 (t. 1). 4 Usp. O. Bjelica, Vojna akademija KOV 1944-1984, Beograd 1983, 78 5 Usp. isto, 143.

  • Armija i jugoslovenski identitet 1945 - 1992. godine258

    predmeta.6 Na drugoj strani oni pripadnici JNA koji su se kolovali u drugim, moda manje reprezentativnijim kolama, mogli su esto da imaju daleko manje, odnosno uoptenije predmete.7

    Stiemo utisak da se ovakav pristup nigde de nisanom jugoslovenstvu ne moe smatrati kao nametanje nijednog posebnog nacionalnog oseaja, pa ni jugoslovenstva, nego iskljuivo kao zbir partizanskih tradicija i marksistikog uenja, na koje su u kasnijim epohama dodavane one tradicije svih jugoslovenskih naroda koje su se uklapale u ideoloku matricu. Iskustvo predratne armije je zanemariva-no novim mitom, ideologijom i propagandom.

    Daleko vie jugoslovenski vojni pitomci su mogli da razviju oseaj jugoslovenstva na brojnim nastavno-istorijskim put-ovanjima sa predavanjima. Mahom su poseivana mesta i lokaliteti vezani za partizanski mit, ali su pitomci, koji nisu, recimo, ranije putovali po Jugoslaviji, na taj nain imali priliku da proire na praktian nain svoje saznanje o njoj. Slino je bilo i sa upuivanjem na specijalistiku nastavu u rodovske centre, odnosno na praksu u jedinice. Vidi se da stvaranju jugoslovenstva, u nekom idealistikom smislu, odnosno po uzorima u Kraljevini Jugoslaviji nije bilo. Ideoloko vaspitanje je uglavnom sledilo vojno. Stareine su osposobljavane u duhu lika socijalistikog vojnog ruko-vodioca.8 Kada se pri tome dodaju problemi nacionalne strukture pitomaca u (KOV) JNA: manjak Slovenaca, Hrvata, Srba iz Srbije i pojedinih nacionalnih manjina, ostaje pitanje u kakvoj formi je jugoslovenstvo prenoeno pitomcima, osim parolom bratstvo i jedinstvo.

    6 Usp. isto, 238 i 275. 7 Usp. M. ivkovi, Centar vojnih kola KOV-a 1945-1985, Beograd, 1989. 8 O. Bjelica, n.d., 358.

  • 259Bojan B. Dimitrijevi

    Kraj pedesetih godina oznaio je kraj petnaestogodinje epohe u kojoj je postojalo (nezvanino) originalno komu-nistiko jugoslovenstvo u JA/JNA. Vojne formacije standardi-zovanih naziva, slanje stareina i vojnika u razliite delove drave - bez pogovora, inostrani pritisci i krize, vrst cen-tralizam u Partiji, ali i aparatu bezbednosti inile su da se period 1945 (1948) - 1959. moe de nisati kao period koji moemo nazvati striktnim komunistikim jugoslovenstvom, koje je produetak ratnog, partizanskog jugoslovenstva. Koncepcijske promene u JNA, otpoete planom Drvar 27. jula 1959, a sprovode se u periodu do 1964. godine, uk ljuile su i starteke, taktike, formacijske i kadrovske promene, koje su nagovestile da se JNA kree u pravcu koji je razliit od prethodnog.

    ezdesete godine donele su pojavu drugaijeg trenda u pro lizaciji jugoslovenstva u vojsci. Forma zvana nacional-ni klju postepeno je zavladala u JNA, a kadrovska politika bila je najreprezentativniji primerak armijskog ivota. Ali, nacionalni (kasnije i republiki) klju je zaiveo i u drugim formama. Uinjena je radikalna promena u oblasti ratnih tradicija jedinica JNA (korpus-divizija-brigada/puk), izvrena je prenumeracija jedinica i dodeljivanje tradicija partizan-skih jedinica (iz tzv. NOR-a) prema regionalnom tipu. Origi-nalni (esto ratni) nazivi jedinica su izmenjeni u skladu sa idejom da jedinice JNA na jednom prostoru nastavljaju tradicije lokalnih partizanskih sastava iz Drugog svetskog rata. U mnogo sluaja izmenjene su samo tradicije, koje su naredbom odreene, ali bilo je i brojnih preimenovanja jedinica. Tako su i najelitnije jedinice poput 1. proleter-ske divizije, odnosno njen 1. proleterski puk, postali 14. (slovenaka) divizija, odnosno (slovenaki) puk, a njihova imena preuzela je Gardijska divizija iz Beograda. Mnogo motiva je sigurno bilo presudno za ovaj projekat, pre svega

  • Armija i jugoslovenski identitet 1945 - 1992. godine260

    ideolokih. Valja i ukazati da su se uli glasovi koji moda nagovetavaju pravu sadrinu ove promene:

    Nastavljanje tradicija Narodnooslobodilake vojske Slovenije u jedinicama JNA predstavlja problem koji bitno zadire u nacional-ni ponos Slovenaca.9

    Sticajem razliitih okolnosti, slovenake partizanske jedi nice mahom su posle rata bile rasformirane: ostala je samo jedna divizija (14.) i vrlo kratko divizija Komiteta nacionalnog osloboenja Jugoslavije.10 Ovakva situacija je proizvodila tiho nezadovoljstvo (sve dok nije formirana repu blika Teri-torijalna odbrana/TO), odnosno istoriografsku kontroverzu u Sloveniji od kraja 80-tih godina.11

    Konano, imena kasarni i karaula takoe su od 70-tih godina vie reprezentovala lokalne (partizanske) tradicije nego to su svedoila o jugoslovenskom karakteru. Bila je prava retkost da neki objekat JNA