ikiden fazla hakikat - değerli mantığın temel kavramları hakkında

Embed Size (px)

Text of ikiden fazla hakikat - değerli mantığın temel kavramları hakkında

  • KDEN FAZLA HAKKAT - DEERL MANTIIN TEMEL KAVRAMLARI HAKKINDA

    N U S R E T H I Z I R

    Felsefe Doenti

    Doru ile yanl hakikat - deerlerine dayanan mantk disiplini, bilgi problemlerini temellendirmek iin fazla dar olduundan1, hem mant bu bakmdan geniletmek, hem de dnn kanunlarn daha iyi kavramak amaciyle son yllarda ikiden fazla hakikat - deerli mantklar kurulmutur2. Bu disiplinlerde, doru ile yanl ana kavramlarna, bunlarn birincisine de ikincisine de e olmad ileri srlen, ikisi arasndaki durumu ifade eden bir kavram katlmaktadr. Mantklarn ou bu ara durum iin, olabilirlii (imkn) almlardr. O zaman, ok kere, doru yerine zorunlu (zaruri), yanl yerine olamaz (imknsz) gemekte, bylece elde edilen3 hakikat deerleri de zorunluluk olabilirlik ; olamazlk gibi bir kategoriler grupu; yahut doru ile yanl, olduu gibi muhafaza edilerek; doruluk olabilirlik yanllk gibi bir kategoriler grupu; yahut da, ad geen btn kavramlar alnarak zorunluluk doruluk olabilirlik , yanllk . olamazlk gibi beli bir grup elde edilmektedir.

    Bunlarn ekil bakmndan en ziyade kiplie (modalite) yaklat grlyor. u farkla ki, Kant'ta olabilirlik ile olamazlk, birer ayr kategori olacaklar yerde, bir tek kategori iftidirler. Fakat bizi imdi ilgilendiren, Kant'tan ayrlk deil, onunla benzerliktir, nk bu disiplinleri kuranlar, bunlara "kiden fazla hakikat - deerli mantk,, (Mehr-wertige Logik), dedikleri gibi, "Kiplik Mant,, (Modalitaetenlogik) da demektedirler.

    Almal (alternative'li) mantn kurucular, mantn temelini tekil eden hakikat deerlerinin tamamlanamyan ana kavramlar olduklarn3, yahut sistemin iinde ierik (implicite) olarak tanmlanm olduklarn sylerler, yahut da ne ak ne de ierik hi birey sylemeyip, ancak doru ile yanln biribirlerini "selb,, ettiklerini ileri srerek btn sis-

    1. Baknz : Nusret Hzr, Olaslk kavramnn Bilgi iin nemi ( Bu Dergi, cilt

    II. say 5, Temmuz - Austos 1944 )

    2. kiden fazla hakikat deerli mantklar hakknda, tam olmamakla beraber,

    olduka etrafl bir bibliyorafya, Hans Reiohenbaeh, Wahrscheinlichkeitslehre, Leiden

    1935 sa. 365, not l'de bulunur.

    3. Rudolph Carnap, Abriss der Logistik, Wien 1929.. sa. 3,2b.

  • 130 NUSRET HIZIR

    temi an "formaliste,, bir ekilde kurarlar 4. Fakat bunlarn hepsinde mterek olan taraf udur: doru ile yanl, temellendirilsin, temellen-dirilmesin, a.) b i r i b i r l e r i n e u y g u n k a v r a m l a r d r ; b.) h e r i k i s i d e b i l i m e v e g n l k h a y a t a t a t b i k e d i l e b i l i r , y a n i b i r y a n d a n m a n t n doru i l e yanl, t e y a n d a n b i l i m i n v e g n l k h a y a t n d o r u i l e y a n l l a r a r a s n d a b i r e b i r t e k a b l k u r u l a b i l i r , bylece de ie yarar, verimli bir disiplin elde edilmi olur. Demek oluyor ki a.) sayesinde toplu bir mantk sistemi elde edilmi oluyor, b.) ile de sistemin tatbiki salanyor.

    Olabilirlik hakknda t eski zamanlardan beri trl tanmlar verilmitir 5, yani dnrler, bu kavram trl "muhteva,, larla doldurmulardr. A. Lalande'n "Vocabulaire technique et critique de la Philoso-phie,, si, (4 nc basm; cilt II, sa. 601) Olabilirliin kiplik kategorilerinden biri olduunu syledikten sonra, objektif, subjectif diye bir ayrma yapyor ve objectif'in iinde A. mantk, B. fizik, G. moral olabilirliklerini ve D. gc halinde (en puissance) olarak anlalan olabilirlii ayrd ediyor. Bizi, A. ile B. ilgilendirecektir.

    nce, 3 l gruptan doru, yanl, olabilir eklini alalim. Bu ekilde, Olabilirlik A 1: mantk bakmndan olabilirlik olursa, durum nasldr? Byle olunca, olabilirlik, doru ile yanlla ayn cinsten olamaz; bunun iin doru ile yanln zorunlu ile olamaz manasnda alnmas, baka szlerle, matematikte anlald gibi kullanlmas gerekirdi. Halbuki doru ile yanl byle anlalmamaktadr. Matematiin doru kavram totoloj'den baka bir ey deildir. Molekl formllerden itibaren mantk formlleri totoloji formlleri olmakla beraber, temele konan ana kavramlarn atom nermeleri (kaziye) her zaman totolojik klmalar lzm gelmez. Ancak, ana kavramlardan hareket edilip sistem kurulduktan sonradr ki sistemin iinde totolojiler, yani eleri (unsurlar) hangi hakikat deerini alrsa alsn hep doru kan formller elde edilmi olur. [Zaten matematiin vazifesi, bu gibi totolojiler kurmaktr, ve formllerdeki elerin hakikata uygun olup olmadn aratrmak deil, bunlarn hakikat deeri ile iine girdikleri formln hakikat deeri arasndaki ilikiyi (mnasebet) meydana karmaktr.] Esasen, doru ile yanl ana kavramlarnn totoloji olarak alnmadklar bir misalle de kolayca grlr. Mantn hakikat deerleri, "Ankara, Kzdrman kenarndadr,

    4. D. Hilbert und W. Ackermann, Grundzge der theoretischen Logik, 2. Aufl. Berlin 1938, sa. 3.

    5. Baknz: Leon Brunschvicg'in bu yaznn konusuna, bsbtn baka bir grle dokunan la Modalit da Jagement (2 e. ed. Paris 1934) adl gzel eserinde (doktora tezinde) tarihe ait blm ( Chapitre II. Signification historique du probleme ; sa. 42 ve dev. )

  • KDEN FAZLA HAKKAT-DEERL MANTIIN TEMEL KAVRAMLARI 131

    sz yanltr, bunun kart dorudur,, dediimiz zaman kullandmz yanl, doru kavramlarndan baka bir ey deildir.

    Sonra, olabilirlik, elikisizlik (tenakkuzsuzluk) demek olunca, doru ile yanl onun iine girer, o halde olabilirlik doruyu ve yanl iine alacaktr; byle olunca da aslnda kavram yerine bir tek kavram kalacaktr. .

    Demek ki olabilirlik mantk olabilirlii olarak alnnca, doru, yanl, olabilir kavramlar ayn cinsten olamyor, yahut 3 ayr kavram olarak kalamyor. Bylece bir arada hakikat - deeri olarak kulla-nlamyacaktr. Bu halde a.) art yerine gelemiyor; bu art gerekle-emeyince de b.) artn incelemeye lzum bile kalmaz. A 2: Zorunlu, olabilir, olamaz grupunu alalm. Olabilirlikten mantk olabilirlii anlalrsa, zorunlu ile olamazn onunla ayn cinsten olmas iin, totoloji ve eliki anlamnda, yani biraz nce grdmz gibi, matematik anlamnda doru ve yanl olmalar gerekir. O zaman grupumuz u ekli alr.

    elikili elikisiz totolojik

    Tabiidir ki burada, elikisizlik' ten. totolojik olmyan elikisizlik anlamak artiyle ayr ayr kavram elde edilir; yoksa, genel elikisizlik, totolojiyi de iine alacaktr.

    Bylece, a.) art, yerine geliyor. Zaten kavramlar ayni cinsten olmak artiyle, srf mantk bakmndan her trl grup temele konabilir. Bunun sebeplerinden biri, bildiimiz gibi, mantn nermeler Hesab denen blmnde hakikat deerleri zerine kurulan nermelerin yahut, bu deerlerle birlikte nermeleri kurmya yarayan ilk nermelerin i yaps gz nnde tutulmayp, bunlarn birer molekl ve atom olarak alnmalardr. k noktasndaki eler, kendi aralarnda u y g u n olduktan sonra, srf mantk bakmndan przsz bir sistem her zaman kurulabilir. Fakat imdi ele aldmz tip'te bilime ve gnlk hayata tatbik ii nereden balyacak ? Mesele buradadr. Totoloji, her zaman doru fakat her trl "muhteva,, dan mahrum bir hakikattir. eliki her zaman yanl olan bir ifadedir. kisi arasna ise, bir tek kategori olarak elikisizlik, yani doru yahut yanl olabilen her trl deyim konmaktadr. Fakat bilimle gnlk hayatn deyimleri ile birebir tekabl iinin temeli, doruyu yanltan ayrmamak yznden ortadan kaldrlm oluyor. Gnlk hayat bir yana brakarak bilimi ele alalm. Bilimin (gnlk hayatnkinden aslnda baka olmyan) bir hakikat kav-ram vardr. Bu hakikat kavram yzyllar boyunca deiikliklere uram olabilir; ama hi deimiyen bir ilke varsa o da bilimin bir doru nermeler topluluu olduudur. Mantknn vazifesi, bilimin doru nermelerini yanl olanlardan ayrd etmeyi kolaylatracak, doru nermeler btnnn bir sistem olduunu gsterecek, nermeleri temellendirebilecek bir dn sistemi kurmaktr: yani

  • 132 NUSRET HIZIR

    bilimin doru nermeler btn ile mantk disiplini arasnda birebir tekabl elde etmektir. Bunun iin, mantn temelinde yle kavramlar bulunmaldr ki, bunlar bilim diline adeta "tercme,, edilebilsin. Doru, yanl, biribirine bal fakat biribirinden ayr bir kavram ifti halinde, dar olmakla beraber, bu ie elverilidir. Halbuki, kaytsz artsz doru ve "muhteva,, bakmndan bo, kaytsz artsz yanl ve "muhteva,, bakmndan bo birer kavrama katlm, ayrd etmeden doruyu, yanl iine alan bir kavram, elverili deildir. - Demek ki bu halde de b.) art yerine getirilmemi oluyor.

    A 3: kiden ok deerli mantk yerine srekli mant koyan Hans Rei-chenbach.6, olaslkla olabilirliin ayni eyler olmadklarn anlatmak iin olasln olmadn gsteriyor. Yani, olamyacak olan biricik ierme (tazammun) eklini, olabilirliin "tipik,, negatif ekli olarak kullanp, olaslkla karlatryor; bu karlatrma sonunda da her iki kavramn biribirinden bsbtn ayr olduunu ileri sryor. Reichenbach'n ile gsterdii olamazlk, sistemin kuruluunda uzaklatrlan biricik ierme eklidir. Fakat eklinde gsterilen olabilirlik, sistem kurulurken ierme hakknda ileri srlen ilkenin bir sonucudur. Doru ile yanlla birlikte olabilin bu anlamda kullana-myacamz buradan anlalr. nk iki ilkel kavrama, onlarn yardmiyle karlm, ilkel olmyan bir kavram katmak, ikisine hibir ey katmamak demektir. B 1: Lalande, da objektif olabilirin B. blmn tekil eden fizik olabilir'i ele alalm. Burada, bu olabilir'den trl manalar anlald grlyor. Lalande, yle diyor:

    "B.: est dit physiquement possible 1.) ce qui satisfait aux eonditi-ons generales de rexperience: was mit den formalen Bedingungen der Erfahrung bereinkommt, ist mglich, (Kant, Kritik der reinen Vernunft (Transc. Analyt. Post. des emp. Denkens; A. 218; B. 265); 2.) ce qui n'est en contradiction avec aucun fait ou- aucune loi empiriquement etablis; 3.) ce qui est plus ou moins probable. . . . . . . . . . . ,,T

    6, Hans Reichenbachi ad geen eser sa. 84.

    7. Bu blme iini baarrken Lalande, fikrimizce hataya dmtr. Yukarki

    birinci cmle, fizik bakmndan olabilir'i aklyamaz. nk Kant ' n yukarya karl

    m szleri, fizik olabilirlii vermez. Fizik olabilirlik-Cournot gibi ( Essai sur les Fon-

    dements de nos connaissances etc... 3 e. ed. Paris 1922, sa 4 5 ) , H. Reichenbach gibi

    ( Experience and predietion, Chicago 1938, sa 38 ve dev. ) bir ok dnrn de dedii

    gibi - tabiat kanunlarna