INVESTIMET E HUAJA DIREKTE NË SHQIPËRI ANALIZË E

  • View
    297

  • Download
    27

Embed Size (px)

Transcript

  • Universiteti i Tirans

    Fakulteti i Ekonomis

    Departamenti i Ekonomiksit

    ... n krkim t grads Doktor Shkencash

    INVESTIMET E HUAJA DIREKTE N SHQIPRI

    ANALIZ E EFEKTEVE, POLITIKAVE

    DHE LIDHJA ME RRITJEN EKONOMIKE

    Udhhoqi:

    Prof.Dr.Rajmonda DUKA

    Punoi:

    Oltjana ZOTO

    Tiran, 2012

  • 2

    D O K T O R A T U R

  • Kristen, Vajzs Sime

  • 4

    D O K T O R A T U R

  • 5

    O L T J A N A Z O T O

    Falenderim

    Pas prfundimit t ktij punimi, nuk mund ta kisha mbyllur pa nj falnderim t vecant pr profesoresh Rajmonda Duka, tek e cila gjeta pas disa vitesh shkputje nga auditort e universitetit, jo vetm udhheqsen e ktij punimi, por nj vler t vrtet prpjekesh t panumrta, t cilat sot q jam duke shkruar kto rreshta, m emocionojn pa mas.

    Po kshtu profesort e mi t nderuar, t cilt kan qen dhe do t mbeten pr mua dhe pr t gjith ne brezat e ekonomistve, simbol dhe piknisje e suksesshme e cdo pike q arrin karriera jon. Krenaria ja le vendin studimit, por pa krenarin e t qenit studente e juaja nuk ka piknisje dhe as finish.

  • 6

    D O K T O R A T U R

    LISTA E SHKURTIMEVE

    ACIT Qendra Shqiptare pr Tregtin Ndrkombtare

    ANI Agjensit e Nxitjes s Investimeve

    BB Banka Botrore

    BE Bashkimi Evropian

    BERZH Banka Europiane pr Rindrtim dhe Zhvillim

    CEFTA Marrveshje e Tregtis s Lir midis Vendeve t Europs-Juglindore

    FMN Fondi Monetar Ndrkombtar

    IHD Investimet e Huaja Direkte

    INSTAT Instituti i Statistikave

    LE Liria Ekonomike

    METE Ministria e Ekonomis , Tregtis dhe Energjitiks

    MSA Marrveshja e Stabilizim Asociim

    MTL Marrveshjet e Tregtis s Lir

    OBT Organizata Botrore e Tregtis

    OECD Organization for Economic Co-Operation and Development

    PBB Prodhimi i Brendshm Bruto

    QKR Qndra Kombtare e Rregjistrimit

    TNC Kompani Shumkombshe

    UNCTAD United Nation Conference on Trade and Development

    WIR World Investment Report

    MNC Multinational Coorporation

  • 7

    O L T J A N A Z O T O

    PRMBAJTJA

    1. HyRjE 92. KNDvSHTRIMI TEORIK I INvETSIMEvE T HUAjA DIREKTE 10

    2.1 Prkufizime t investimeve t Huaja Direkte 10 2.2 klasifikime t investimeve t Huaja Direkte 12 2.3 liDHja e investimeve t Huaja Direkte me variabla t tjer ekonomike 15

    3. FAKTORT PRCAKTUES T INvESTIMEvE T HUAjA DIREKTE 22 3.1 faktort liDHur me t arDHurat 22 3.2 faktort liDHur me kostot 22 3.3 faktor t tjer 23

    3.3.1 Faktor t prgjithshm 23 3.3.2 Faktort Teknologjik. 27 3.3.3 Faktort Social Kulturor. 28

    3.4 lirit ekonomike 28

    4. ECURIA E PRgjITHSHME E IHD N SHQIPRI 40 4.1 karakteristika t PrgjitHsHme t sHqiPris DHe liDHja e tyre me iHD 40 4.2 origjina e investimeve t Huaja Direkte 48 4.3 sHPrnDarja e investimeve t Huaja Direkte 51

    4.3.1 Shprndarja aktuale e Investimeve t Huaja Direkte 51 4.3.2ShprndarjagjeografikeeIHDnShqipri 61 4.3.3KlasifikimettjeratformavetInestimevet Huaja Direkte 62 4.3.4SektortPotencialnShqiprinkuadrtInvestimevetHuajaDirekte 65 4.3.5 Investimet e Huaja m t mdha nShqipri 82

    5. EFEKTET E INvESTIMEvE T HUAjA DIREKTE N SHQIPRI 85 5.1 vlera e sHtuar. 85 5.2 XHiroja. 85 5.3 Punsimi. 86 5.4 efekte t tjera 88

  • 8

    D O K T O R A T U R

    6. KRAHASIMI I IHD-vE N SHQIPRI ME vENDE T PRZgjEDHURA T BALLKANIT 90

    6.1 kraHasimi i investimeve t Huaja Direkte me rajonin e euroPs juglinDore 946.2 kraHasimi me bullgarin DHe maqeDonin 947. ANALIZA EMPIRIKE E IHD-vE ME RRITjEN EKONOMIKE 98

    7.1 analiz grafike 100 7.2 analiz ekonometrike 101 7.2.1 Metodologjia 101

    7.2.2 Rezultatet e Studimit 103

    8. POLITIKAT E INvESTIMEvE T HUAjA DIREKTE N SHQIPRI 114

    9. KONKLUZIONE DHE REKOMANDIME 130 9.1 konkluzione 130

    9.2 rekomanDime 132

    10. REFERENCAT 135

    11. SHTOjCA 139

  • 9

    O L T J A N A Z O T O

    Hyrje

    Investimet e Huaja Direkte jan nj segment shum i rndsishm i aktivitetit ekonomik t nj vendi, pr shkak t efekteve q sjellin kto t fundit. Investimet e huaja direkte n Shqipri jan konsideruar shpesh her edhe si lokomotiva e vendit, meqnse prqndrimi i tyre ka qen n sektor t rndsishm t ekonomis s saj. N teori, n literatur dhe gjithashtu edhe n praktik, njihen edhe efektet e investimeve t huaja direkte (IHD-ve). IHD-t kan sjell efekte domethnse pozitive n ekonomi, por pa dyshim kjo nuk do t thot se ky punim do t trajtoj vetm aspektet pozitive t IHD-ve, pasi si qllim sht edhe analiza e disavantazheve q sjellin n nj vendi prania e IHD-ve.Konkretisht qllimi kryesor i ktij punimi sht shikimi i ans teorike dhe lidhjeve q ajo sugjeron pr IHD-t n trsi. Nj ndr lidhjet kryesore q teoria sugjeron, sht ajo e lidhjes s IHD-s me rritjen ekonomike. Gjithashtu qllim tjetr i ktij punimi sht edhe pasja e nj pamje t IHD-ve n Shqipri ndr vite, sektort kryesor ku jan prqndruar, rrethet/qytetet ku jan shprndar dhe kshtu me rradh. Ndrkoh literatura njeh si t rndsishm edhe konceptin e lirive ekonomike dhe lehtsin apo vshtirsin e t brit biznes n nj vend, gj e cila do t jt objekt krahasimi me vende t tjera kryesisht n rajonin ton. Por m von si qllim i fundit mbetet edhe testimi i lidhjes s IHD-ve n vendin ton me rritjen ekonomike, pr t testuar vrtetsin e lidhjes s tyre, duke par nse kjo lidhje sht apo jo statistikisht e rndsishme.Ndr kufizimet q prmendin pr kt punim sht kndvshtrimi manaxherial, duke i dhnq m s shumti nj kndvshtrim nga pikpamja e ekonomiksit se sa menaxheriale.Struktura e ktij punimi ndahet n shtat pjes kryesore. Si fillim tentohet t jepet nj kroniz teorike dhe t shikohen prkufizimet dhe lidhjet e IHD-ve me aspekte t ndryshme ekonomike. S dyti sht evoluimi n koh dhe detajimi i IHD-ve n nivele t ndryshme, pr shembull me vendet e origjins, distrikti, monedha q m s shumti investohet, sektort, etj. S treti jan efektet q pasqyrohen n ekonomi nga prania dhe investimi i huaj n Shqipri. Pra synohet n kt pjes t shikohet se cilat kan qen efektet m kryesore n vendin ton. M von, n vazhdim t strukturs, sht edhe krahasimi i Shqipris n raport me vende tjera t rajonit dhe m gjr, ku nj ndr knvshtrimet e ktij kapitulli sht edhe liria ekonomike dhe lehtsia e t brit biznes.Analiza empirike e lidhjes s IHD-ve me rritjen ekonomike, mbetet pr m von e cila mund t shikohet n dy kndvshtrime: at diagnostikues (grafik) dhe at statikor (lidhje ekonometrike). N fund mbeten politikat e IHD-ve dhe klima e prgjithshme e tyre duke u pasuar si prfundim me: Konkluzionet dhe Rekomandimet e Tems.

  • 10

    D O K T O R A T U R

    2. Kndvshtrimi teorik i IHD-ve

    Ky kapitull tenton t jap nj kndvshtrim t prgjithshm mbi IHD-t duke filluar me prkufizimet e nd