Góra Lecha - Gniazdo Bogów

  • View
    104

  • Download
    0

Embed Size (px)

DESCRIPTION

"[Bogom i przodkom] wybudowano w miecie Gnienie najwaniejsz wityni, do ktrej pielgrzymowano ze wszystkich stron." -- Jan Dugosz (1455)"Lech - w mitologii zachodniosowiaskiej i polskiej syn Pana, brat Czecha i Rusa, eponimiczny heros Lechitw-Polakw." -- Encyklopedia mitologii ludw indoeuropejskich, Andrzej KempiskiGra

Transcript

Gra Lecha - Gniazdo Bogw"[Bogom i przodkom] wybudowano w miecie Gnienie najwaniejsz wityni, do ktrej pielgrzymowano ze wszystkich stron." -- Jan Dugosz (1455) "Lech - w mitologii zachodniosowiaskiej i polskiej syn Pana, brat Czecha i Rusa, eponimiczny heros Lechitw-Polakw." -- Encyklopedia mitologii ludw indoeuropejskich, Andrzej Kempiski

Gra Lecha w Gnienie to historyczne i zwyczajowe okrelenie gnienieskiego Wzgrza Lecha. Wzgrze to, ongi znacznie wyrniajce si z okolicznego krajobrazu - otoczone przez rzeki i jeziora - stanowio idealn lokalizacj dla jednego z najwaniejszych orodkw kultowych dawnych Polan[1]. Naszym przodkom kojarzyo si zapewne z mitologicznym modelem kosmicznej gry domem bogw wyaniajcym si z wd Praoceanu. Jakich bogw czczono zatem na szczytach tej witej gry Polan? Z pomoc przychodzi nam uwana analiza technik chrystianizacyjnych (przede wszystkim inkulturacji[2]) oraz nowy stan bada rde staropolskich.

LechMiejsce skd do Gniezna przywdrowa Lech w przekazach mityczny przodek Polan, Pomorzan i Poabian - okrela si bardzo konkretnie. Wg Kroniki Wielkopolskiej miaa to by rzymska prowincja Panonia (obecne tereny Sowenii, Zachodnich Wgier, Austrii w zlewisku Sawy i Dunaju). Na ile to informacja historyczna, a na ile mitologiczna trudno osdzi. Z pewnoci w okresie wielkiej wdrwki ludw i pniej na terenie rzymskiej Panonii pojawiaj si ludy sowiaskie, a na temat przodkw Lechitw staroruski kronikarz Nestor pisze, i przybywszy z okolic naddunajskich "siedli nad Wis i przezwali si Lachami, a od tych Lachw przezwali si jedni Polanami, drudzy Lachowie Lutyczanami, inni Mazowszanami, inni Pomorzanami". Profesowie Jacek Banaszkiewicz, Marek Derwich i Marek Cetwiski uznaj Lecha nie za posta historyczn, ale jednoznacznie mitologiczn[3], za herosa pboga, mitycznego przodka Polakw. W przekazach jest on przecie synem lenego boga Pana, buduje sw siedzib w pobliu gniazda orw na wzgrzu, a od jego imienia zostaje nazwany lud Lechitw i kraina Lechia. Jest wic Lech wyranym odpowiednikiem midzy innymi Romulusa, mitycznego przodka Rzymian, syna boga Marsa i kapanki Westy z rodu Eneasza - od imienia Romulusa zostaje nadana miastu i pastwu nazwa. Pozostajc na gruncie indoeuropejskim - polska badaczka tematyki celtyckiej Janina Rosen-Przeworska zauwaa w swojej "Ikonografii wschodnioceltyckiej", e termin lech powiadczony jest rwnie w jzykach celtyckich i posiada tam interesujce podwjne znaczenie: 1. kamie (por. kultowy cromlech) 2. bohater, heros, przodek. Niebywale pasuje to do naszego Lecha jak i ustanowionego przeze kamiennego sanktuarium w Gnienie. Przejdmy jednak do ladw jakie pozostawi mg na Grze Lecha kult bogw naczelnych, a co jest gwnym tematem niniejszego opracowania. 1

rda staropolskieBadania wspczesne zdecydowanie odrzucaj hiperkrytyczne, czy wrcz pochopne wnioski prof. Aleksandra Brcknera (przeom wieku XIX i XX). Obecnie religioznawca prof. Andrzej Szyjewski w "Religii Sowian"[4] okrela je wprost mianem "ciekawostki bibliograficznej", a historyk mediewista prof. Krzysztof Bracha w artykule "Tria ydola Polonorum"[5] zwraca uwag na zapomnian Postyll Komiczyka z roku 1405[6]. Badacz ocenia Postyll jako wiarygodn i wan. Wczeniej ju Aleksander Gieysztor wskazuje na konieczno ponownych bada panteonu Polan, okrelajc przy tej okazji Jana Dugosza pierwszym polskim strukturalist i komparatyst[7]. Pamitajmy take, e to Aleksander Gieysztor by w Polsce pionierem nowoczesnych bada nad religi naszych przodkw - jako jeden z pierwszych wskazywa na rda pozakronikarskie, przede wszystkim religioznawstwo porwnawcze oraz przebogat w krajach sowiaskich kultur ludow (legendy, banie i etnografi). Nastpnie uznany badacz prof. Wodzimierz Szafraski w sposb zdecydowany odrzuca, a nawet potpia ustalenia Brcknera wskazujc na niemal stuletnie pitno jakie odcisny na badaniach religii Sowian. Profesor Szafraski uznaje rwnoczenie przekazy o bstwach Polan za wartociowe i wiarygodne[8]. Bdy w rozumowaniu Brcknera zauwaaj take profesorowie Marek Derwich i Marek Cetwiski, bez zbdnych lkw czy oporw badajc przekazy staropolskie.Strukturalizm - stanowisko metodologiczne w najoglniejszym sensie goszce, e dla zrozumienia pewnych zjawisk niezbdne jest uchwycenie struktury w ktrej one wystpuj, lub budowa takiego modelu, ktry wyjania ich rol w ich rodowisku. Antropologia kulturowa - dyscyplina nauk spoecznych badajca organizacj kultury, rzdzce ni prawa, historyczn zmienno i etniczn rnorodno kultur w celu skonstruowania oglnej teorii kultury.

Rwnie wybitny antropolog kultury prof. Leszek Kolankiewicz wyraa zdziwienie dotychczasowym ignorowaniem staropolskiej Postylli Komiczyka, tym bardziej, e w kluczowym fragmencie nie uwzgldnionej przez Brcknera (fragment opracowany dopiero po roku 1979, a po raz pierwszy wykorzystany do bada w roku 1999). Prof. Kolankiewicz podejmujc si szczegowej analizy imion bstw prapolskich wykazuje ich poprawny i niezwykle archaiczny rdosw. Rwnoczenie uznaje, podobnie jak prof. Szafraski, e ich odrzucanie (wzorem Brcknera) jest bezpodstawne[9]. Za prof. Henrykiem owmiaskim przypomina take, i skuteczna chrystianizacja Polski nastpowaa dopiero na przeomie XII i XIII wieku trwajc przynajmniej do wieku XV (co znaczco uwiarygadnia rda staropolskie). Wreszcie archeolog Tomasz Sawicki, jeden z dyrektorw Muzeum Pocztkw Pastwa Polskiego, stwierdza i co do umiejscowienia pogaskiego kultu w Gnienie relacja Jana Dugosza potwierdza si[10]. ladami tymi poda badacz tematu Grzegorz Niedzielski publikujc seri szczegowo udokumentowanych artykuw[11].Z technik inkulturacyjnych: "[Natomiast] naley wici wod i skrapia ni owe [pogaskie] witynie, budowa otarze, umieszcza [w nich] relikwie, poniewa, jeli owe witynie s dobrze zbudowane, koniecznym jest, aby byy przemienione z miejsc kultu bokw na przybytki prawdziwego Boga. Aby lud w, widzc witynie swoje nie zburzone, usun bd z serca i Boga [...] poznajc i wielbic z wikszym zaufaniem przychodzi w miejsca, do ktrych nawyk." -- Papie Grzegorz I do Mellitusa, pniej biskupa Canterbury, pocztek VII wieku[2]

Rne rda staropolskie umiejscawiaj w Gnienie kult niebiaskiego boga Jasza/Jessy (jako Jowisza), bogini rolnikw, wadczyni ycia i mierci Marzanny/Marzy (jako Cerery i bogini "marsowej") i Nyji/Niji (jako Plutona) boga obdarzajcego bogactwem oraz przewodnika dusz ludzkich[12]. Jak wskazuje prof. Leszek Kolankiewicz "wszystkie prapolskie idolorum nomina [ac. okrelenia idolw/bstw] maj bardzo archaiczne rdosowy, z reguy praindoeuropejskie, uprawniaj wic do ostronych porwna". Pjdmy zatem t drog. 2

Szczyt niski (ninek)Najwyszy szczyt Wzgrza Lecha (ponad 120m n.p.m.), jednoczenie wane miejsce witynne, wizane z orodkiem wadzy piastowskiej - ksicej. W fazie przedchrzecijaskiej rodzaj stromego, wyrniajcego si wzgrza z obudow kamienn na caej powierzchni (model ysej Gry?), otoczonego rowami prawdopodobnie o znaczeniu kultowym. Wok konstrukcji odnaleziono naczynia (datowane ju od koca VIII wieku oraz nienaruszone koci zwierzt) wskazujce na skadanie licznych ofiar[13]. W miejscu tym zidentyfikowano take kamienny obiekt o ksztacie podkowy, by moe nawizujcym symbolicznie do ksztatu ksiyca. Lokalne podania jak i kroniki staropolskie mwi powszechnie o istnieniu w tym miejscu wityni pogaskiej. Midzy innymi Jan Korytkowski, kanonik gnienieskiej kapituy metropolitarnej, pisa w roku 1880: "Koci kolegiacki w. Jerzego na zamku, wedug ustnego podania przez Mieczysawa I z pogaskiej wityni przerobiony, by pierwszym kocioem parafialnym w Gnienie, a zarazem kaplic ksic..." Jakiego boga czczono zatem na szczycie niskim? Dotychczasowe hipotezy o kulcie boga Nyji (dokadnie w tym punkcie Gry Lecha) nie wydaj si prawidowe. Kult Nyji (kojarzonego przez Dugosza z zawiatowym Plutonem) naleaoby lokalizowa raczej w obrbie niszej, "cmentarnej" czci wzgrza (tzw. Boej Roli - o czym dalej), natomiast sam szczyt niski poprzez swoja specyfik, dane etymologiczne i praktyk inkulturacyjn (zbudowano w tym miejscu koci w. Jerzego)[14], wskazuje na pierwotne powicenie go bogu niebiaskiemu - patronujcemu Ksiciu i jego druynie (analogicznie jak kult Peruna na Rusi Kijowskiej u ksicia Wodzimierza, czy rzymski Jowisz bdcy rdem wadzy). Na uwag zasuguje rwnie herb Piastw - orze - w wierzeniach indoeuropejskich ptak powicony bogom niebiaskim, symbol wadzy, take ksicej i krlewskiej.

Piecz majestatyczna krla Polski Przemysa II z dynastii Piastw z napisem: "Reddidit ipse potens vitricia signa Polonis" (Sam Najwyszy przywrci Polakom zwyciskie znaki). Warto zauway, e orze i przydomek "Najwyszy" to dawne odniesienia do Gromowadcy, struktura ta czynia przekaz zrozumiaym dla wszystkich poddanych krla, w tym okresie w wikszoci tylko powierzchownie lub w ogle nie poddanych ewangelizacji. Jak podaje Sownik etymologiczny jzyka polskiego nazw szczytu niskiego (ninek) naleaoby wiza z pojciem , niwa, niwiarz. To, jak i stare indoeuropejskie powizanie z pniem ghen-, oznaczajcego bicie, zabijanie[15] (por. piorun/pra od uderzajcy/uderza) ju porednio wskazuje na boga niebios - posta aktywn i zwycisk, patronujc plonom jak poabski witowit czy rzymski Jowisz. 3

Kamienne nieboZagadkowe kamienne oboenie szczytu niskiego (najwyszego na wzgrzu) staje si zrozumiae jeli odnie je do dawnych, sowiaskich wierze o niebie: niebo jest wic w polskich wierzeniach ludowych kamienne[16], podczas gdy gwiazdy wiec poprzez powstajce w nim otwory i pknicia[17], moe take przybiera form paacu zbudowanego z kamieni, w tym drogich klejnotw, a Bg by ukara ludzi zrzuca z niebios kamienny grad i pioruny[18]. W micie niebo ma te tworzy analogi do gigantycznego arna, ktrego centralnym punktem byaby piasta koa (rodek koa), majca swoje mityczne odwoanie do legendarnej postaci Piasta-oracza (utosamianego pniej z Piastem-koodziejem) zaoyciela pierwszej polskiej dynastii[19]. Uzupeniajc powysze, tacy badacze jak Tomasz Gamkrelidze i Wiaczesaw Iwanow podkrelaj niezwyky zwizek kamienia i nieba w jzykach indoeuropejskich: w jzyku indoeuropejskim sowo kamie oznacz