Gramatiko Eo

Embed Size (px)

Text of Gramatiko Eo

"Konciza gramatiko" de lernu!

EnhavoEnkonduko Gramatikaj terminoj Testo pri gramatiko La respondoj Lingvodemandoj kaj respondoj al ili

Multlingva paaro por informii kaj lerni Esperanton

Enkondukoi tie estas prezentita superrigardo de la Esperanto-gramatiko, bezonata por baza komunikado. La klarigoj aperas en la helplingvo. Vortoj/frazoj kiuj estas ruaj kaj substrekitaj havas bildklarigon kiu aperas kiam vi metas la muson super ili. Fine de iu unuo ekzistas ligilo al koncernaj ekzercoj, por faciligi a profundigi komprenon de certa gramatikao. Fine de la tuta superrigardo trovias ampleksa testo pri kono de la prezentitaj gramatikaoj. Se vi jam regas Esperanton, ni rekomendas uzon de detala lernu!-gramatiko de Bertilo Wennergren. Li anka verkis la bazon por tiu i gramatika prezento.

Gramatikaj terminojPor povi bone kompreni la bazan gramatikon de Esperanto necesas koni kelkajn terminojn. Malsupre troveblas listo de ili kun mallongaj klarigoj. (La klarigoj en tiu i pao ne estas kompletaj, ili nur celas doni malpezan enkondukon al la terminoj.) Substantivo (Substantivo) Substantivo estas nomo de aoj a aferoj. Substantivo respondas al la demando "Kio i (i, li) estas?". Ekzemple: "homo", "ideo", "nomo" kaj "domo". Pluralo (Pluralo) Pluralo signas ke temas pri pli ol unu afero. Ekzemple: "homoj", "ideoj", "belaj", "bonaj", "tiuj". Adjektivo (Adjektivo) Adjektivo priskribas substantivon. Adjektivo respondas al la demando "Kia i (i, li ktp.) estas?" Ekzemple: "bela", "bona", "longa" kaj "granda". Verbo (Verbo) Verbo prezentas agon a staton. Verboj respondas al la demandoj "kion fari?", "kio okazas?", "kion vi (li, i ktp.) faras?" Ekzemple: "kanti", "staras" kaj "estis". Adverbo (Adverbo) Adverboj priskribas verbon, adjektivon, adverbon a tutan frazon. Ekzemploj de adverboj: "bele", "longe" kaj "hiera". Prepozicio (Prepozicio) Prepozicio estas vorteto kiu montras la frazrolon de la posta frazparto. Ekzemple: "sur", "en" kaj "sub". Pronomo (Pronomo) Pronomoj estas la vortoj: mi, vi, i, li, i, ni, ili, oni, si.

Afikso, Prefikso, Sufikso (Afikso, Prefikso, Sufikso) Afikso estas uzata por fari kunmetitajn vortojn. Afiksoj, kiujn oni metas post aliaj radikoj, nomias sufiksoj. Afiksoj, kiujn oni metas anta aliaj radikoj, nomias prefiksoj. Subjekto (Subjekto) Subjekto estas efa vorto de la frazo, kiu estas gramatike sendependa de aliaj frazpartoj. Plejofte (sed ne iam) subjekto estas tio, kio faras la agon en frazo. Ekzemple en la frazo "Mi amas vin." "mi" estas la subjekto. Objekto (Objekto) Objekto estas tio kio estas rekte trafata de la ago en la frazo. Ekzemple en la frazo "Mi amas vin." "vin" estas la objekto.

ElparoloOni skribas kaj elparolas Esperanton tute regule/fonetike. iu litero iam elparolias sammaniere. La alfabeto A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U V Z | La tuta alfabeto Vokaloj Litero Sonklarigo Vortekzemplo A E I O U ami - ami egala - egala infano - infano oro - oro urbo - urbo

Konsonantoj Litero Sonklarigo B C D F Vortekzemplo bela - bela celo - celo okolado - okolado doni - doni facila - facila

G H J K L M N P R S T V Z

-

granda - granda ui - ui horo - horo oro - oro juna - juna urnalo - urnalo kafo - kafo lando - lando maro - maro nokto - nokto paco - paco rapida - rapida salti - salti ipo - ipo tago - tago ato - ato vivo - vivo zebro - zebro

La akcento La akcento iam estas sur la vojo , kantado , apud , historio , adi , ilia

antalasta

vokalo

de

la

vorto:

Diftongoj La sono/litero '' estas uzata nur tuj post 'a', 'e' a 'o'. Kun a/e/o kaj akompanantaj konsonantoj, i formas unu silabon. Atentu pri la prononc-diferenco en la sekva ekzemplo: ato - ato, auto - neekzistanta vorto

VortklasojLa plejparto de la esperantaj vortoj havas difinitajn finaojn:

Substantivoj -o domo knabo muziko skribo domo knabo muziko skribo

Adjektivoj -a granda granda juna rua skriba juna rua skriba

Verboj* -i vidi kuri esti skribi vidi kuri esti skribi

Adverboj** -e rapide bue hejme skribe rapide bue hejme skribe

*Krom la baza formo (-i), la verboj havas kvin tempajn formojn. Pli pri tio vi trovos en Verbformoj. **Kelkaj adverboj ne havas la finaon -e. Pli pri tio vi trovos en Adverboj.

Difinita artikoloLa "La" estas la difinita artikolo. ia formo neniam anias. la hundo - la hundo la domo - la domo la knabo - la knabo la tablo - la tablo Nedifinita artikolo ne ekzistas. hundo - hundo, iu hundo domo - domo, iu domo

PluraloPer la finao -j oni kreas pluralan formon. bela hundo - bela hundo belaj hundoj - belaj hundoj La knaboj estas junaj - la knaboj estas junaj blua kuniklo bluaj kunikloj rua kaj blua kunikloj

ObjektoObjekto montras tion, kio estas rekte trafata de ago. Ekzemple, por la frazo "La knabo skribas leteron." oni povas demandi al si mem "Kio okazas? Estas iu kiu skribas." Kiu skribas? - La knabo skribas. Do, "la knabo" estas la subjekto, la aganto. Kion skribas la knabo? - La knabo skribas leteron. Do, "letero" estas objekto, tio kio estas rekte trafata de ago. La finao -n indikas objekton. Oni metas -n fine de la vorto kiu indikas objekton de ago. La knabo vidas la hundon. - la knabo vidas la hundon La hundo vidas la knabon. - la hundo vidas la knabon La knabo la fion manas. La knabon la fio manas. -n oni metas anka fine de adjektivoj. La knabo havas belan hundon. - la knabo havas belan hundon -n oni metas post la pluralofinao -j. La hundo vidas la belajn katojn. - la hundo vidas la belajn katojn

Komparado

Pli - pli, plej - plej. granda - granda pli granda - pli granda plej granda - plej granda Anka adverboj kompareblas per pli kaj plej. rapide - rapide pli rapide - pli rapide plej rapide - plej rapide La komparvorto estas ol. La tablo estas pli granda ol la seo. - La tablo estas pli granda ol la seo La elefanto estas pli granda ol la kuniklo. Eblas fari anka 'inversan' komparadon per malpli - malpli kaj malplej - malplej. malpli granda - malpli granda malplej granda - malplej granda

PosedoPosedon oni esprimas per de. La hundo de la knabo. - la hundo de la knabo La pordoj de la domo. - la pordoj de la domo La hundo de la knabo. Oni povas esprimi posedon anka per posedaj pronomoj kaj kelkaj korelativoj. mia hundo - mia hundo ies hundo - ies hundo

PronomojPersonaj pronomoj mi vi i li i ni ili mi vi i li i ni ili Posedaj pronomoj mia via ia lia ia nia ilia mia via ia lia ia nia ilia

oni si

oni si

onia sia

onia sia

Kiam persona pronomo estas objekto i ricevas la finaon -n. Mi amas vin. - mi amas vin Ili vidas in. - ili vidas in La posedaj pronomoj povas havi kaj pluralfinaon -j kaj objektfinaon -n. i amas mian fraton. - i amas mian fraton Mi vidas viajn domojn. - mi vidas viajn domojn Si Si estas refleksiva pronomo, uzata kun i, li, i, ili, oni a vortoj kiujn eblas anstataigi per tiuj, ekz. por montri agon al si mem, kaj ne al iu alia. Oni NENIAM uzas in kun mi, vi a ni por montri refleksivan agon. Mi Vi Li pensas pensas pensas pri pri pri mi. vi. li. mi vi li pensas pensas pensas pri pri pri mi vi li

Li pensas pri si. - li pensas pri si

Oni Oni estas nedifinita pronomo, uzata kiam oni parolas pri iu ajn persono, multaj a kelkaj nedifinitaj personoj, persono kies identecon oni ne volas malkai k.s. Oni estas normale unu-nombra, sed povas anka esti multe-nombra. Oni tute ne montras sekson. Oni pensas pri si mem. - Oni pensas pri si mem.

Verbformoj

Finao -i

Klarigo bazformo (infinitivo)

Ekzemplo esti - esti skribi - skribi

-as

estanta tempo estas - estas (prezenco) skribas - skribas estis - estis skribis - skribis

-is

estinta tempo (preterito)

-os

estonta tempo estos - estos (futuro) skribos - skribos estus - estus

-us

kondiformo

(kondicionalo) skribus - skribus -u admonformo (volitivo) estu silenta - estu silenta skribu - skribu

Kompleksaj verbkonstruoj Kompleksaj verbkonstruoj konsistas el efverbo kaj samsubjekta verbo, kiu iam havas bazan formon. Kutime tiaj kompleksaj verbkonstruoj estas uzataj por la verboj povi, devi kaj voli. Mi volas mani. - Mi volas mani. Mi ne povis veni. - Mi ne povis veni.

Mi devos labori. - Mi devos labori.

AdverbojAdverboj estas vortoj kiuj indikas manieron, lokon, tempon a kvanton, ekzemple: ankora balda jam morga nun tre for ankora balda jam morga nun tre for almena preska jen hodia nur tro almena preska jen hodia nur tro apena e us hiera plu tuj apena e us hiera plu tuj

Eblas anka krei adverbojn de aliaj vortoj per uzi la finaon -e. La signifo de la baza vorto decidas, u i farias manier-, loko-, tempo a kvantoadverbo. rapida skribi hejmo nokto multaj rapida skribi hejmo nokto multaj rapide skribe hejme nokte multe rapide (manieroadverbo) skribe (manieroadverbo) - hejme (lokoadverbo) nokte (tempoadverbo) multe (kvantoadverbo)

Prepozicioj

Prepozicio Traduko al al

Ekzemplo Mi iras al vi. - Mi iras al vi. La kuniklo kuras al la barelo.

anstata anta

anstata Mi iras anstata vi. - Mi iras anstata vi. anta Mi iras anta vi. - Mi iras anta vi.

La kuniklo sidas anta la barelo. apud apud Mi iras apud vi. - Mi iras apud vi. La kuniklo sidas apud la barelo. e e Mi sidas e komputilo. - Mi sidas e komputilo. La kuniklo sidas e la barelo. irka irka Mi iras irka vi. - Mi iras irka vi. La kuniklo kuras irka la barelo. da de dum ekster da de dum ekster Ni havis multe da gastoj. - Ni havis multe da gastoj. Mi iras de la domo. - Mi iras de la domo. Ni iris dum tri minutoj. - Ni iris dum tri minutoj. Mi iras ekster la domo. - Mi iras ekster la domo. La kuniklo staras ekster la barelo. el el Mi iras el la domo. - Mi iras el la domo. La kuniklo saltas el la barelo. en en Mi iras en la domo. - Mi iras en la domo. La kuniklo estas en la