Istanbul efsaneleri

  • View
    219

  • Download
    2

Embed Size (px)

DESCRIPTION

 

Transcript

  • 1

  • 2

    Br varm, bir yokmu... Allahn kulu okmu. 'Evvel zaman iinde, kalbur saman iinde, develer tellal iken, pireler berber iken; eek mhrdar, katr silahtar iken; ben babamn beiini tngr mngr sallar iken; yaran safa, kzt kafa, ak..sakal, kara sakal, berber elinden yeni km bir taze sakal... 'Kasap olsam sallayamam satr, nalbant olsam nallayamam katr, hamama girsem sorar mym natr, nadan olan bilmez ahbap hatr. 'Dereden geldim, tepeden geldim, sanda girdim bir de ne greyim, kede bir hanm oturuyor. yle ettim, byle ettim, hanm yerinden kalkt, yzme bakt, ktk.birlikte yola, ne saa saptk,ne sola... Az gittik.uz gittik., dere tepe dz gittik, alt ay bir gz gittik, bir de arkamza baktk ki bir arpa boyu yer gitmiiz... Ne dnlr geri, ne gidilir ileri, sana bir masal syleyeyim bari gel beri... Bir varm, bir yokmu. 'Diyarlarn en gzeli, efsanelerin sultan bir ehr-i istanbul varm... EFSANELERE GRE STANBULUN KURULUU "Bu ehr-i Sitambul ki, b misl- behdr, Bir sengine, yekpare Acem mlk fedadr" air Nedim Yeryznde, bu kadar ok ada ve sana sahip kent ok ender bulunur. Her ulus, stanbul'u baka bir adla and. Ayrca, fetihten nceki adlar bakayd, fetihten sonrakiler baka... Tarih sahnesine, Byzas, Buzis, Byse, Bysante gibi adlarla kt. Roma dnemine kadar da en ok Byzantion olarak anld. Romallar Antoneia, Anthusa, Deutera Rome dediler. Sonra, uzun bir dnem boyunca Konstantinopolis olarak kald. Kuzeylilerin verdikleri adlarn bir ksm kentin gcn vurguluyordu: Tsarigrad (Slav kaynaklarnda imparator kenti) ve Miklegard (Vikinglerde mparator Mikhaelin kenti) gibi. Ruslar Tekfuriye ve Zavegorod, Macarlar Vizenduvar, Polonyallar Kanatorya, ekler Aylana, sveliler Herakliyan, Hollandallar stefanya, Franklar Agrandone, Portekizliler Kostiye, Araplar Konstantiniyye-i Kbra, Acemler Kayser-i Zemin, Hintliler Taht- Rum, Moollar akduryan demilerdi bir zamanlar Osmanl'nn "Asitane"sine. te yandan, stanbul'a yaktrlan sanlar da en az kendisi kadar

  • 3 grkemliydi: Asitane-i Saadet (Sultan Saray), Dr-l Hilfe (Halife'nin evi), Dr's Saltana (Saltanatn evi), Dergh- Seltin (Sultanlar kaps)... Ve sonunda bizim kentimiz, stanbul. Bilinen tarihi 2600 yldan daha eskilere uzanan bu yal, ama muhteem kent, zamann ak iinde byk uygarlklarn ykllarm da grd, yenilerinin nasl kurulduklarna da... mparatorluklarn bu herkesi kskandran grkemli bakentinin ke buca, birbiriyle ilgisi olmayan kltrlerin mirasyla sslendi. Ve sonuta, tm slup ve kltrler i ie geerek, birbirini zmseyerek, stanbul'un antsal tarihini oluturdu.

  • 4 Krler lkesinin karsna kurulan kent Kentin kuruluu zerine rivayet muhtelif. En nls ve bilineni Megaral gmenlerinin yolculuu. Bir de Evliya elebi'nin anlatt var ki, tadna doyum olmuyor... Efsaneye gre, Koressa'nn olu, Yunanistan'n Megara kentinden gen Byzas, yandalaryla birlikte, blgedeki basklardan kurtulmak, yeni bir kent kurmak ve zgrln ilan etmek iin yola kt. Her ey iyiydi de, kent nerede kurulacakt? O ada, bilinmeyenleri bilinir klan birisine, Delfoi kentindeki khine dant gen adam. Delfoi khini gidecei yeri tarif etti; "Kentini kuracan yer, krler lkesinin tam karsnda olacak." Byzas yola kt, arad tarad, krler lkesi diye bir yer yoktu. Sonunda, mola verdikleri bir deniz kysnda, kar sahile bakt ve bard: "Bu insanlar kr m, buras varken orada oturulur mu?". Delfoi khinini hatrlad gen adam; "Krler lkesinin karsnda kuracaksn kentini." Krler lkesi, gnmzn Kadky'dr! stanbul'dan ok yllar nce kurulmutur "Khalkedonia", yani Kadky. Byzas; ordusuyla gelip soluklanmak iin durduu imdiki Sarayburnu'nda, manzarann muhteem grntsnden adeta bylenmiti. Khalkedonia'nn neden "Krler lkesi" tanmlamasn hak ettiini anlamt artk. nk, byle cennet benzeri bir yer dururken, tam karda ve korumasz bir yerde kent kuranlar, ancak kr olabilirlerdi! Ol hikye byle. Temelleri Sarayburnu srtlarnda atlan kente, kurucusunun ad olan Byzas'tan dolay, "Byzas'n kenti" anlamnda "Byzantion" dendi... Ryasnda grd Hazreti Peygamber'e "efaat ya Resulallah" diyeceine, heyecanla "Seyahat ya Resulallah" dediini anlatarak, yaad zamana o gzel anlatmyla tarih den Evliya elebi'nin, stanbul zerine bir rivayet anlatmamas dnlebilir mi hi? nl "Seyahatname"sinin ilk cildinde yle anlatr gezgin Evliya elebi; "Hazreti Sleyman, Peygamber Efendimizin doumundan 1600 yl nce Kaftan Kafa btn ins- cine, vahi hayvanlara ve kulara hkmettii, yeryznn her dilden anlayan tek sultan olduu halde; okyanus denizinde Ferenduz denilen adada padiahlk eden Saydun'a bir trl sz geirememi. Bu gururlu adam Hz. Sleyman'n nnde ba emek istemezmi. Bu hale can sklan Hz. Sleyman, bir gn saysz askeri ve her cinsten hayvanlarla Saydun'un zerine yrd, memleketini harap ve ahalisini esir ettikten sonra onu huzuruna getirtti, ate saan klc ile ldrp adsz, niansz brakt." Evliya elebi'nin hikyesi uzar da uzar. zetlersek; Hz. Sleyman Saba Melikesi Belks'n lmyle dul kalnca, Saydun'un dnyalar gzeli kz Alina ile evlenir. Alina'mn ok zel bir saray istemesi zerine, adamlarn dnyann drt bir yanna gnderip, saray yaplacak esiz gzellikte bir yer bulmalarn emreder. Adamlar stanbul'u sylerler. Hz. Sleyman, Sarayburnu'nda geirdii bir gecenin sabahnda kendini din ve genlemi hissedince, buraya byk bir saray yaptrr, sonra da kyamete kadar mamur kalsn diye stanbul iin hayr dua eder. Anlyor musunuz tm bozulmalara, yangnlara, depremlere karn stanbul'un nasl dimdik ayakta kalmasnn hikmetini?

  • 5

  • 6

    Bunu biliyor muydunuz? Antik Roma kentinin yedi tepe zerine kurulmasnn, mparator Byk Konstantinos'u (Constantinus) ok etkiledii, stanbul'u da Roma ya benzetmek amacyla, yedi rakamna ynlendirdii anlatlr. mparator, bu yedi saysn uurlu ve kutsal sayyordu. Saraynn ana salonu, 'Hepta Likhnos" yani "yedi kandilli" adn almt. mparatoru korumakla grevli, "yedi kta dan olumu bir muhafz alay vard. Konstantinos, kendisini, evresinde "yedi gezegenin dnp durduu gne yerine koymutu. emberlita zerindeki heykeli de zaten bu

  • 7 durumu betimlemekteydi. stanbul'un nl tepelerine gelince... Birinci tepe, bugn Topkap Saray ve Sultanahmet Camii'nin yer ald ykseklikti (Akropolis). kinci tepe, emberlita diye bilinen, Konstantin Stununun bulunduu blge ve evresi; ncs Beyazt ve Sleymaniye alanyd. stanbul'un drdnc tepesi, derin bir vadiyle yarlm olan Fatih, beincisi de Fenerin st ksmlarnda, Yavuz Selim Camiinin bulunduu blgeydi. Altnc olan Mihrimah Suttan Camiinin yer ald Edirnekap Tepesi uydurma, nk rakam yediye ykseltmek iin uydurulmutu. Son tepe ise Marmara Denizine bakan ykselti, yani Cerrahpaa srtlaryd.

    Ayasofya efsaneleri Bitmez

  • 8 Dou Roma ve Osmanl imparatorluklarnn, hem ykseli hem de k dnemlerine tanklk eden, tarihinin en nemli dini eserlerinden biri olan Ayasofya; gerek Bizans gerekse Trk kaynakl pek ok efsaneye konu olmutu. Ancak gnmzdeki Ayasofya'nn, burada yaplan ilk kilise olduunu dnmek bizi yanltr. Tarihi Sokrates'e gre 15 ubat 360 tarihinde burada ina edilen ilk kilise bir bazilikayd ve eski bir Roma tapna zerine kurulmutu. M.S. 4O4'te yanan bazilikann yerine yaplan ikincisi, mparator II. Theodosios dneminde 10 Ekim 415 ylnda ibadete ald. 13 Ocak 532 ylndaki nl "Nika syan"nda btnyle yanan kilisenin yerine, ayn yl, mparator I. Iustinianos'un (Jstin-yen) emriyle gnmze kadar ayakta kalan Ayasofya'nn inas balatld. Tarihi Prokopios'a gre, Miletoslu Isidoros ve Trallesli Anthemios'un mimarln yapt kilisenin inaatnda; yz ustaba, bin usta, on bin ii alm; Suriye, Msr, Yunanistan ve Kk Asya'dan gelen gemiler dolusu malzemeyle Ayasofya'nn inaat 5 yl 10 ay ve 24 gnde bitirilmiti. 27 Aralk 537'deki al trenine patrik Menas'la birlikte gelen imparator, yapnn gzellii karsnda yle demekten kendini alamamt: "Bana byle bir kiliseyi yaptrma ans verdii iin Tann'ya krler olsun." Ayasofya ile ilgili Bizans efsanelerinden birinde ise, bu nl mabedin douu gelecek kuaklara yle aktarlyordu: "Iustinianos Ayasofya'y yaptrmak iin en nl mimarlar stanbul'a davet etti, yaptraca kilise iin birer taslak izmelerini istedi. Ancak izilen hibir taslak imparatoru tatmin etmedi. Bir gece zgn ve umutsuz uykuya dalan Iustinianos, bir rya grd. Ayasofya'nm kurulaca arsada beliren nur yzl bir ihtiyar, sana soluna baknyor, sonra da her kede biraz durup bekliyordu. Nur yzl ihtiyarn yanna giden imparator, onun elindeki gm levhay grnce aknla dt. Levhann zerinde izili olan kilise resmi, onun hayalini kurduu mabet idi. Hemen tanrya dua etmeye balayan Iustinianos'un yanna gelen garip ihtiyar, elindeki gm levhay imparatora uzatt ve dedi ki 'Al bu resmi Iustinianos, kiliseni bu rnee gre yaptr!" Bizans efsanesi burada bitmez doal olarak. mparator, sevinle tapnan adn ne koymas gerektiini sorunca, "Ayasofya" der nur yzl garip ihtiyar ve annda kaybolur. mparator, sabahleyin kalknca mimarn arr ve ryasndaki mabedin resmini tarif ederek izmelerini ister.

  • 9

    Efsane denilince sonu mu olurmu? Mimarn artmak isteyen Iustinianos, onlardan ald cevap karsnda kendisi aknla der. Ryasnda grd kilisenin tpk izimini kendisine uzatan mimar; o gece bir rya grdn ve ryasnda grd kilisenin resmini, unutmamak iin sabaha kadar alp kda dktn syler. Ayasofya, ite bu ryalardaki kilisedir! stanbul'un Trkler tarafndan fethinden sonra da pek ok efsaneye konu olmutu bu yce mabet. Evliya elebi'nin anlatlarna gre, Hazreti Muhammed'in doduu gece stanbul'da byk bir yersarsnts olmu ve Ayasofya'nn kubbesi yklmt. Bir sre sonra, Buhayra adl rahibin araclk etmesiyle, bir rahipler kurulu Mekke'ye gitmi, o zaman henz kk bir ocuk olan Hazreti Muhammed'in az suyundan alp, zemzem suyu da katarak Mekke topra ile bir har yaparak stanbul'a geri dnmlerdi. Yklan kubbenin tamiri, ite bu Mekke'den getirilen harla mmkn olmutu. Bunu biliyor muydunuz? Mimar Sinan, Selimiye Camii'ni ina ederken Ayasofya ile yarm myd? Daye-Zade Mustafa Efendi'nin 1717 ylnda yazd esere gre, Sinan; yazd bir kitapta (Bu kitap bulunamamtr), Selimiye'nin kubbesini Ayasofya'nn kubbesinden drt arn daha by