Handreiking kritische denkvaardigheden

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Handreiking kritische denkvaardigheden

  • 1

    Kritische denkvaardigheden

    Een praktische handreiking voor het mbo

  • 2

  • 3

    Voorwoord

    Grote veranderingen in onze samenleving. Het laatste nieuws altijd binnen hand-bereik via social media. Gebeurtenissen die discussies oproepen: nationaal, inter-nationaal maar ook gewoon naast de deur, in de wijk. Hoe gaan jongeren om met de turbulentie van deze tijd en de soms tegenstrijdige waarheden? Hoe maken ze hun afwegingen in keuzes voor hun toekomst, binnen onze maatschappij en op de arbeidsmarkt? En hoe vinden ze hun eigen antwoorden op hun levensvragen en op themas van deze tijd, zoals polarisatie en discriminatie? Jongeren worden gevormd op straat, bij het uitgaan, op sportclubs, in hun familie, bij hun vriendenkring. En meer dan ooit wordt een appel gedaan op hun kritisch denkvermogen. Daarbij gaat het expliciet niet om wat ze denken, maar om hoe zij denken. Het ontwikkelen van dat kritisch denkvermogen, daarin speelt het onderwijs, en meer specifiek u als docent, een belangrijke rol.

    In het mbo leidt u studenten op voor hun toekomstig beroep, voor deelname aan onze samenleving en voor een leven lang leren. In de burgerschapslessen, maar ook in opleidingsgebonden lessen wordt aandacht gegeven aan kritische denk-vaardigheden. Vaak bewust, soms onbewust. Uit gesprekken over dit onderwerp merken we dat u behoefte heeft aan kennisdeling.

    Daarom hebben het Expertisecentrum beroepsonderwijs (ecbo) en CINOP Advies in opdracht van de MBO Raad de Handreiking kritische denkvaardigheden mbo ontwikkeld. Deze handreiking heeft tot doel u, uw onderwijsteams en scholen te ondersteunen en te prikkelen om bewust en gericht aan de slag te gaan met het trainen van kritische denkvaardigheden.

    De handreiking bestaat uit een theoretische inleiding en praktijkvoorbeelden van scholen en organisaties die met scholen samenwerken. Ik nodig u uit ze te gebrui-ken als aangrijppunt om met elkaar het kritisch denkvermogen van jongeren in het mbo te prikkelen en verder te ontwikkelen.

    U bent aan zet!

    Ton Heerts, voorzitter MBO Raad

    De Handreiking kritische denkvaardigheden bestaat niet alleen uit papier. Op www.burgerschapmbo.nl, de website van het netwerk Burgerschap, vindt u onder meer uitgebreidere versies van de voorbeelden uit de brochure, andere voorbeel-den en filmpjes die u kunt gebruiken. Vanaf 14 oktober beschikbaar!

  • 4

    Inhoud

    Inleiding 5

    Kritisch denken: belang en begripsbepaling 6

    Handvat 1 Kritisch denken: informatie beoordelen 12

    Handvat 2 Kritisch denken: een ander perspectief nemen 17

    Handvat 3 Kritisch denken: reflecteren op eigen denken 21

    Handvat 4 Onderwijsaandacht kritisch denken: didactische aanpakken 26

    Handvat 5 Onderwijsaandacht kritisch denken: pedagogisch klimaat 31

    Handvat 6 Onderwijsaandacht kritisch denken: visie en beleid 38

    Geraadpleegde bronnen 45

    Colofon 46

  • 5

    Inleiding

    In april 2015 informeerden minister Bussemaker en staatssecretaris Dekker van OCW de Tweede Kamer over de versterking van het burgerschapsonderwijs. In hun brief kreeg kritisch denken in het mbo specifieke aandacht. Kritisch denken, zo schreven de bewindspersonen, is belangrijk om studenten voor te bereiden op actieve deelname aan de samenleving en de beroepspraktijk. Daarnaast is kritisch denken van belang om een dialoog te voeren over complexe en gevoelige onderwerpen. Om die dialoog zorgvuldig te voeren zijn kennis (bijvoorbeeld over grondrechten) en inzicht (in eigen normen en waarden en die van anderen) nodig. Kritische denkvaardigheden zijn hierbij van cruciaal belang. In dialogen, maar ook daarbuiten, moeten studenten in staat zijn om zich op een kritische manier een evenwichtig oordeel te vormen. Vaardigheden om tot zon oordeel te komen, zijn onder meer informatie op waarde schatten, het perspectief van een ander innemen en het nadenken over eigen opvattingen, beslissingen en handelingen.

    Sinds 1 augustus 2016 zijn kritische denkvaardigheden toegevoegd aan het Examen- en kwalificatiebesluit beroepsopleidingen (EKB). Met deze wets wijziging wordt het belang van kritische denkvaardigheden benadrukt. Hoewel kritisch denken in het mbo niet nieuw is het wordt al op veel verschillende manieren in het onderwijs geoefend en gestimuleerd wordt nu verwacht dat hier meer en expliciete aandacht aan wordt gegeven. Het EKB benoemt hierbij drie aspecten: Informatie(bronnen) op waarde weten te schatten; daarbij het onderscheid

    kunnen maken tussen argumenten, beweringen, feiten en aannames. Het perspectief van een ander kunnen innemen. Kunnen nadenken over hoe eigen opvattingen, beslissingen en handelingen

    tot stand komen.

    LeeswijzerDeze handreiking is bedoeld om docenten en andere medewerkers van mbo- scholen te inspireren en te informeren over hoe zij studenten expliciet kunnen prikkelen n uitdagen om meer en gericht kritisch te denken. Als eerste komt het belang van kritisch denken aan bod en wordt de definitie van kritisch denken toegelicht. Daarna volgen zes handvatten, waarin beschreven is hoe de boven-genoemde aspecten van kritisch denken onderwijsaandacht kunnen krijgen en hoe mbo-scholen hiervoor de juiste randvoorwaarden kunnen creren. In deze hand-vatten staan praktijkvoorbeelden van mbo-scholen en van organisaties die samen-werken met mbo-scholen.

  • 6

    Kritisch denken: belang en begripsbepaling

    Kritisch denken is een belangrijke vaardigheid op de arbeidsmarkt, in de samen-leving en voor de persoonlijke ontwikkeling van jongeren. Kritische denkvaardig-heden zijn tegenwoordig onder meer als gevolg van ontwikkelingen in de maat-schappij en op de arbeidsmarkt misschien nog wel belangrijker dan vroeger. In de maatschappij wordt van burgers een grote zelfredzaamheid verwacht. Op steeds meer terreinen moeten mensen alles zelf organiseren en zelf problemen oplossen. Verder komt door de technologisering een grotere hoeveelheid (digitale) informa-tie op mensen af, die zij zelf kritisch tegen het licht moeten houden. Omdat van oudsher vertrouwde autoriteiten - zoals de kerk, artsen en politieke partijen niet langer vanzelfsprekend worden gevolgd, zijn burgers meer aangewezen op hun eigen mening: wat is de juiste keuze, welke informatie is geschikt en betrouwbaar, wat vind ik van meningen op Twitter en andere sociale media? Ook wordt verwacht dat burgers zelf belangrijke keuzes kunnen maken, bijvoorbeeld op het gebied van gezondheidzorg, verzekeringen en energie.

    Ook de veranderende arbeidsmarkt vraagt om kritische denkvaardigheden. Dit geldt in alle sectoren en binnen alle opleidingen. Routinematig werk verdwijnt, waardoor de arbeidsmarkt verandert. Daarom moeten werknemers zichzelf met hulp van kritisch denken, probleemoplossend vermogen en creativiteit kunnen herorinteren op hun mogelijkheden en kansen op de veranderende arbeidsmarkt.

    Bovendien is er een nauwe samenhang tussen kritisch denken en andere 21ste-eeuwse vaardigheden, zoals mediawijsheid, communicatie en leren leren. Niet alleen kritisch denken is belangrijk, maar ook de vaardigheden die hiermee samen-hangen (zowel in het dagelijks leven als in het onderwijs).

    Al deze ontwikkelingen vragen meer en (soms) andere aandacht voor de ontwik-keling van kritische denkvaardigheden binnen de beroepsopleidingen van het mbo. Hierbij is een belangrijke rol weggelegd voor de docent. Deze schrijft niet voor, maar stimuleert studenten om kritisch na te denken en brengt hen in situaties waarin zij dit kunnen oefenen.

    Kritisch denken: niet wat, maar hoeKritisch denken gaat niet over wat we denken, maar over hoe we denken. Het gaat er dus niet om dat iedereen het altijd met elkaar eens is, maar dat studenten voordat zij oordelen een vraagstuk van verschillende kanten kunnen bekijken en tot een afgewogen en gefundeerd oordeel kunnen komen. Kritisch denken is dus het proces om te komen tot een grondig, door betrouwbare gegevens onder-

  • 7

    bouwd, oordeel. Zon oordeel kan een keuze zijn, maar ook een mening of een oplossing voor een probleem. Het proces van kritisch denken vraagt enerzijds om bepaalde vaardigheden en anderzijds om een bepaalde houding.

    Kritisch denken is de houding om te willen redeneren en de vaardigheid om dit goed te kunnen doen.

    HoudingStudenten zijn in staat om kritisch te denken als ze de vaardigheden kunnen toe-passen om tot een kritisch oordeel te komen. Maar dat is niet genoeg. Het vraagt ook om een kritische houding, moed en doorzettingsvermogen. Een kritische hou-ding ontstaat vanuit de motivatie om ergens langer bij stil te staan, om je ergens in te verdiepen en bereid te zijn om de eigen opvattingen ter discussie te stellen.

  • 8

    De ontwikkeling van kritische denkvaardigheden hangt samen met de ontwikkeling van het brein en de morele ontwikkeling. De meeste mbo-studenten zitten midden in deze ontwikkeling, die vooral tijdens de adolescentie plaatsvindt.

    BreinontwikkelingDe hersenen van jongeren ontwikkelen zich nog tot na het twintigste jaar. Tijdens de adolescentie vinden er belangrijke veranderingen plaats in de hersenen. Onder andere in de prefontale cortex. Dankzij de ontwikkeling van het brein worden jon-geren steeds beter in abstract denken, krijgen zij meer controle over hun emoties en wordt hun gedrag steeds doelgerichter. Naarmate jongeren ouder worden, zijn ze beter in staat beredeneerde keuzes te maken en die te evalueren. Daarnaast ra-ken de hersenen ook minder gevoelig voor prikkels vanuit de sociale omgeving en zijn zij dus minder gemakkelijk te benvloeden door die sociale omgeving. Kortom: de ontwikkeling van de hersenen stelt jongeren steeds beter in staat om kritisch te denken.

    Morele ontwikkelingBij jongeren vindt een verschuiving plaats van zelfgeorinteerd