Bosnjacka poezija

  • View
    103

  • Download
    9

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Bosnjacka poezija

Text of Bosnjacka poezija

UVODOvaj doista kratak pregled jezika i knjizevnosti naroda u BiH zamisljen je kao presjek kroz glavne epohe literarnog stvaralastva. Uoljivo ce biti svakome da je mnogo vie posveeno prostora bosnjackim autorima - iz jednostavnog razloga zato sto su oni sve do 1992. bili tradicionalno zanemarivani i presucivani - kao da ne postoje. Bez namjere da umanjim vrijednost hrvatske i srpske knjizevnosti na tlu BiH, zeljela sam samo da istaknem znacaj bosnjackih pisaca koji oni stvarno imaju u cjelokupnom duhovnom razvitku Bosnjaka. Isla sam za notornom cinjenicom da se dovoljno zna o piscima drugih nacija iz BiH i racunam na moguce napade na ovakav stav. Mi obraujemo jednu epohu sa posebnim naglaskom na Bosnjacku poeziju. Bosnjaki jezik je tipican za govorni, svakodnevni, dakle kolokvijalni izraz, ali i kao knjizevni jezik (literatura, naucna djela, zurnalistika) u BiH i koriste ga pretezno Bosnjaci. Tako i Bonjaka poezija ima svoj upeatljiv stil. Onoliko koliko se razlikuje hrvatski jezik od srpskog jezika u BiH toliko se i bosnjacki jezik razlikuje i od hrvatskog i od srpskog. Dakle, ukoliko postoje razlike izmedju hrvatskog i srpskog onda postoje razlike i izmedju tih jezika i bosnjackog. Ogromna vecina srednjovjekovnih autora istice da (se u Bosni) pise bosnjacki jezikom iz prostog razloga jer su se tada ti autori osjecali Bosnjacima. To su: Kontantin Filozof, Biskup Nina, Jeronim Magister, zatim franjevci: Matija Divkovic, Stjepan Matijevic, Stjepan Margitic, Ambroz Matic, Luka Dropuljic, Anto Knezevic, Martin Nedic, Ivan Frano Jukic, Pavle Dragicevic, pa: Mula Mustafa Baseskija, Mehmed Hevaji Uskufi (autor prvog bosnjacko-turskog rjecnika), Bartol Kasic, Jakov Mikalja, DJore Palmotic, Andija Kacic Miosic, Matija Antun Reljkovic, Antun Kanzilic, Franjo Matija Appendini, Ivan Popovic, Alberto Fotris, Ivan Grlicic, Matija Mazuranic, Prokopije Cokorilo, Pero Tunguz i biskup Vujicic. Tu su i: Elvija Celebija, Halil Hrle, Alipasa Rizvanbegovic, Mustafa Rakim, Mehmed Agic, Omer Humo, zatim autor prve gramatike u BiH Frane Vuletic, pa: Salih Gasovic, Ibrahim Edhem Berbic, Ibrahim Seljubac, Junuz Remzi Stovro, Sejfudin Proho, Salih Puska, Dzemaludin Causevic, Arif Sarajlija, Ibro Kapetanovic, Ahemed Kulender (autor prvog stampanog bosnjackog rjecnika) i Jusuf Midzic. Uz to na Porti (Vlada Osmanskog carstva) jedan od pet sluzbenih jezika bio je i bosnjacki. Onaj ko je citao navedene autore moze da zakljuci da su svi oni bar jednom u svojim djelima naglasili da pisu bosanskim tj. bosnjackim jezikom ili su svoja djela pisali tim jezikom.

U KRATKIM CRTAMA O BONJAKOJ POEZIJIKako smo upoznati, prvi spomenici bosanske pismenosti javljaju se u XI stoljecu. To su epigrafski natpisi u kamenu, epitafi (nadgrobni natipis) i ktitorski (od onoga koji je nesto utemeljio) natpisi kao sto je Humacka ploca i natpis sa Manastirista u Kijevcima kod B. Gradiske. Kasnije lokacije natpisa na nadgorbnim spomenicima i kamenu oupce su: Radimlja, Boljuni, Natpis kaznaca (blagajnika) Nespine kod Visokog, Natpis velikog sudije Gradise iz Podbrezja kod Zenice i Ploca zupana Grda u Poljicma kod Trebinja. Medjutim prvi rukopisi nisu mladji od XII stoljeca kao sto su Grskovicev i Mihanovicev odlomak apostola. Bosanski historiografski spisi toga doba su veoma rijetki. Ipak na osnovu leksicke analize i vizure opisivanja dogadjaja u Bosni historiografi neke dijelove iz hrvatskog prepisa Dukljaninove kronike; konkretno: Hrvatsku kroniku vezuju za nastanak u Bosni. Na osnovu istih analiza i Trebinjski ljetopis iz X stoljeca, kao i pojedini dijelovi Orbinnijevog djela Kraljevstvo Slavena i to: Istorija humskih gospodara i Bosanska kronika su nastali na osnovu ranijih bosanskih originala. Jedina dva kronicara te epohe kojima je ostalo ime upamceno jesu: ljetopisac Hrvoja Vukcica, Emanuel i Milic Velimisljic. Najveca i najbolje obradjena zbirka i srednjovjekovnih povelja Kotromanica i ostalog visokog plemstva nalazi se u knjizi Stari bosanski tekstovi - ciji je autor Mehmedalija Mak Dizdar.

Period knjizevnosti od 1463. - 1878.Bosnjaci, zapravo muslimani Bosne od XV do XX stoljeca ukljucivali su se u literarne tokove Osmanskog Carstva. Pored usmene knjizevnosti, osim knjizevnosti na bosnjackom jeziku a pisane arapskim pismom, alhamijado knjizevnosti, pocinje se njegovati knjizevnost na tri orijentalna jezika na kojima se jedino mogla da stekne visa naobrazba: persijskom, arapskom i turskom. Usmena knjizevnost najvise je izrazena u formi: bosanska sevdalinka. To je ljubavna pjesma istocnjacko- slavenskog spoja sa orijentalnim muzickim karakteristikama u nacinu pjevanja uz pratnju tradicionalnog insturmenta saza. Opjevava ljubavne zgode pojedinaca u gradskim sredinama, karakterizira je slozeno osjecanje (sevdah - neuzvracena ljubavna ceznja). Uz sevdalinke su i lirsko- epske vrste; balade i romance. Balada pjeva o obiteljskim odnosima, sukobima jedinke s nazorima patrijarhalne sredine, o lokalnim zbivanjima ili dogadjajima od sireg znacenja, uvijek sa tezistem na sudbini pojedinca. Uz glasovitu baladu Hasanaginica, najpoznatija je Smrt Omera i Mejrime, zatim balade o braci Moric i Hifzi-begu umisicu. Romanca pjeva u vedrom tonu o tjelesnoj ljubavi, cesto sadrzava lokalna obiljezja, a u brojnim primjerima opjevala je ljubavne zgode posve odredjenih ljudi sarajevske, banjalucke, mostarske, tuzlanske i drugih sredina. Epika se bavi junackim djelima i dvobojima znamentih povijesnih licnosti kao sto je erzelez Alija, o vojnim pohodima Bosnjaka u ratovima za sultna, krajiskim sukobima na pogranicnom pojasu Carstva (tzv. "krajinska epika", ciji su glavni junaci: Mustajbeg Licki, braca Hrnjice, Tankovic Osman, Tale Licanin/ Budalina Tale. U pripovijetkama je veoma uocljiva prisutnost istocnjackih tema i islamski dozivljaj zivota i svijeta. U saljivim pricama javlja se glavni (i stvarani) junak Nasrudin-Hodza. Ravijene su lokalne predaje o pojedincima koji su mucenicki poginuli za vjeru (sehidi), ili su nevino stradali, o vidovitim i "dobrim" ljudima (evlijama).Alhamijado knjizevnost je nearapska knjizevnost pisana arapskim pismom. Naziv potice od alhamia, spanjolskog izgovora arapske rijeci al-'agamiya - nearapski, strani. Arapsko pismo u bosnjackom jeziku (arabica) upotrebljavali su Bosnjaci cijelo vrijeme osmanske uprave, a kuriozitet je da je pronadjen i jedan starocrkvenoslavenski tekst na ovom pismu. Na alhamijadu su najvise pisane ilahije - pobozne pjesme, kaside - poucne pjesme, gazele ljubavne pjesme, arzuhali - peticije, mahzari - zahtjevi, zatim: satiricne pjesme, molitve i rjecnici. Najstariji sacuvani alhamijado tekst je pjesma "Chirvat Turkisi" islamiziranog Madjara iz Erdelja nastala oko 1588. U XVII stoljecu najnajcajniji alahmijado pisci su: Hadzi Jusuf, Muhamed Hevaji Uskufi, Hasan Kaimi, a u XVIII su: Mula Mustafa Baseskija (autor poznatog visedecenijskog "Ljetopisa"), Mehmed Razi Velihodzic, Sejh Sejid Abdulvehab Ilahmi Zepcak. U XIX stoljecu djeluju: Umihana Cuvidina, Softa Fejzo, Abudrahman Siri, Hasan Kadija, Arif Sarajlija, Omer Humo, Salih Gasovic, Sulejman Tabakovic, Ibrahim Seljubac, Jusufbeg Cengic, Muhamed Ruzdi Dizdarevic i Alija Sadikovic.Persijski jezik i poezija usko su povezani. Sluzio je za suptilno pjesnicko izrazavnje, a rjedje za prozno i to uglavnom pjesnika dervisa koji su svoje uzore trazili medju vodjama mevlevijskog derviskog tarikata. Najpoznatiji predstavnik na persijskom je Ahemd Sudi Bosnjak, ali tu su i Mustafa Muhlisi i Fevzi Mostarac.Knjizevnost na arapskom je viseslojna po temama, a najrasirenija forma je bila komentar. Redovna je pojava da su iole znacajna djela iz svih oblasti knjizevnog stvaralastva komentirana na desetine puta. Najpoznatiji autori komentara su Hasan Kjafi Pruscak, Mustafa Ejubovic - Sejh Jujo, Muhamed - Allamek, Ali - Dede Bosnjak i Ali - Fehmi Dzabic.Bonjaka poezija na turskom jeziku posebno je bogata. Prvi predstavnik je Adni Mahmud-pasa Andjelovic, a onda slijedi plejada, pocev od Ahmedpase Hercegovica (sina Stjepana Vukcica Kosace), te Dervisa Jakubpase Bosnjaka koji su stvarali u XV stoljecu pa do Arifa Hikmetbega Rizvanbegovica prodefilovalo je na stotine pjesnika i prozaista. U poeziji si kao lirici isticu Zijai Mostarac, Dervispasa Bajezidagic, Nerkesi Sarjalija i Ahmed Celebi. Njihovi suvremenici su: prozaista, kronicar Husein Bosnjak - Kodza Muerih i Husein Lamekani. Autobiografska djela u stihovima pisao je Alipasa Varvar. Veliki teoreticar tesafuva i islamskog misticizma (posebno derviskog tarikata bajramija) i komentator cuvenog Ibn Arabijeveg djela "Fusus al -hikam" je Abdulah Bosnjak. Dva su pjesnika pjevala paralelno na bosnjackom i na turskom: Hasan Kaimi, autor kompletnog divana i Muhamed Hevaji Uskufi, autor prvog bosnjackog rjecnika. Sabit Uzicanin je pisao najcesce forme divanske poezije: kaside, gazele i terkib-i benda. Mehmed Mejli Kurani bio je izuzetno plodan pjesnik i autor kronograma, a uz to i vrhunski kaligraf. Kasniji predstavnici na orijentalnim jezicima su Fadilpasa Serifovic, Salih Sidki Madzihusejnovic Muvekit, autor "Povijesti Bosne" i Muhamed Enver Kadic, autor "Kronike" u 28 tomova.

Trei period knjizevnosti od 1878. - 1918.Bosnjaci su svoju poeziju u razdoblju austrougarske uprave poceli stvarati nakon jedne decenije apatije i mrtvila izazvanih okupacijom i novom politickom, kulturnom, vjerskom i psiholoskom situacijom u kojoj su se zatekli. Sa organizacijom skolstva, otvarnjem citaonica javlja se i prva generacija ciji su glavni predvodnici bili Mehmedbeg Kapetanovic Ljubusak i Safvetbeg Basagic. Zahvaljujuci njima dvojici, izmedju ostaloga dolazi prvi put do promocije lirske vrste koja se zove bosanska sevdalinka. U rodoljubivoj lirici najpoznatiji su: Musa Cazim Catic, Avdo Hasanbegov Karabegovic, Fadil Kurtagic i Osman ikic. U proznom stvaralastvu se javljaju Osman Nuri Hadzic i Ivan A. Milicevic koji djeluju i pod zajednicki pseudonimom Osman Aziz. Ipak, dva uistinu najveca prozaista u tih cetrdeset godina su: Abdulrezak Hifzi Bjel