Henryk Olszar - ?· Anny wJanowie wlatach 1910—1945. W: Janów — nasza mała ojczyzna. Red. E. Zycha.…

Embed Size (px)

Text of Henryk Olszar - ?· Anny wJanowie wlatach 1910—1945. W: Janów — nasza mała ojczyzna. Red. E....

Henryk Olszar

Parafie Kocioa rzymskokatolickiegow KatowicachWieki Stare i Nowe 2(7), 196-235

2010

ks. Henryk oLszar

Parafie Kocioa rzymskokatolickiego w Katowicach

Zagadnienia wstpne

Termin parafia jest spolszczeniem greckiego sowa paroikia, ktre z kolei pochodzi od sowa paroikeia oznaczajcego mieszka obok. Ojcowie Kocioa terminem parafia szybko zaczli okrela konkretny koci lokalny1. Swj roz-kwit parafia przeywaa w czasach karoliskich. Wtedy na masow skal zacz-to okrela dokadny zarys terytorialny poszczeglnych parafii, co byo zwiza-ne z tzw. przymusem parafialnym, czyli obowizkiem uczszczania wiernych na naboestwa do wasnego kocioa parafialnego i pacenia przez nich dzie-siciny na rzecz Kocioa2. Ten stan usankcjonoway dekrety soboru trydenc-kiego. Zgodnie z nimi parafie miay cile okrelone granice i wasnych, sta-ych duszpasterzy3. Nowe moliwoci zwizane z rozwojem parafii zauwaono na Soborze Watykaskim II, na ktrym podkrelano eklezjologi communio, co pozwolio caociowo spojrze na problem odnowy parafii4.

1 Por. C. Hefele: Conciliengeschichte. Aufl. 2. Bd 1. Freiburg i. B. 1873, s. 237.2 Historia chrzecijastwa. Religia Kultura Polityka. T. 4: Biskupi, mnisi i cesarze

(6101054). Red. wyd. pol. J. Koczowski. Warszawa 1999, s. 558560; T. Pawluk: Prawo kanoniczne wedug Kodeksu Jana Pawa II. T. 2: Lud Boy jego nauczanie i uwicenie. Olsz-tyn 1986, s. 257.

3 Sesja 14. (czwarta za Juliusza III, roda 25 listopada 1551 roku), II. Dekret o reformie, ka-non 9; sesja 24. (sma za Piusa IV, czwartek 11 listopada 1563 roku), II. Dekret o reformie, ka-non 13. Zob. Dokumenty soborw powszechnych. T. 4: (15111870): Lateran V, Trydent, Waty-kan I. Oprac. A. Baron, H. Pietras. Krakw 2004, s. 525, 755759. Do nakazu tego nawiza-no w Kodeksie Prawa Kanonicznego zarwno z 1917 roku (kanon 216 1), jak i z 1983 roku (kanon 515 1).

4 Konstytucja o liturgii witej Sacrosanctum Concilium, nr 42; Dekret o pasterskich za-daniach biskupw w Kociele Christus Dominus, nr 30, 32; Dekret o apostolstwie wieckich

197Parafie Kocioa rzymskokatolickiego w Katowicach

Poznanie rodowodu wsplnot parafialnych na okrelonym terenie jest nie-zwykle intrygujcym zagadnieniem. Na jego uksztatowanie bowiem wywie-ray wpyw zarwno czynniki zewntrzne, takie jak geograficzne ukszta-towanie terenu, przemiany ekonomiczno-przemysowe oraz stosunki spo-eczne w miecie i regionie, jak i czynniki wewntrzne, czyli normy prawa kanonicznego i zasady teologii pastoralnej, wzmocnione dodatkowo przez kontekst minionego czasu5. Nie bez znaczenia s tu postpy chrystianiza-cyjne i wynikajce z nich denia do usprawnienia posugi duszpasterskiej6. Wane jest rwnie rozoenie wszystkich funkcji pastoralnych, ktre parafia powinna spenia, oraz uksztatowanie wiadomoci wiernych do wsplnej od-powiedzialnoci i penej identyfikacji z parafi, ktra jest nie tylko jednostk administracji kocielnej, ale i instytucj o rnych odniesieniach spoecznych7.

Oznak i gwarancj stabilnoci wsplnoty parafialnej ustanowionej na stae s: dekret erekcyjny biskupa diecezjalnego, wierni zwizani z danym terytorium przez pobyt stay lub tymczasowy, wasny duszpasterz zwany pro-boszczem oraz odpowiednie miejsce wite, przeznaczone do sprawowania kul-tu Boego8. Biorc pod uwag stabilizacj prawn, wyrni mona parafie ery-gowane i tymczasowe, terytorialne (obejmujce wszystkich wiernych danego terytorium) i personalne (okrelone z racji obrzdku, jzyka, narodowoci wier-nych danego terytorium), obsadzone i wakujce. W zalenoci od osoby pro-boszcza funkcjonuj parafie wieckie lub zakonne. Ze wzgldu na wzajemne zwizki parafie dziel si na macierzyste i filialne. Jeszcze innym kryterium podziau parafii jest usytuowanie kocioa parafialnego. Ze wzgldu na t cech wyrnia si parafie wielkomiejskie, miejskie lub wiejskie9.

Gwni badacze organizacji parafialnej w diecezji wrocawskiej na lsku Edmund Michael i Bernhard Panzram, mimo skrajnych stanowisk, dykto-

Apostolicam actuositatem, nr 10. W: Sobr Watykaski II. Konstytucje dekrety deklaracje. Red. nauk. J. Grobl icki, E. Florkowski. Wstp K. Wojtya. Wyd. 1. Pozna 1968, s. 5152, 246248, 388389.

5 Zob. H. Olszar: Rozwj sieci parafialnej na terytorium witochowic. Rocznik wito-chowicki 2000, T. 2, s. 7; Idem: Powstanie parafii na terenie Katowic. W: Katowice. W 137. rocznic uzyskania praw miejskich. Red. A. Barciak. Katowice 2003, s. 21. Por. Go Niedziel-ny [dalej: GN] 2002, nr 34, s. 23.

6 Zob. Wiara, modlitwa i ycie w Kociele katowickim. Uchway I Synodu Diecezji Katowic-kiej. KatowiceRzym 1976, s. 263265. Por. S. Wojtowicz: Parafia jako spoeczno religij-na. Homo Dei 1959, R. 28, s. 544.

7 J. Pawlik: wiat wewntrznej dostojnoci. Studia i rozprawy. Katowice 1999, s. 4748; E. Fir l i t: Parafia rzymskokatolicka w Polsce w okresie transformacji systemowej. Studium so-cjologiczne. Warszawa 1998, s. 101157; J. Mariaski: Koci i parafia w wiadomoci die-cezjan katowickich. W: Postawy spoeczno-religijne mieszkacw archidiecezji katowickiej. Red. W. Zdaniewicz, T. Zembrzuski. Katowice 1999, s. 9297.

8 T. Pawluk: Prawo kanoniczne wedug Kodeksu Jana Pawa II, s. 258.9 Kanon 516 12, 518, 520 1. Zob. Kodeks Prawa Kanonicznego. Pozna 1984, s. 237.

Por. T. Pawluk: Prawo kanoniczne wedug Kodeksu Jana Pawa II, s. 259.

198 Ks. Henryk Olszar

wanych nacjonalizmem niemieckim, przyjmuj, e pocztki najstarszych pa-rafii na tym terenie przypadaj na wiek X i XI10. Nad dziejami organizacji pa-rafialnej w granicach historycznej diecezji krakowskiej skupi badania orodek naukowy przy Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, w ktrym powstao m.in. studium rozwoju sieci parafialnej w dekanacie Pszczyna11. Osobno wspomnie trzeba ks. Jzefa Knosa i jego ksik na interesujcy nas temat o dekana-cie bytomskim12 oraz opracowania Johannesa Kumora13. Wspomniane rozpra-wy zostay oparte gwnie na materiaach dyplomatycznych i aktach wizytacji kocielnych. Z reguy autorzy nie przeprowadzali kwerendy jak sdzi ks. Bo-lesaw Kumor w niezwykle bogatych w tym zakresie Acta episcopalia czy te Acta officialia, Acta administratorialia i Acta visitationis, zdeponowanych w Archiwum Kurii Metropolitarnej w Krakowie14. Nie wykorzystywali te naj-czciej tek archiwalnych poszczeglnych parafii, zawierajcych czsto kopia-rze parafialne lub przynajmniej liczne kopie dokumentw parafialnych15.

Badania nad kocielnymi dziejami Katowic

Celem niniejszego opracowania jest prezentacja rozwoju sieci parafialnej na obszarze Katowic. Badania nad najstarszymi dziejami miasta, w ktrych uwzgldniono take wtek kocielny, swymi pocztkami sigaj jeszcze dru-giej poowy XIX wieku. Wwczas to powstaa pierwsza historia miasta pt. Die Stadt Kattowitz Eine kulturhistorische Studie (Kattowitz 1871)16, opra-cowana przez lekarza Richarda Holtzego, przyjaciela przemysowca Wilhelma Grundmana i dugoletniego przewodniczcego rady miejskiej, jednego z ini- cjatorw przeksztacenia polskojzycznej wsi Katowice w niemieckojzyczne

10 E. Michael: Die schlesische Kirche iund ihr Patronat im Mittelalter unter polnischem Recht. Grlitz 1926, s. 179181; B. Panzram: Geschichtliche Grundlagen der ltesten schlesi-chen Pfarrorganisation. Breslau 1940, s. 9199.

11 I. Main: Rozwj sieci parafialnej w dekanacie Pszczyna do koca XVIII w. Roczniki Hu-manistyczne 1997, z. 2, s. 159220.

12 J. Knossal la: Das Dekanat Beuthen O/S in seinem schlesischen Teil. Katowice 1936, s. 621.

13 J. Kumor: Die Seelsorgsgeistlichen des Dekanate Beuthen (schlesicher Anteil) und Pless in der Jahren 16011619. Archiv fr schlesische Kirchengeschichte [dalej: ASKG] 1978, R. 36, s. 233240; Idem: Die Seelsorgsgeistlichen des Dekanats Pless in den Jahren 1655 und 1720. ASKG 1982, R. 40, s. 269278.

14 B.S. Kumor: Dzieje diecezji krakowskiej do roku 1795. T. 1. Krakw1998, s. 2356.15 B.S. Kumor: Dzieje diecezji krakowskiej do roku 1795. T. 4. Krakw 2002, s. 181182.16 Faksymile wydania z 1871 roku zob. Ziemia lska. Red. L. Szaraniec. T. 5. Kato-

wice 2001, s. 231292 (w jzyku niemieckim), 4 nlb.; 297330 (polskie tumaczenie).

199Parafie Kocioa rzymskokatolickiego w Katowicach

miasto i dziaacza na rzecz rozkwitu miasta. Autor posuy si w swej pracy dostpnymi wwczas danymi statystycznymi i informacjami, ktre nie zacho-way si w zbiorach archiwalnych, gwnie aktami gminy wiejskiej i miejskiej oraz publikacjami z Zeitschrift des Oberschlesien Berg und Httenmaschinen Vereins17. Materiay rdowe zgromadzone przez Holtzego wykorzysta na-uczyciel Georg Hoffmann, ktry w 1895 roku opublikowa w Katowicach kolej-n histori miasta Geschichte der Stadt Kattowitz18.

Pojawio si te kilka wspczesnych opracowa powiconych zagadnieniu rozwoju sieci parafialnej i budownictwu sakralnemu w Katowicach. Wymieni tu naley prace, ktre powstay z inicjatywy ks. Wiktora Schmidta19, ks. Emila Szramka20, ks. Emanuela Ponki21, ks. Franciszka Maronia22, ks. Jerzego Pawli-ka23, ks. Jerzego Myszora24, Bogdana Klocha25, ks. Jzefa Krtosza i ks. Jerze-go Nygi26, ks. Eugeniusza Breitkopfa, Eugeniusza Skorwidera i Antoniego Steu-era27, ks. Henryka Olszara28, ks. Jana Klemensa29, Ludwika Musioa30, Stefa-

17 Por. L. Szaraniec: Katowice widziane w 1871 roku. W: Ziemia lska. Red. L. Szara-niec. T. 5. Katowice 2001, s. 227.

18 Polskie wydanie zob. G. Hoffmann: Historia miasta Katowice. Katowice 2003, s. 184, 12 nlb.

19 V. Schmidt: Fest-Schrift zur 50-Jhrigen Jubelfeier der katholischen St. Maria Pfarrge-meinde in Kattowitz O.S. Knigshtte 1910.

20 E. Szramek: Jak dawniej budowano katedry. Pamitka Uroczystoci powicenia kamie-nia wgielnego Katedry w Katowicach. Katowice 1932.

21 E. Ponka: Pamitnik jubileuszowy parafii Janw-Giszowiec (19101935). Katowice 1935, s. 69.

22 F. Maro: Rozwj sieci parafialnej w diecezji katowickiej do koca XV w. lskie Stu-dia Historyczno-Teologiczne [dalej: SHT] 1969, T. 2, s. 1011