°§ Hava Kirleticileri ve °nsan Sal±±na Etkisi .Some of the air pollutants are found in

  • View
    213

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of °§ Hava Kirleticileri ve °nsan Sal±±na Etkisi .Some of the air pollutants...

Tesisat Mhendislii - Say 153 - Mays/Haziran 2016 33

MAKALE

Hava Kirleticileri vensan Salna Etkisi

ZETBaz kirleticilerin i havadaki deriimleri d havaya gre kat kat yksek olabil-mekte ve insanlarn zamanlarnn ounu ieride geirmeleri sebebiyle bu kirle-ticilere maruziyetleri yksek olmakta, dolaysyla toplam iinde i hava kaynakl maruziyetin pay byk arlk oluturmaktadr. Sonu olarak geici semptom-lardan kronik hastalklara kadar geni bir lekte salk etkileri olumaktadr. Bu etkiler arasnda kanserin de olabilecei dnlmektedir. ocuklar hava kirleticilerinin etkilerine kar hassas ve yatkn bir toplum grubu olup zaman-larnn ounu ev ve okullarnda eitli i mikro-evrelerde geirmektedirler. Dolaysyla, okullardaki i hava kalitesi onlarn sal asndan byk nem arz etmektedir. Bu almada, literatrde bildirilmi olan okul i hava kirletici deriimleri ve bu kirleticilerin yaratabilecekleri salk etkileri derlenmitir. Li-teratrde partikl madde (uuan toz), uucu organik bileikler, biyoaerosoller gibi eitli i hava kirleticileri ne kmakta, kirleticiler ile solunum yolu semp-tomlar ve hastalklar arasnda iliki bulunduu bildirilmekte, bunlar arasndan astm, alerji ve enfeksiyonlar ne kmaktadr. Sonu olarak ocuklarn sal-n korumak iin okullarda maruziyet temelli i hava kalitesi standart deerleri, kirlilik nleyici / azaltc uygulamalar vb. i hava kalitesi ynetimi aralarna ihtiya duyulmaktadr.

Anahtar Kelimeler: Okul, Hava Kalitesi, Salk Etkileri.

1. GR Hava Kalitesi (HK) ile ilgili yazlarn byk ounluu insanlar zamanlarnn ounu eitli i ortamlarda geirmektedirler eklinde ifadeler ile balamaktadr. ortamlarda geirilen zamann toplam iindeki oran zellikle ehirlerde yaayan ocuklar iin >%90 gibi yksek deerlere kabilmektedir. Okul, evden sonra en ok zaman geirilen yer olarak gnn 7-8 saatlik ksmn kaplamaktadr. stelik ocuklar henz daha geliimlerini tamamlamadklar iin kirleticile-rin etkilerine daha ak ve hassastrlar ve yetikinlerle karlatrld-nda vcutlarna gre daha fazla hava solumaktadrlar [1].

D hava ile karlatrldnda baz kirleticilerin i hava deriim-leri, 10 katna kadar kan, daha yksek dzeylerde bulunmaktadr. Bu deriimleri belirleyen etmenler d hava, i kaynak iddeti, hava-landrma ve dier mekanizmalarla kirleticilerin i havadan giderim

Sait C. SOFUOLU

Abstract: Some of the air pollutants are found in-doors at levels up to ten-folds of outdoors. Because people spend majority of the time indoors, their exposures are high with indoors occupying a large portion in the total exposure. As a result, health effects spanning from non-specific building related symptoms to chronic-toxic effects could occur. Cancer is thought to be among the effects associated with chronic to lifetime exposures to some of the indoor air pollut-ants. Children are a sensitive / susceptible population group to the effects of air pol-lutants, who spend the most of their time in indoor micro-environments such as the home and the school. Therefore, indoor air quality is of utmost importance to their health. This paper reviews the literature for the levels of indoor air polltants in schools and associated health effects. Pollutants such as particulate matter, volatile organic compounds, and bioaerosols are fre-quently measured; and relations to respira-tory symptoms and diseases are reported, which include asthma, allergies and infec-tions. In conclusion, indoor air quality man-agement tools such as standards, pollution prevention and mitigation measures are needed to protect childrens health.

Key Words: School, Indoor Air Quality, Health Effects.

34 Tesisat Mhendislii - Say 153 - Mays/Haziran 2016

MAKALE

hzlar, ieride karm ve kimyasal tepkimeler olarak sralanabilir [2]. ortam kirletici kaynaklar birincil ve ikincil kaynaklar olarak iki ana grupta snflan-drlabilir. Ana kaynaklar arasnda snma, yemek piirme vb. amal yakt yakma ilemleri, ttn ii-mi, insan ve hayvanlarn metabolik faaliyetleri, y-zey kaplamalar, boya, yaptrc ve cilalar, temizlik malzemeleri, kiisel bakm rnleri, bina yapmnda kullanlan malzemeler ve tefriat, solventler ve klor-lanm eme suyu saylabilir. kincil kaynaklar ise i hava kimyasdr ki, havada bulunan maddelerin tep-kimelere girmesi sonucu baz kirleticilerin deriimleri dp veya ortadan yok olurken baka kirleticilerin olumasdr. Aslen ana kayna darda olan kirleti-ciler binadaki aklklar ve atlaklardan ieriye nfuz edebilir. nfiltrasyona ek olarak, kirleticiler havalan-drma yoluyla dardan ieriye tanabilir. Esasen havalandrma; ieride retilen kirleticilerin darya atlarak i hava deriimlerini dk tutmak zere kullanlmaktadr. Ayn zamanda, kirleticilerin i hava kimyasnda yer alabilecekleri sreleri de azaltmakta-dr. Dolaysyla, hzlar havalandrma hzndan kk olan tepkimelerin gerekleme ihtimali azalmakta sa-dece hz asndan havalandrma ile rekabet edebile-cek tepkimeler gereklemektedir. Bu tepkimeler gaz fazda veya yzeylerde olumaktadr [3]. D havada tepkimelerin gerekleebilecei yzeyler snrl iken ieride bunun iin birok geni yzey mevcuttur.

ocuklarda baklk, solunum, sindirim, sinir ve reme sistemleri geliimlerini tamamlamamtr. Dolaysyla, henz tam olumam baz anatomik ba-riyerler, organlarn ve geliimlerini etkileyebilecek toksik maddelerin giriine izin verebilir; solunum yoluyla maruz kalnan Partikl Madde (PM)nin ci-erlere ulama oran yetikinlere gre daha yksek olabilir [4]. hava kirliliinin iki ana esi havadaki gaz kirleticiler ve uuan tozlar (aerosoller, partikl madde) ise nc para da yerler ve dier yatay y-zeylere kelmi olan tozun oluturduu ev tozudur. Ev tozu, baz etmenlerin yardmyla tekrar havaya karabilen PM olarak bir kirletici iken, ayn zaman-da yapsnda bulunan inorganik ve organik madde-ler iin tayc ve oda scaklklarnda hem gaz hem de kat fazda bulunabilen organik kirleticiler iin bir depo grevi grrler. Scakla bal olarak bu or-

ganik kirleticiler partikl fazdan geri havaya geebi-lirler, dolaysyla ev tozu zaman zaman bir kirletici kayna olarak da ilev grebilir. ocuklar fiziksel olarak daha aktiftirler. Aktivitelerinin artt zaman dilimlerinde artan solunum hzlar sebebiyle kirleti-cilere maruziyetleri de artar. Fiziksel aktivite emek-lemeyi, yerde oynamay, dp kalkmay ierdiinde ev tozuna kelmi haldeyken de maruz kalmalarna yol aar. Bunun stne, ellerini azlarna gtrme davran da varsa az da maruziyet yolu olur.

Alerji ve alerjik astm lkemiz de dahil olmak zere gelimekte olan ve gelimi lkelerde yaygnl artan bir hastalktr. Okullarda i havada llen kirletici-lerin neredeyse tamam astm ile ilikilendirilmekte-dir [4]. hava kalitesi ile ilikilendirilen dier salk etkileri arasnda ba ars, ba dnmesi, yorgunluk, odaklanmada zorluk, gz-burun-boaz mukozasnda ve deride tahri, burun tkankl, allerjik hassasiyet geliimi, solunum zorluu, alerjik rinit, atopic der-matit gibi akut ve kronik etkiler yer alrken, okula devam ve baary da etkiledii ynnde bildirimler bulunmaktadr. Literatrdeki bu bildirimler eitli derleme almalarnda bir arada deerlendirilmi, meta-analizleri yaplm bazlar iin tutarl sonular bulunduu belirlenmitir. Okumakta olduunuz bu bildiri bir derleme almas olup yaynlanm okul i hava kalitesi ve salk etkileri ile ilgili almalar bir araya getirip deerlendiren derlemelerin sonu-larn sunmay hedeflemektedir. Yntem blmn takiben okullarda ne kan kirleticiler ve salk et-kileri ayr alt blmler halinde sunulmaktadr.

2. YNTEMBu derleme Web of Science veritabannda indoor air quality / pollution, school, health kelimele-rini kullanarak yaplan aramalarda review makale-lerinin taranmas ile bulunan 17 yaynn derlenmesi yoluyla hazrlanmtr. Bu yaynlar; Atmospheric Environment, Atmospheric Pollution Research, Bu-ilding and Environment, Environment International, Environmental Chemistry Letters, Environmental Engineering Science, Environmental Health Pers-pectives, Indoor Air, ve Journal of Toxicology and Environmental Health - Part B - Critical Reviews dergilerinde yaynlanmtr. Bu yaynlarn yedisi In-

Tesisat Mhendislii - Say 153 - Mays/Haziran 2016 35

MAKALE

door Air, Atmospheric Environment dergilerinde yer alrken dier dergilerden birer yayn bulunmak-tadr. Derlenen 17 derleme makalesi 1997 ile 2015 yllar arasnda yaynlanm olup referanslarnn top-lam says (mkerrer olmakla birlikte) 2016dr. Ek olarak, derlemelerde yer almam son yllarda km yaynlar da dikkate alnmtr.

3. OKUL HAVA KRLETC DERMLEROkul i havasnda bulunduu en sk tespit edilen kirleticiler Uucu Organik Bileikler (UOB), PM, bioaerosoller, NO2, CO, SO2, O3 ve insan kaynakl biyo-emisyonlar iin havalandrmann yeterliliinin bir gstergesi olarak kullanlan ancak son yllarda bir kirletici olduu dnlmeye balanan CO2 yer almaktadr.

3.1. Uucu Organik BileiklerTanm olarak UOB snflamasnn iine kaynama s-cakl 50-100 ile 240-260 C arasnda yer alan or-ganik bileikler girmektedir [5]. Bunlar arasnda ali-fatik, aromatik, oksijenli ve halojenli hidrokarbonlar yer almaktadr. Oksijenli hidrokarbonlar arasnda bulunan aldehitler dk deriimlerde gsterdikleri tahri edici zellikleri ve dier UOBe gre farkl rnekleme ve analiz yntemleri gerektirmeleri sebe-biyle genellikle ayr bir grup olarak da deerlendiril-mektedirler. Dolaysyla, bu blmde nce aldehit-ler, sonra da UOB ele alnacaktr.

3.1.1. Aldehitler havada en sk karlalan aldehitler aseton, for-maldehit ve asetaldehit iken tespit edilmi olan dier-leri akrolein, benzaldehit, butiraldehit, glutaraldehit, kapronaldehit, krotonaldehit, 2,5-dimetilbenzaldehit, izovaleraldehit, propiyonaldehit, tolualdehit izomer-leri ve valeraldehit olarak sralanabilir. Bunlar ara-snda formaldehit, akrolein ve krotonaldehit dier-lerine gre hem suda yksek znrkleri hem de membran tahrii zellikleri ile ne kmaktadr [5]. Ancak, tespit edilme sklna ve deriimlerin yk-seklii gz nne alndnda formaldehit ve asetal-dehit n planda yer almaktadr. Formaldehit, hem akut, hem kronik-toksik, hem de kanserojenik salk etkileri dolaysyla en ok allm olan i hava kir-leticilerinden birisi olarak karmza kmaktadr.