of 14/14
Istorijski stroj u Rudom D vadeset prvog decembra 1941. u bosanskom gradiću Rudom, na njegovom malom trgu, stajalo je pred Vrhovnim komandan- tom NOPOJ, Vrhovnim štabom i Centralnim komitetom KPJ oko hiljadu prekaljenih boraca koje je ratni put započet ustaničkih julskih dana tu doveo sa bojišta Srbije i Crne Gore. Bili su to borci, mahom komunisti i skojevci, odlučni da se pod proleterskom zasta- vom bore širom Jugoslavije protiv okupatora i njegovih domaćih slugu, za slobodu i nezavisnost zemlje, za novo, socijalističko društvo. Pošto je pročitana Naredba Centralnog komiteta KPJ i Vrhovnog štaba NOPOJ o formiranju Prve proleterske narodnooslobodilačke udarne brigade, prve brigade Narodnooslobodilačke vojske, borcima se obratio Tito sledećim rečima: »Mi sada stvaramo regularne jedinice koje će ići tamo gdje budu posiate... One će biti nosioci borbenosti u svim krajevima, i tamo gdje se ustanak nije razbuktao, a istovremeno će sijati bratstvo i jedinstvo, jer su u tim jedinicama zastupljeni i Srbi, i Crnogorci, i Hrvati, i Slovenci i druge nacionalnosti.« Iz svog prvog stroja Prva proleterska je pošla u susret neprijatelj- skim kolonama koje su hitale ka Rudom da je, pre nego što čvrsto stane na noge, razbiju. U snažnom jurišu njeni borci su u selu Gaočiću potukli italijanske alpince. Bila je to prva borba i prva pobeda Prve proleterske! Prvi dani njenog ratničkog života ubedljivo su najavili da će njen borbeni put biti ispunjen neprekidnim bojevima!

Istorijski stroj u Rudom

  • View
    224

  • Download
    5

Embed Size (px)

Text of Istorijski stroj u Rudom

  • Istorijski stroj u Rudom Dvadeset prvog decembra 1941. u bosanskom gradiu Rudom, na njegovom malom trgu, stajalo je pred Vrhovnim komandan-tom NOPOJ, Vrhovnim tabom i Centralnim komitetom KPJ

    oko hiljadu prekaljenih boraca koje je ratni put zapoet ustanikih julskih dana tu doveo sa bojita Srbije i Crne Gore. Bili su to borci, mahom komunisti i skojevci, odluni da se pod proleterskom zasta-vom bore irom Jugoslavije protiv okupatora i njegovih domaih slugu, za slobodu i nezavisnost zemlje, za novo, socijalistiko drutvo.

    Poto je proitana Naredba Centralnog komiteta KPJ i Vrhovnog taba NOPOJ o formiranju Prve proleterske narodnooslobodilake udarne brigade, prve brigade Narodnooslobodilake vojske, borcima se obratio Tito sledeim reima: Mi sada stvaramo regularne jedinice koje e ii tamo gdje budu posiate... One e biti nosioci borbenosti u svim krajevima, i tamo gdje se ustanak nije razbuktao, a istovremeno e sijati bratstvo i jedinstvo, jer su u tim jedinicama zastupljeni i Srbi, i Crnogorci, i Hrvati, i Slovenci i druge nacionalnosti.

    Iz svog prvog stroja Prva proleterska je pola u susret neprijatelj-skim kolonama koje su hitale ka Rudom da je, pre nego to vrsto stane na noge, razbiju. U snanom juriu njeni borci su u selu Gaoiu potukli italijanske alpince. Bila je to prva borba i prva pobeda Prve proleterske! Prvi dani njenog ratnikog ivota ubedljivo su najavili da e njen borbeni put biti ispunjen neprekidnim bojevima!

  • P O O D O B R E N J U C E N T R A L N O G K O M I T E T A K O M U N I S T I K E PARTIJE JUGOSLAVIJE , V R H O V N I TAB N A R O D N O O S L O B O -DILAKIH PARTIZANSKIH O D R E D A J U G O S L A V I J E F O R M I -RAO JE , OD NEKIH D E L O V A N A J B O L J I H PARTIZANSKIH JEDI-NICA

    PRVU PROLETERSKU NARODNOOSLOBODILAKU UDARNU

    BRIGADU

    U SASTAV TE BRIGADE ULAZE SVE N A R O D N O S T I JUGOSLA-VIJE, J E R E T I M E PRETSTAVLJATI B O R B E N O J E D I N S T V O SVIH NAIH N A R O D A U B O R B I ZA K O N A N O O S L O B O E N J E OD M R S K O G O K U P A T O R A I N J E G O V I H D O M A I H SLUGU.

    U SASTAV O V E B R I G A D E ULI SU DO SADA 1/ JEDAN BATALJON KRAGUJEVAKOG NAR. OSL. PARTI-

    ZAN. ODREDA; 2/ JEDANBATALJON KRALJEVAKOGNOPO; 3/ JEDAN BATALJON UMADIJSKOG NOPO U KOJI ULAZI JEDNA ETA UIKOG NOPO I JEDNA ETA POSAVSKOG NOPO; 4/ BEOGRADSKI BATALJON POSAVSKOG NOPO; 5/ CRNOGORSKI LOVENSKIBATALJON, U KOJI ULAZI I JEDNA ETA KOMSKOG NOPO; 6/ DRUGI CRNOGORSKI BATALJON ZETSKOG NOPO; 7/ JEDAN BOSANSKI BATALJON, SASTAV-LJEN OD ETA IZ NEKOLIKO BOSANSKIH NOPO. OSTALI BATALJONI IMAJU SE FORMIRATI PREMA NAREENJU U NAJSKORIJE VREME.

    KOMANDANT NOPO JUGOSLAVIJE TITO, s. r.

    POKRAJINSKOM KOMITETU KPJ ZA SRBIJU

    Oko 1. januara 1942. Podromanija ili Bijele Vode

    . . . U vezi s razvojem unutranje i meunarodne situacije CK i Vrhovni tab rijeili su da stvore 1. proletersku narodnooslobodilaku udarnu brigadu. Ona je stvorena u Rudom. U njen sastav uli su najbolji partizani, oni partizani koji su to i zasluili svojim herojskim dranjem u borbama. Za takve partizane dan osnivanja brigade i njihov ulazak u nju bio je dan najvee sveanosti i velikih doivljaja za svakog pojedinca. U sastavu brigade nalazi se oko 7 0 0 srpskih partizana i to: Kragujevaki bataljon (rudari), 3. bataljon (odreda Milana Blagojevia), Kraljevaki bataljon (rudari), 3. uika eta i Posavska eta. Komandu brigade do sada je imao Vrhovni tab, a danas je postavljen za komandanta drug Koa Popovi, a za politikog komesara Fia Filip Kljaji. Ve u dosadanjim akcijama Brigada je pokazala odlune uspehe.*

    Tito Marko

    * Josip Broz Tito: Sabrana del a, knjiga 8.

    Rudo, spomenik i Dom kulture na trgu na kc je formirana Prva proleterska.

    eleznika stanica u Rudom, u kojoj je bio si ten Lovenski bataljon.

    1

  • CENTRALNOM KOMITETU KOMUNISTIKE PARTIJE HRVATSKE

    GLAVNOM TABU NARODNOOSLOBODILAKIH PARTIZANSKIH ODREDA ZA HRVATSKU

    Oko 1. januara 1942.

    ...Svrha stvaranja Proleterske brigade bila je u tome to nam se na I dananjoj etapi borbe sve vie nametala potreba stvoriti jednu jaku

    udarnu silu koja bi se mogla upotrijebiti svuda gdje to bude najpotreb-nije.

    Poto su se prilike u Bosni jako pogorale na tetu naeg partizan-skog pokreta, jer su mnoge bosanske partizanske ete, sastavljene od sirovog seljakog elementa, pod intenzivnom etnikom agitacijom poele prelaziti etnicima, to je Vrhovni tab rijeio da zajedno s tom Proleterskom brigadom krene u Bosnu i da sprijei rasulo naih parti-zanskih odreda. Dolazak Brigade u Bosnu pokazao je da se nismo prevarili u naim predvianjima i da je ona svojim prisustvom uinila jak utisak na kolebljive bosanske partizanske jedinice.

    Ve u poetku svoga puta u Bosnu, I proleterska narodnooslobodi-laka udarna brigada poloila je sjajno ispit svoje borbenosti i morala. Pri prelasku iz Sandaka u Bosnu zaposjela je na nekoliko dana mjesta Meeu i Rudo. Talijani i etnici poli su u 3 kolone iz raznih pravaca da napadnu Rudo i unite Brigadu, jer, izgleda, nisu imali pojma kakve se tu snage nalaze. U dvodnevnim borbama dvije su talijanske kolone razbijene i baene natrag, a trea kolona je opkoljena i potpuno unitena. Zarobljeno je 116 talijanskih vojnika i 4 oficira, 2 teka i 3 laka bacaa mina s 260 mina, 2 teka mitraljeza s municijom, 9 pukomitraljeza s municijom, oko 100 puaka s municijom, 25 pito-lja, 14 konja i oprema za 151 vojnika. Osim toga, neprijatelj je imao oko 30 mrtvih i isto toliko ranjenih. Tako je ova 1. proleterska brigada dola jo i do dobrog automatskog oruja, koje e nam u daljnjim borbama biti naroito potrebno. Ona ve sada ima oko 50 automat-skih oruja. No ovaj broj boraca Proleterske brigade nije konaan. U nju treba da se ukljue jo neke jedinice iz Bosne i Hrvatske. U Brigadi je zastupljen preteno radniki elemenat, kao npr.: ibarski rudari, kraljevaki i kragujevaki radnici metalci itd. Prema tome, stavljamo pred vas zadatak da vi okupite najmanje 300 radnika i dobrih seljakih boraca, koji bi mogli ui u Proletersku brigadu. Taj zadatak izvrite to prije, tako da u najkraem roku mogu borci iz Hrvatske da se prebace u Bosnu i ukljue u tu brigadu. Imajte u vidu to da u Proleterskoj brigadi vlada gvozdena disciplina i da moraju biti ljudi unaprijed obavijeteni o historijskoj misiji ove brigade na sadanjoj i iduoj etapi borbe. Poto e Brigada u najblioj budunosti operisati blizu Bosanske krajine, to odailjanje vaih hrvatskih boraca nee biti naroito teko. Mi emo, razumije se, nastojati da iz rudarskih revira u Bosni prikupljamo rudarski radniki hrvatski elemenat za nau Proletersku brigadu. Ve sam naziv 1. proleterska brigada govori o tome da emo mi u najskorije vrijeme stvarati i druge proleterske brigade. Sve zavisi od nabavke oruja i municije...

    TITO

    Kua u Rudom u kojoj je boravio Kragujevaki bataljon.

    Zgrada u Rudom u kojoj je bio smeten Kraljeva-ki bataljon.

    Osnovna kola u Gaoiima kod Rudog. Sutra-dan po svom formiranju delovi Brigade su u toj zgradi savladali otpor pripadnika divizije Puste-rije i tom prilikom zarobili 120 italijanskih voj-nika i oficira.

  • U selu Gaoiima Brigada je imala prve rtve. Iz Kraljevakog bataljona su poginuli: Zoran Kati, Novica Joli (zamenik komandira ete), Petar Spasojevi, Milan Milainovi, Uro Martinovi-Starostin, Nikola Krtini (zamenik komandira ete), a iz Kragujevakog bataljo-na: Miodrag Ratinac i Dragoslav Ratinac, otac i sin.

    Seam se kad je decembra 1941. goc ne, posle povlaenja iz Uica, na Z1 taru Tito odrao prvu smotru pono: organizovanih jedinica posle borbi kc Uica. Veina boraca u tim jedinicama b su radnici. Sa njima je bio dosta velik br seljaka, studenata i intelektualaca uopt Bili su izmueni u borbama iz kojih su t( izali. To je bio defile pred Vrhovni tabom i veoma potresan dogaaj. Bor su bili gladni, gotovo bosi. Poeo je c pada i prvi sneg. Meutim, kad sam gl dao lica tih boraca koji su prolazili pon nas, u snenoj vejavici, gotovo su mi su: navirale na oi. Jer zaista je retka srei jednog oveka da vidi ne jedno, nego sti tine i stotine lica na kojima se sve c poslednjega izraava spremnost da pogii za cilj kojega je duboko svestan.

    Neto kasnije, u Rudom, drug Tito formirao Prvu proletersku brigadu. Ta< sam imao utisak da se moda upravo i smotri na Zlataru Titu rodila ideja o fo miranju proleterskih brigada. No, u sv kom sluaju, bez obzira na to da li je t moj utisak taan ili nije, stvaranje prol terskih brigada je otvorilo novu stranicu razvoju naeg narodnooslobodilakt ustanka.

    Edvard Kardelj

    Prva proleterska je formirana u j dnom od presudnih perioda na narodnooslobodilake borbe i revolucij Borba protiv okupatora je ve kraj e 1941. bila dobila takve razmere, perspel tive ustanka su se tako proirile da formiranje vojnih jedinica novog tip vrsto organizovanih, jae naoruanih sposobnih za vee akcije, pokrete i man vre postalo preka potreba. Tu potrei su drug Tito i nae politiko rukovodsn uvideli, shvatili na vreme, doneli odgov rajue odluke i smelo i energino pristup li njihovom ostvarivanju. Vidovita spi sobnost prilagoavanja novim situacij ma, iznalaenja neophodnih formi orgar zacije na odreenim etapama, bila je r zultat nagomilanog iskustva i odvanos steene u toku teke politike borbe p: rata, a i brzog, aktivnog razumevanja si tine i toka konkretnih uslova u kojin smo imali da vodimo rat. No i ovo poslei nje je bilo moguno samo zato to srm tako rei, unapred bili zatieni od rasud vanja i odluka koje bi mogle imati kab netski karakter, i to time to su se c poetka naeg rata drug Tito i nae ruk( vodstvo nali na terenu, na samom rat tu, meu vojskom koja se tukla, znai tamo gde je bila i dejstvovala odluuju snaga revolucije. Oni su, dakle, naoruai steenim iskustvom, znanjem, odvano:

    Plakat italijanske divizije Pusteria. U gor-njem levom uglu lozinka: Dovunque prima (svuda prva). To je ona ista divizija ije delove su proleteri razbili u Gaoiima.

  • u, reagovali na dogaaje iznutra, ne-posredno dotiui rukom i milju njihovo bilo.

    U tom zamahu stvaralake volje ruko-vodstva i naroda stvorena je 1. proleter-ska brigada. Od kojih ljudi? Od radnika, seljaka, studenata, veinom lanova Parti-je i Skoja, ve prekaljenih u prvim meseci-ma ratovanja, mnogih i u ilegalnoj borbi, ponesenih novim poletom koji je tada do-ivljavala naa oruana revolucija.

    Ve posle prvih borbi 1. proleterska je, kao kasnije i ostale proleterske jedinice, brzo stekla visoko borbeno iskustvo i odredene borbene sposobnosti koje nisu bile, niti su mogle biti, drugo do izraz nekih najviih ljudskih vrednosti, koje su i same bile mera ljudskog smisla i prave-dnosti nae borbe. To je i sainjavalo osnovnu sadrinu nae nadmoi nad ne-prijateljevom vojskom. Posle se svaki novi borac koji bi doao u Brigadu, u krilu takvog prekaljenog i oplemenjenog kolek-tiva, brzo izjednaavao sa ostalima.

    Danas to mogu rei. Neprekidno sam se divio spokojnoj hrabrosti proletera. Efikasnost bez nemira i uurbanosti, sa-mouverenje bez hvalisavosti, odlunost i upornost u izvravanju zadataka, bez vi-ke, jedna stalna pribranost i u najteim situacijama.

    Sve se to ispoljavalo i izbijalo u nepre-Oruje boraca Prve proleterske (detalj sa izlo-be stalne postave muzeja u Rudom).

    kidnim borbama sa neprijateljem. Manje smo se odmarali bili tvri i sveiji; slabije se hranili bili ilaviji; slabije nao-ruani - ubojitiji; bez motorizacije - bri. Skuplja je bila svaka naa smrt, nae je disanje imalo drukiju, posebnu vrednost. Kao da su se sve nae muke, napori i tekoe zgunjavali u ubojit prkos, kao da su se prekretali u nau prednost.

    Kada danas govorimo o svemu tome, to za nas jeste prolost, ali nije seanje ni uspomena, niti e, mislim, ikada to biti. To to smo bili proleteri nije podatak u naem ivotopisu. Za nas je to vezano za itavo nae bie, za ceo ivot. Zato i o naim poginulima, najboljima meu na-ma, ne govorimo kao o mrtvima, nego kao da se jo nalaze na nekom posebnom odgovornom zadatku, pa se nisu vratili.

    Svi su oni bili neobini obini ljudi. Neobini kao revolucija, obini kao na-rod koji ih je poslao na isturene borbene poloaje. U vremenu presudnom za na oruani ustanak, za celu nau istoriju, oni su bili na visini revolucije neizmernih, ali i zanosnih zadataka koje je ona postavljala pred nae pokolenje. I eto, oni su, u to neopozivo vreme, bili sposobni da zbiju sve to je bilo najlepe u njima kao ljudi-ma i komunistima u nesluenu ivotnu snagu, da prerastu sami sebe, izdignu se do te visine. To ih je obeleilo zasvagda i

    Spomenik Titu, detalj iz muzeja u Rudom.

  • Prvi tab Prve proleterske brigade

    Koa Popovi, komandant Brigade, roen 1908. godine, Beograd; publicista, knjievnik; lan KP] od 1933. godine. Stupio u NOB jula 1941. Uesnik panskoga graanskog rata. Narodni heroj.

    Filip Kljaji Fia, politiki komesar Brigade, roen 1913. godine, Tremunjak, Petrinja; ra-dnik, lan KP] od 1936. Stupio u NOB jula 1941. Poginuo 5. jula 1943. u Zvorniku, kao politiki komesar Prve proleterske divizije. Narodni heroj.

    odmerilo njihovu ljudsku vrednost bez obzira na to ko se na kakvo radno mesto vratio posle rata. To to su bili u 1. prole-terskoj ostalo je kao njihovo tadanje i dananje neotuivo svojstvo, neto nalik na pravo pripadanje Partiji, celim svojim biem.

    Vidim, kad zavravam, da govorei o proleterima ne govorim vie samo o nji-ma, onima iz Prve, nego i o Partiji, o svim ostalim proleterima, o borcima u svim ostalim jedinicama nae narodne vojske. Svi su oni, kad su se najlepe borili, inili to kao 1. proleterska u najslavnijim nje-nim borbama. Mislim da se vee priznanje ne moe odati ni 1. proleterskoj.

    Koa Popovi (1963. godine)

    U Rudom je tada bilo etiri lekara, ne-koliko studenata medicine i izvestan broj priuenih bolniara, sa prvim ratnim iskustvom. Pored referenta saniteta pri Vrhovnom tabu dr Gojka Nikolia, tu su bili jo dr Vojislav Dulie, dr Bora Boovi i ja, a od studenata medicine Ivo Popovi-ani, Mika Pavlovi, eda Kasalica i Du-an uri-Zinaja.

    Svi drugovi su dobili tada razna sani-tetska zaduenja. Ja sam bio odreen za efa hirurke ekipe Brigade. Najpotrebnije instrumente za hirurke intervencije po-neo sam sa sobom iz Srbije, odakle sam se povukao zajedno sa svojom ekipom.

    D r D u r a Meterovi

    6

    Danilo Leki panac, zamenik komandanta Brigade, roen 1913. godine, Kraljane, Andri-jevica; apsolvirao na filozofskom fakultetu; lan KP] od 1935. Stupio u NOB 1941. Ue-snik panskoga graanskog rata. Narodni he-roj.

    Dr Borislav Boovi, referent saniteta Brigade, roen 1913. godine, Stijena, Podgorica-Tito-grad; asistent III Interne klinike Medicinskog fakulteta u Beogradu; lan KPJ od avgusta 1941. Akademik, profesor univerziteta.

    Mijalko Todorovi Plavi, zamenik politikog komesara Brigade, roen 1913. godine, Dra-guica, Kragujevac; mainski inenjer, lan KPJ od 1938. Stupio u NOB jula 1941. Naro-dni heroj.

  • Prvi tab Prvoga crnogorskog bataljona

    Petar etkovi Pero - komandant, roen je 1907. godine, Mue vici, Ljubotinj, Cetinje; kapetan jugoslovenske vojske; lan KPJ od 1942. Stupio u NOB jula 1941. Poginuo mar-ta 1943. kod Nevesinja, na dunosti koman-danta 3. udarne divizije. Narodni heroj.

    Izali smo pred zgradu. Sa trotoara je govorio ovek u konoj ubari, sa para-belumom na opasau, ozbiljna izgleda. Pozadi njega je bila grupa drugova, meu kojima Marko, Lola Ribar (njega sam poznavao sa Beogradskog univerziteta) i drugi. Nas dvojica smo mislili, a to smo i rekli jedan drugom, da je ovaj drug koji govori najverovatnije doao iz Moskve; po naglasku je veoma podseao na Rusa.

    Posle njega, pred postrojene partizane stupio je drug Fia. On je najpre proitao odluku Vrhovnog taba kojom se, u sagla-snosti sa CK KPJ, formira 1. proleterska narodnooslobodilaka udarna brigada, a zatim je govorio o zadacima Brigade, e-sto se pozivajui na prvog govornika rei-ma: Kako vam je rekao drug Tito.

    Tada nam je postalo jasno ko je bi prvi govornik. Bili smo iznenaeni da 5 tu, na desetak koraka od nas, nalazi gen( ralni sekretar CK KPJ i Vrhovni komar dant narodnooslobodilakih partizanski odreda Jugoslavije i da smo nekoliko tre nutaka ranije sluali njegove rei upuen borcima 1. proleterske brigade.

    Posle Fiinog govora komandanti, ko mandiri i politiki komesari bataljona eta koje su bile u stroju okupili su se oki druga Tita i on je sa njima razgovarao jo petnaest do dvadeset minuta. Mi smo dalje ostali u neposrednoj blizini, elei smo da druga Tita to bolje vidimo.

    uro Lonarevi

    Jovo Kapii, politiki komesar, roen 1919. godine, Gajeta, Italija; student; lan KPJ od 1936. Stupio u NOB jula 1941. godine. Naro-dni heroj.

    Andrija Lompar Andro - zamenik komandan-ta, roen 1907. godine, Bokovo, Cetinje; ra-dnik; lan KPJ od 1928. Stupio u NOB jula 1941. Poginuo 21. marta 1944. u selu Ladjev-ci, centralna Bosna.

    Vladimir eki Vlado - zamenik politikog komesara, roen 1917. godine, Police, Bera-ne-Ivangrad; student; lan KP] od 1937. Stu-pio u NOB 1941. Narodni heroj.

    7

  • Pripreme su izvrene, pristupamo sve-anom inu. Bataljoni ekaju u stroju dolazak Vrhovnog taba sa drugom Ti-tom na elu. Na raport izlazi Filip Kljaji, koji je odreden za politikog komesara Brigade. Na pozdrav Vrhovnog koman-danta Smrt faizmu prolomilo se sna-no Sloboda narodu. Poto je komesar proitao odluku CK KPJ o formiranju 1. proleterske brigade, drug Tito je uzeo ri-je. Izrazio je okupljenim borcima prizna-nje za dotadanje borbe i ukazao na zna-aj predstojeih zadataka. Govorio je bez uljepavanja o unutranjoj situaciji poslije dizanja oruanog ustanka, o ulozi nae partije u oslobodilakoj borbi, o borbi Crvene armije i drugih saveznika. Kada je

    Prvi tab Drugoga crnogorskog bataljona

    Radovati Vukanovi - komandant, roen 1906. godine, Rogami, Podgorica-Titograd; privatni inovnik; lan KP] od 1926. Stupio u NOB jula 1941. Narodni heroj (gore, levo). Mojsije Mitrovi - politiki komesar, roen 1913. godine, Kranja, Podgorica-Titograd; lan KP] od 1935. Stupio u NOB jula 1941. Poginuo 7. avgusta 1942. u Livnu (gore, de-sno). Milija Sekulovi - zamenik politikog komesa-ra, roen 1914. godine, Brskut, Podgorica--Titograd; radnik; lan KP] od 1935. Stupio u NOB jula 1941. Poginuo 1943. u Kuima, kao pozadinski radnik (levo). Vaso Jovanovi - zamenik komandanta, roen 1915. godine, Podgorica-Titograd; vazduho-ploimi porunik jugoslavenske vojske; lan KPJ od 1941. Stupio u NOB jula 1941 (de-sno).

    zavrio govor, sa trga je odjeknula Inter-nacionala, koju je zapjevala cijela Briga-da. Na trgu su bili okupljeni skoro svi stanovnici ovog malog bosanskog mjesta. Oni su toplim aplauzom pozdravili svea-ni in stvaranja Brigade. Za nas je ovo bio pravi praznik. Jer postati borac proleter-ske brigade bilo je neopisivo i nezaborav-no osjeanje ponosa i radosti, dogaaj koji je ulivao samopouzdanje i sigurnost.

    Poslije obavljene sveanosti drug Tito je pozvao komandante i komesare bata-ljona. Stali smo u polukrug oko njega. Tom prilikom on nam je pored ostalog, rekao: uvajte ljude, starajte se o njima! Vaspitavajte ih u duhu patriotizma i inter-nacionalizma. Brinite se roditeljski o nji-ma, to su nai najbolji borci, jezgro nae nove armije. Vi, njihove neposredne star-jeine, na svakom mjestu morate im sluiti za primjer - u borbi, na maru, na odmo-ru. To od vas zahtijeva Vrhovni tab i Centralni komitet, koji su vam povjerili da komandujete ovim jedinicama. Oeku-jem da ete to povjerenje opravdati.

    Njegove rijei bile su nam putokaz i podsticaj. Nijesmo ih zaboravili.

    Radovan Vukanovi

    . . . Bez zastave, bez doboa, bez trube, t sveano ukraenog podijuma, toga mi nog i oblanog decembarskog jutra p: put se postrojavala Prva proleterska b gada.

    Padala je sitna susneica. Magle su se vukle po okolnim viso

    ma, pokrivenim retkim i niskim bunjei okienim sitnim injem.

    Negde daleko ule su se retke minob ake eksplozije i mitraljeski rafali.

    Na etvrtastom, blago nagnutom trg uokvirenom niskim, oronulim i nakrivi nim kuama, postrojavali su se partiza ski odredi, danas ve bataljoni 1. brigac Komandanti i komandiri su trali ol stroja i otro nareivali.

    8

  • Itfl&Jy I SP^KUM? IkfAjy UAJ. /fyutwf -

    tffiW/wfloM^

    'j 11-0- J/ i OLjo 'yusr.n.a, j^zji ty cuCvox^uru-c H^yuieutp e c/jou

    ' A r ( . S fP , iT7 Ki

    J {Li^,^ tjro -Ujfi c u X o * I M;.., .

    f.J ^/OOuy/i-B-/ouS. /t+MA. r^ i^Sl. S'J -(ilo-/ f^oj^d, n-OJL*i-p*-iJl>-o y.e. 7to

  • Prvi tab etvrtoga kraljevakog bataljona

    Pavle Jaki - komandant, roen 1913. godi-ne, Blatua, Vrgin Most; profesor matematike; lan KPJ od 1941. Stupio u NOB jula 1941. Narodni heroj.

    Uoekivanju Vrhovnog komandanta, iako je bilo hladno, na trgu je vladalo sveano raspoloenje. Ukoliko se primi-cao as velikog istorijskog ina, uzbue-nje je raslo. U 8 asova pala je komanda mirno. Komesar Brigade Filip Kljaji Fia raportirao je drugu Titu. Poto su obili postrojene bataljone, drug Tito je stao ispred stroja i stisnutom pesnicom na slepoonici pozdravio Brigadu s borbenim pozdravom: Smrt faizmu. Brigada je gromko odgovorila: Sloboda narodu.

    Prva eta Kraljevakog bataljona svila se u polukrug i zapevala Internacionalu, koju je prihvatila cela Brigada. Posle dru-ga Fie uzeo je re drug Tito. Govorio je o

    10

    Miro Dragii Piper - politiki komesar, ro-en 1912. godine, Seoci, Titograd; radnik; lan KPJ od 1933. Stupio u NOB jula 1941. Poginuo aprila 1944. kod Mrkonji-Grada, na dunosti lana politodjela Trinaeste proleter-ske brigade.

    Mile Pavii - naelnik taba, roen 1899. godine, Srebrenica; kapetan I klase jugoslo-venskog vazduhoplovstva. Umro 1948. go-dine.

    Momilo Petrovi Trsa - zamenik politikog komesara, roen 1919. godine, Kraljevo; stu-dent; lan KPJ od 1940. Stupio u NOB jula 1941. Poginuo 20. jula 1942. kod Bugojna.

    Milan Simovi Zeka zamenik komandanta, roen 1917. godine, Vitkovci, Kraljevo; pod-narednik, pilot u jugoslovenskom vazduho-plovstvu; lan KPJ od 1941. Stupio u NOB jula 1941. godine.

    istorijskoj ulozi i zadacima 1. proleterske brigade u narodnooslobodilakoj borbi.

    Velika sveanost formiranja Brigade zavrila se optim veseljem na trgu, gde su se pevale partizanske i narodne pesme. Veselje je zatim nastavljeno po etama, prenelo se u prostorije gde su one bile smetene. Dan formiranja Brigade bio je veliki doivljaj za svakog pojedinca koji je postao njen pripadnik.

    Momilo Dugali

  • Prvi tab Petoga umadijskog bataljona

    Milan Ili ia umadijski - komandant, ro-en je 1886. godine, Gornja Trenjevica, Aranelovac; zemljoradnik; lan KPJ od 1919. Stupio u NOB jula 1941. Poginuo 21. januara 1942. na Pjenovcu. Narodni heroj.

    Stanko Dingalaevi - politiki komesar ete i zamenik politikog komesara bataljona, ro-en 1912. godine, Smederevo; student; lan KPJ od 1937. Stupio u NOB jula 1941. Pogi-nuo augusta ' 1942. kod Kupresa, u Drugoj proleterskoj brigadi.

    Dragoslav PavlotA ilja - politiki komesar, roen 1908. godine, Beograd; privatni name-tenik; lan KPJ od 1935. Stupio u NOB 1941. Poginuo 21. januara 1942. na Pjenovcu. Narodni heroj.

    Veljko Tomi - komandir ete i zamenik ko-mandanta bataljona, roen 1910. godine, Boan, avnik; pravnik; lan KPJ od 1935. Stupio u NOB jula 1941. godine.

    Kada se pojavio drug Tito, nastade na trgu jo vei tajac. Kao da je dah zastao kod ljudi. Poto primi raport i obie postrojene bataljone, drug Tito sta-de ispred sredine stroja i odmah u poetku govora ree nam: Vi od danas nosite asno proletersko ime, koje nikad i nigdje ne smijete okaljati... A malo kasnije, proetavi se ispred nas, on dodade: Pred nama stoje i te kako teki zadaci i teke borbe, ali nema tako tekih zadataka koje proleteri ne mogu savladati.

    to nam je dalje govorio, to su nam tekoe koje su stajale na naem putu bile sve jasnije predoene, ali isto tako sve jasnija bila nam je i perspektiva pobjede. Uzbueno sluamo njegov govor.

    Kao kradom sputa se polako niz pla-ninske padine mrak i obavija tamom gra-di, koji vri od veselja. Vesele se Srbi i Crnogorci to e od sada udruenim sna-gama bolje tui neprijatelja. Vesele se stari poznanici s fakulteta i iz fabrika to su se ponovo nali kao to su se nalazili na raznim demonstracijama.

    tab naeg bataljona, koji je danas na svoj roendan dobio naziv Peti, priku-pio se u jednoj sobici. Topla plehana furu-nica u njoj jedini je, ali za ove dane i najpotrebniji, namjetaj. Ranije je, vjero-vatno, ta sobica sluila za razna povjerlji-va trgovaka i politikantska dogovaranja, a sada se proleteri dogovaraju o buduim akcijama. Nikola Ljubii

    Ustroju u Rudom bilo je oko 1.000 boraca. Njen 6. (Beogradski) bata-ljon jo nije bi

  • Prvi tab estoga beogradskog bataljona

    Crne Gore, iz Srbije, zatim iz prekomor-skih brigada. Italijanski antifaisti, Gari-baldina, pretvorili su njen jugoslovenski sastav u internacionalni.

    U toku rata u druge jedinice preko-mandovano je oko 250 stareina, a preko 100 je otilo na razne politike dunosti izvan oruanih snaga.

    (Prem a knjizi Miloa Vuksanovia Prva proleterska)

    Njegovo je odijelo bilo u vodi. I Vlaii-no. im su izvaena iz rijeke zamr-zla su se. Nogavice i rukavi stoje ukoeni kao utirkani.

    - Mito, svlai svoje gae i koulju i daj ih Prvuloviu. Brzo! A ti, Buljo, Vlaii. Vae je rublje debelo i toplo, pa e ih malo ugrijati.

    - Eh, brate, ba mi se ne da da imam neto dobro i novo na sebi, pa to ti je! Kao da sam se kamenom bacio na crkvu. Ala grebu ove moje izanale pantalone; ini mi se kao da su od kozje strune. Da mi je doiveti da jedared imam barem gaa do-sta, ini mi se da bih se obogatio. Nikad nisam imao da valjaju. Sve neke krpljevi-ne. Mi, obalci, nikad nismo mogli imati ni ono najnunije, bez ega se ne moe.

    Oko jedan sat ujutro sedmog januara hiljadu devetsto etrdeset i druge godine ostavili smo Lim.

    A sada tempo. Do Brigade!

    Miladin lvanovi - komandant, roen 1906. godine, Lalevii, Danilovgrad; uitelj; lan KPJ od 1936. Stupio u NOB jula 1941. go-dine.

    edomir Minderovi - politiki komesar, ro-en 1912. godine, Beograd; knjievnik; lan KPJ od 1941. Stupio u NOB jula 1941. Umro 15. I 1966. godine.

    Pavle Ili Veljko - zamenik komandanta, ro-en 1910. godine, Brusnik, Negotin; inenje-rijski kapetan jugoslovenske vojske; lan KPJ od 1942. Stupio u NOB 1941. Umro jula 1964. godine.

    Ovdje Prva proleterska. Na Roma-niji. Oko Sarajeva, kod Rogatice i Han--Pijeska. Na poloajima. Vodi borbe. Mi smo bili u nekom uvjerenju da emo je zatei na okupu; grupisanu i postrojenu. eljeli smo da se sveano ukljuimo u tu proletersku zajednicu, u tu veliku kolonu.

    Prva proleterska, to je ofanziva. To je sloboda. Slavoluk naeg dolaska okien je mitraljeskim rafalima na okupatora; na domae izdajnike. To je na doek. I mi se ukljuujemo u Brigadu. Sa rafalima. Ra-dosno. Miladin lvanovi

    Ivan Vanjka Vondraek - zamenik politikog komesara. Roen 1904. godine, Gainci, a-kovo; radnik; lan KPJ od 1934. Stupio u NOB jula 1941. godine.

    12

  • e

    Od Rudog preko Romanije, Jaborine i Igmana do Foe (decembar 1941 -januar 1942. godine)