Collecties als ankerpunt voor een erfgoedwerking

  • View
    27

  • Download
    0

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Collecties als ankerpunt voor een erfgoedwerking. Bert Woestenborghs Centrum Agrarische Geschiedenis Plattelandsacademie Erfgoed Stekene, 13 september 2012. Expertisecentrum Agrarisch erfgoed: brede interpretatie gentegreerde aanpak. - PowerPoint PPT Presentation

Transcript

Collecties als ankerpunt voor een erfgoedwerking

Collecties als ankerpunt voor een erfgoedwerkingBert WoestenborghsCentrum Agrarische Geschiedenis

Plattelandsacademie ErfgoedStekene, 13 september 2012

Bij de voorbereiding van deze voordracht bleef het woord ankerpunt als een vervelende bij door mijn hoofd zoemen. Ankerpunt! Om foute interpretaties te vermijden, greep ik terug naar een oude vriend, de Dikke van Dale. En zowaar, daar vond ik het lemma ankerpunt terug, helaas met weinig meer uitleg dan punt aan de ankerhand. Terugbladerend naar ankerhand kreeg ik als verklaring ankerblad komma ankervloei. Er zat mij dus niets anders op dan nog verder terug te bladeren tot ik onder ankerblad te lezen kreeg dat hiermee een driehoekig blad aan het uiterste einde van de ankerarm wordt bedoeld. Er begon mij stilaan iets te dagen. En ja hoor, een beetje verderop in de Dikke kreeg ik te lezen dat dat een dwarstak is van een scheepsanker. Nu wil ik best wel flexibel zijn, maar u zult het met me eens zijn dat het toch wel heel veel creativiteit vergt om de dwarstak van een scheepsanker te linken aan een agrarische erfgoedwerking.Nu ik hoop dat jullie het me vergeven want ik ben niet helemaal eerlijk of tenminste volledig geweest. Want als tweede verklaring voor ankerpunt geeft onze Dikke immers kort en bondig: vast punt. En daar kan ik me en u zult me hierin ongetwijfeld bijtreden al wel heel concreet iets bij voorstellen. Je kan het enigszins negatief interpreteren: een monoliet die als het ware een blok aan het been is. En in sommige gevallen worden agrarische collecties inderdaad zo ervaren. Je kan het echter ook meer positief bekijken: als een referentiepunt, als een baken zonder religieuze bijbedoelingen , als een basis om op terug te vallen. En ik denk dat we dan gekomen zijn op het punt waarop deze uiteenzetting echt kan beginnen.In de komende 20 minuten ga ik eerst het CAG en de plaats die het centrum inneemt in het agrarisch erfgoedveld toelichten. Vervolgens gaan we dieper in op de manier waarop agrarische collecties of objecten ankerpunten kunnen zijn voor een erfgoedwerking.1Expertisecentrum Agrarisch erfgoed:brede interpretatiegentegreerde aanpak

CAG, voluit Centrum Agrarische Geschiedenis, is dus een expertisecentrum, erkend en betoelaagd door de Vlaamse overheid. Wij bestaan sinds 2000, zijn gevestigd in de Naamsestraat in Leuven en tellen 4 vaste werknemers en 4 tijdelijke projectmedewerkers. Behalve CAG zijn er nog 7 andere expertisecentra voor het cultureel erfgoed erkend, elk op hun eigen terrein. In essentie zijn het alle dienstverlenende organisaties die zich inzetten om rond een bepaalde erfgoedspecialisatie of rond een bepaald thema de actoren in het veld te begeleiden. De doorstroming van kennis en expertise staat daarbij centraal waarmee ik citeer van de website van het agentschap kunsten en erfgoed. Een formeel criterium is ook dat je als expertisecentrum actief bent in heel Vlaanderen en Brussel. CAG heeft geen eigen collectie (met uitzondering van een relatief kleine, gespecialiseerde bibliotheek), verzorgt een tweemaandelijkse nieuwsbrief en bouwt aan een erfgoeddatabank het virtuele land geheten - rond ons themaveld. Onze werking spitst zich toe op de periode 1750 tot vandaag. 1750 omdat op dat moment de landbouw een aantal belangrijke transformaties ondergaat die hem een nieuw aanzien geven.Het themaveld van CAG is dus het agrarisch erfgoed (maar dat had u allicht al wel begrepen). Wij interpreteren dat begrip zeer breed als het erfgoed van landbouw, platteland en voeding. Het vertrekpunt hierin is de boer of het landbouwersbestaan, de plattelandsgemeenschap en de hieraan gerelateerde socio-economische, culturele en politieke activiteiten. Het is bijna niet meer voor te stellen, maar tot enkele generaties geleden had iedereen nog nauwe banden met de landbouw. Iedereen bewerkte grond, hielp op het veld, was betrokken bij een of andere vorm van agrarische activiteit. Daarnaast willen we die landbouw- en plattelandsactiviteiten ook plaatsen binnen de bredere economische contexteten en meer bepaald de voedselketen. Boeren produceren immers voor de markt, worden daarin ook aangestuurd, van groothandel tot consument. In de komende jaren gaan wij trouwens actief inzetten op het segment voeding, waarvoor we van de overheid extra middelen hebben gekregen. Dat agrarisch erfgoed willen wij ook gentegreerd aanpakken. En CAG mikt daarbij op drie pijlers: expertise-opbouw, het delen van deze expertise en een kruispuntfunctie. Onder expertise verstaan we erfgoedonderzoek, concreet gerelateerd aan het agrarische en voedingserfgoed. Ten dele structureel, ten dele projectmatig. Ht delen van die expertise gebeurt op allerlei manieren: databank hetvirtuele land, antwoorden van vragen, tentoonstellingen, publicaties, lezingen ik ben er het levende bewijs van enz. Tot slot zien wij onze kruispuntfunctie als het samenbrengen van actoren in het erfgoedveld, het zelf actief deelnemen aan allerlei initiatieven, zoals gezegd over heel Vlaanderen, de uitbouw van een netwerk kortom. Niet alleen de rol van netwerkmoderator voor collectiebeherende instellingen, maar door onze landelijke invalshoek zijn wij vaak ook verbindende factor tussen het lokale, provinciale en nationale niveau voor allerlei spelers in het erfgoedveld, gaande van erfgoedcellen, heemkringen over landelijke gilden, gemeentebesturen, regionale landschappen en provinciale erfgoedspelers tot de Vlaamse erfgoedadministratie. Bovendien willen wij zeker ook een aanspreekpunt zijn voor elk genteresseerd individu.2

Deze omweg om finaal te komen tot de kern van mijn uiteenzetting: in welke zin kunnen collecties of objecten een ankerpunt zijn voor een erfgoedwerking. Een eerste aspect is vrij logisch en misschien ook wel het gemakkelijkst te bereiken. Hier ziet u een collectie die effectief een blok aan het been van zijn eigenaar was. Een erfenis die op korte termijn uit de loods moest die een andere bestemming kreeg. Door het bestaande netwerk van collectiebeherende instellingen aan te spreken, is voor een groot deel van de collectie vrij vlot een nieuwe bestemming gevonden. Het CAG en in concreto mezelf heeft in de voorbije tien jaar de meeste agrarische collecties in Vlaanderen bezocht. In totaal gaat het toch om zon 100 collecties. Sommige meermaals, met sommige zijn intensievere contacten dan met andere. in elk geval is er een goed zicht van wat er in de collecties aanwezig is, wat de focus is. Op dergelijke vragen kunnen we de ene keer al wat beter een oplossing vinden dan de andere keer. In dit geval hebben we de bestaande collecties kunnen gebruiken als een opvangbasis voor erfgoed dat anders onherroepelijk verloren zou zijn gegaan. In de toekomst bieden de erfgoeddepots van de provincies hier ook zij het begrijpelijk beperkte mogelijkheden.4Proeflijst roerend agrarisch erfgoed(werktuigen en machines, 1750-1970)in het kader van het topstukkendecreet

Precies dat overzicht van collecties in Vlaanderen heeft ons toegelaten om het voorbije jaar in opdracht van het agentschap kunsten en cultuur een proeflijst samen te stellen van het roerend agrarisch erfgoed in Vlaanderen in het kader van het topstukkendecreet. De erkenning als topstuk houdt verplichtingen in (geen verkoop zonder kennisgeving, geen verhuizing zonder toelating) maar ook rechten (zoals een restauratiepremie). Opnieuw zijn het hier de collecties die ons toelaten om dankzij hun bewaarfunctie initiatieven te ontwikkelen. Met een beperkte stuurgroep hebben we intensief overlegd om een selectie te maken op basis van criteria als zeldzaamheid of het belang voor de technische ontwikkeling in de landbouw. Dat leidde uiteindelijk tot 13 objecten, gaande van een getrokken maaidorser uit de jaren 1950, n van de weinige nog bewaarde exemplaren van de Belgische tractor Spinnekop u hoort het goed tot een goed bewaarde n gedateerde wanmolen of een schitterende, volledig uit hout geconstrueerde fruitsorteermachine. Wellicht zullen niet alle objecten erkend worden als topstuk, maar we hebben er goede hoop op dat bijvoorbeeld onze tractor zal prijken op een lijst waar ondertussen al het Lam Gods van Van Eyck, eerste drukken van Dirk Martens of Plantijn of exclusief zilverwerk uit de 17e eeuw.Tegelijk zijn we tijdens dat selectieproces maar eigenlijk al langer tegen enkele realiteiten gebotst die ons beperkt hebben in onze arbeid.5

Het is immers nodig om af te kunnen dalen tot op het niveau van de stukken zelf. En daar ontbreekt het nog aan heel wat informatie. teveel collecties zijn niet of nauwelijks genventariseerd. Zelfs rudimentaire gegevens zoals afmetingen, materialen, eventuele schade, ondergane bewerkingen en vooral herkomst zijn bijna nooit genoteerd. Ook eventuele kennis over het functioneren van het tuig is zelden of nooit opgetekend. Niet onlogisch, want op het moment van ontvangst leefde vaak de originele eigenaar nog en wist de toenmalige beheerder van de collectie zelf ook wel wat die inhield. Maar vandaag is dat vaak niet meer het geval en zitten we stilaan met een huizenhoog probleem.In die zin zijn de collecties absoluut een richtpunt voor rudimentaire kennis over ons agarisch verleden. En dan praat ik niet eens over de zovele andere deelcollecties denk maar aan de ambachten zoals klompenmaker, schrijnwerker enz die zijn bewaard. Het gaat dus niet alleen om registratie voor de registratie. Nee, de registratie, de inventarisatie van de collecties biedt ons mogelijkheden tot vergelijking, tot kennisuitwisseling. CAG heeft hierin ook zelf het voortouw genomen. Bijvoorbeeld de landbouwcollectie van de gemeente Heuvelland in totaal meer dan 500 stuks is helemaal beschreven en binnenkort online consulteerbaar. De collectie van het Fruitmuseum in Borgloon werd vorig jaar al helemaal door onze projectmedewerker beschreven. En is ondertussen verwerkt in onze erfgoedbank www.hetvirtueleland.be. Het is een intensief en so