enver imamović_Stanovnistvo-u-BiH

  • View
    132

  • Download
    3

Embed Size (px)

Text of enver imamović_Stanovnistvo-u-BiH

Dr Enver Imamovi

CIP - Katalogizacija u publikaciji Narodna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine, Sarajevo UDK 94 (497.6) : 323.11+314.18 IMAMOVI, ENVER Porijeklo i pripadnost stanovnitva Bosne i Hercegovine / Enver Imamovi /. - Sarajevo 1998: Art 7, 1998. - 115 str.: ilustr.: 24 cm. (Edicija Bosanski korijeni) Bibliografske i druge biljeke uz tekst The Origins and Ethnicitv os the Population os Bosnia and Herzegovina Copvright 1998. by Enver Imamovic ISBN 9958 - 9732 -0-0 Sarajevo 1998.

PORIJEKLO I PRIPADNOST STANOVNITVA BOSNE I HERCEGOVINE

1

UVOD Dr Enver Imamovi PORIJEKLO I PRIPADNOST STANOVNITVA BOSNE I HERCEGOVINE Iako je prolost Bosne i Hercegovine obraena u znatnoj mjeri, ne moe se rei da je u svim sluajevima to uinjeno na zadovoljavajui nain. Bosna predstavlja kolski primjer kako i u kojoj mjeri se nauka moe podrediti interesima politike i nacionalizma. Mnogo toga to je napisano iz bosanske povijesti uinjeno je s ciljem da se potkrijepe politike i teritorijalne aspiracije susjednih zemalja na njen prostor i narod. Pri tome je prouavanje stanovnitva kod zainteresiranih strana dobilo strateko znaenje. Veina pisaca koji su se bavili bosanskohercegovakom prolou, a oni su skoro svi odreda bili stranci, uglavnom Srbi i Hrvati, polazila je od predubjeenja da suvremeno bosansko stanovnitvo, i to prije svega veinsko muslimansko, pripada srpskom, a po drugima hrvatskom etnikom korpusu. Srpska i hrvatska historiografija ne priznaje postojanje bosanskog naroda, a time nita od onoga to karakterizira njegovu zemlju: povijest, kulturu, tradiciju, dravnost. Pitanje bosanskog etnosa samo po sebi ne predstavlja problem. Takvim su ga uinili oni koji su u prvi plan svojih istraivanja stavili zadatak da dokau ono to je bilo u interesu njihovih politikih ubjeenja. Do ovakvog zakljuka dolazi se ve pri povrnom iitavanju onoga kako je interpretirana bosanska povijest. Na to se veoma kompetentno osvrnula Nada Klai, profesorica povijesti na Zagrebakom sveuilitu, u svojoj posljednjoj studiji "Srednjovjekovna Bosna" (Zagreb 1989.). Tu analitiki i argumentirano 2

ISBN 9958 - 9732 - 0 - 0

osporava mnogo toga to je srpska i hrvatska historiografija do sada iznijela o politikom i kulturnom identitetu srednjovjekovne Bosne. Kada je u pitanju prouavanje stanovnitva Bosne i Hercegovine mora se konstatirati da je taj problem sloen utoliko to mu se prilazilo s predubjeenjem da se radi o pripadnicima srpskog ili hrvatskog naroda. Struna obrada ovog pitanja se kod svih istraivaa uglavnom svodi na angairanje da se dokae srpska, odnosno hrvatska pripadnost bosanskog stanovnitva. Ta nastojanja su toliko naglaena da u nekim sluajevima pojedine studije vie lie na nacionalistiko-politiki propagandni materijal nego na ozbiljnu znanstvenu raspravu. Da bi se ulo u problematiku etnogeneze bosanskohercegovakog stanovnitva, neophodno je dotini problem sagledati u daleko dubljem i irem vremenskom kontekstu nego je to veina istraivaa inila. Ne moe se, naime, raspravljati o porijeklu stanovnitva bez sagledavanja arheoloko-povijesne problematike i dogaaja koji su se odvijali na ovim prostorima u kontinuitetu dva posljednja milenija. U tome su dogaaji iz kasnoantikog doba i seobe naroda imali poseban znaaj jer su oni doveli Slavene na Balkanski poluotok. Zbunjujua za istraivae ovog problema je injenica da u slavenskoj masi koja je naselila balkanske prostore nije bilo plemena bosanskog naziva, kakav je bio sluaj sa Srbima i Hrvatima. Shodno tome historiografija jednih i drugih je izvela teoriju da je slavenskom seobom bilo obuhvaeno i podruje dananje Bosne i Hercegovine, s tim da su po jednima to 3

uinila srpska, a po drugima hrvatska plemena. Kao uporite za te teorije slui im Konstantin Porfirogenet i Pop Dukljanin, ija se djela eksploatiraju i interpretiraju na nain kako kome odgovara. Ono to koristi njihovim konstrukcijama uzima se bez ikakve rezerve a ono to se ne uklapa preuuje se ili mu se atribuira povijesna neutemeljenost. Takav selektivan pristup upotrebe historijskih izvora akcentiran je prije svega kod pisanja bosanske povijesti. Prilikom prouavanja stanovnitva Bosne i Hercegovine mora se uzeti u obzir etnika vieslojnost kojoj je osnova predslavenski supstrat, neto slino kakav je sluaj sa Albanijom i Grkom, gdje autohtoni elementi nisu bili ugroeni slavenskim prodorom. Bosna se od tih zemalja razlikuje utoliko to se svojim geografskim poloajem nala u totalnom okruenju pa je proces slavenizacije bio neminovan i maksimalan. Geografska izdvojenost Albanije i Grke sprijeila je taj proces, to je imalo za posljedicu da su sauvale svoj etniki i kulturni identitet. Bosna je, za razliku od njih, zbog navedenih razloga bila potpuno slavenizirana ve u ranom srednjem vijeku. Studioznom analizom bosanske povijesti mogue je identificirati pojedine kulturne i etnike elemente koji nedvojbeno ukazuju na predslavenska obiljeja. Antropoloka obrada skeleta iskopanih ispod srednjovjekovnih steaka kao i analiza suvremenih ivuih individua, takoer pokazuje da se radi o pripadnicima naroda atipinog slavenskim rasnim osobinama. To govori da su srednjovjekovni Bonjani autohtoni narod ovog prostora ilirske etnike pripadnosti. Slavenska komponenta u

njihovoj genezi svodi se samo na kulturno a nikako na etniko preslojavanje. Ta komponenta je vremenom postala dominantna u njihovom ukupnom identitetu, pa je to razlog da veina istraivaa dananji bosanski narod (Bonjake, Bosance muslimane, katolike i pravoslavce) smatra slavenskim narodom, to jest Srbima, odnosno Hrvatima. Predstojea istraivanja usmjerena u ovom pravcu koja e biti liena politikih i nacionalistikih predrasuda, jamano e baciti vie svjetla na ovo pitanje. Mjerodavne znanstvene discipline, meu kojima na prvom mjestu povijest, arheologija i etnologija, nude dovoljno ubjedljivih dokaza. Ovaj na prilog ima cilj da naznai tek smjernice buduih takvih istraivanja.

4

I. DOBA PRETHISTORIJE I ANTIKE Zemlja migracionih raskrija Prouavanje porijekla bosanskohercegovakog stanovnitva predstavlja veoma sloen problem. Rije je o zemlji koju zbog izuzetnog stratekog i geografskog poloaja nije mogla mimoii nijedna migracija do kojih je dolazilo na irem prostoru Evrope od prethistorije do dananjeg dana. Preko bosanskohercegovakog prostora prolazila je jedna od najvanijih transverzala Evrope koja je vodila s juga na sjever i obrnuto. To su doline rijeka Neretve i Bosne, koje su spajale Mediteran i Podunavlje (srednju Evropu) -dva potpuno razliita klimatska, kulturna, etnika i politika svijeta. Zahvaljujui izuzetnom stratekom i geografskom poloaju Bosna i Hercegovina sadri veoma bogat i raznolik arheoloki materijal koji su iza sebe ostavile nebrojene ljudske zajednice iz raznih epoha koje su ovdje boravile ili prolazile na svom putu iz Azije u Evropu i obrnuto. Brdsko - planinska konfiguracija zemlje, obilje uma, divljai i panjaka, plodne doline rijeka, rudno blago i druga bogatstva kojima je bosanskohercegovako tlo oduvijek obilovalo, inilo je idealne uvjete za ivot ljudi. U nauci je ve davno iznesena konstatacija da Bosna i Hercegovina predstavlja izuzetno vano arheoloko podruje jer su se tu kao malo gdje taloili milenijski tragovi ivota ljudi koji su pripadali raznim rasnim, etnikim, kulturnim i 5

geografskim skupinama. Bosanskohercegovaki lokaliteti su dali unikatne nalaze koji u nekim sluajevima predstavljaju klju za rjeavanje arheoloke problematike ireg dijela Evrope, pogotovo Balkanskog poluotoka. Takve su, naprimjer, antropomorfne figure iskopane u Butmiru kod Sarajeva koje prikazuju pripadnike ak tri rase (crnaku, kavkasku i alpsku). To je zagonetka kojom se ve dugo bave arheolozi i etnolozi.1 Prvi ljudi na tlu Bosne Sve se donedavno smatralo da su se ljudi naselili na podruje dananje Bosne i Hercegovine tek koju hiljadu godina unazad, odnosno u epohi mlaeg kamenog doba prije 5-6 hiljada godina. Intenzivna arheoloka istraivanja obavljena nakon Drugog svjetskog rata pod vodstvom dr ure Baslera, dugogodinjeg radnika Zemaljskog muzeja u Sarajevu, oborila su to miljenje. On je sustavnim iskopavanjima otkrio tragove ovjeka koji je ovdje ivio jo u epohi starijeg kamenog doba, ili tanije, u srednjem paleolitu koji obuhvaa vrijeme od 120.000 - 60.000 godina stare ere. Rije je o davnanjem ljudskom pretku (praovjeku) koji se izgledom i umom uveliko razlikovao od dananjih ljudi. To bie se u nauci naziva Homo neanderthalensis (Neandertalski ovjek), nazvan tako po uvenom nalazu u Neandertalu u Njemakoj. Za nauku je znaajan jer predstavlja jednu od najvanijih karika u razvoju ljudskog roda. Treba napomenuti da u Bosni nisu pronaeni njegovi fiziki1

A. Benac, Studije o kamenom i bakarnom dobu u sjeverozapadnom Balkanu, Sarajevo 1964., p. 49, 123 - 124.

ostaci (kosti) nego orue (kamene sjekire) kojima se sluio. To ne umanjuje znaaj nalaza jer oni nedvojbeno potvruju prisustvo praovjeka na bosanskohercegovakom prostoru prije nekih stotinjak hiljada godina.2 Po rasporedu nalaza moe se zakljuiti da su ti prastari bosanski stanovnici preteno naseljavali sjeverni (ravniarski) dio Bosne, prije svega predjele oko utoka Usore u Bosnu kod Doboja (lokaliteti: Kamen, Crkvina i Lona kod Makljenovca), zatim oko sastava Velike i Male Ukrine (lokaliteti: elinjak u Popovaama, Luki, Mala Gradina, Gaj i Krevine u Kulaima, Matica Glavica u Dragalovcima, Lupljanica, Krndija itd.) - Najjunija taka gdje su naeni ovakvi nalazi jeste Gradina Varvara na vrelu Rame kod Prozora. Homo bosniacus (Bosanski praovjek) O tome kako je fiziki izgledao bosanski praovjek znamo preko potpunijih nalaza iz drugih krajeva Evrope, prije svega iz Neandertala u Njemakoj, a onda iz susjedne Hrvatske otkud potjee znameniti nalaz Krapinskog ovjeka. Konstitucija tijela, oblik glave, izgled lica i nain pokreta, odnosno hoda, mnogo se razlikovao od suvremenog ovjeka. Ustvari, to jo nije bilo potpuno razumno bie. Jedva je poznavao vatru, hranio se korijenjem, umskim plodovima, pu