IUCN K±rm±z± Liste Tehdit S±n±flar± ve gncelleme tarihi: ... 2. 1994 ncesinde IUCN K±rm±z± Kitap ve K±rm±z± Listelerinde daha znel tehdit s±n±flar±

  • View
    222

  • Download
    1

Embed Size (px)

Text of IUCN K±rm±z± Liste Tehdit S±n±flar± ve gncelleme tarihi:...

  • IUCN Krmz Liste Snflar ve ltleri

    (Ver. 3.1)

    IUCN (International Union for Conservation of Nature) 2001, 2012

    Trke eviri hakknda

    Aada Trke evirisi verilen IUCN Red List Categories and Criteriann ngilizce orijinali

    http://www.iucnredlist.org/technical-documents/categories-and-criteria adresindedir. Bu

    kurallar, IUCN Species Survival Commission tarafindan hazrlanm, IUCN Konseyinin 51.

    toplantsnda onaylanmtr (9 ubat 2000). Bu ltlerin kullanlmas ile ilgili ayrntl rehber

    bilgiler iin, http://iucnredlist.org/documents/RedListGuidelines.pdf adresindeki Guidelines

    for Using the IUCN Red List Categories and Criteriann incelenmesi nerilir. IUCN

    kurallarnn ok sayda rnek ve ekillerle akland bu klavuz, srekli yenilenen bir belge

    olduu iin evirisi yaplmamtr. Gerek bu klavuzun gerek evirisi verilen belgenin

    orijinalinin kaynak olarak kullanlmalarn kolaylatrmak amacyla nemli terimlerin

    ngilizcesi parantez iinde verilmitir.

    Bu eviri Prof. Dr. H. Reit Akakaya tarafndan, Do. Dr. Can Bilginin ve Doa Derneinin

    katklaryla yaplmtr. eviri ile ilgili dzeltme ve nerilerin adresine gnderilmesi, bu belge zerinde deiiklik yaplmamas rica olunur. Bu evirinin

    gncellenmi haline http://life.bio.sunysb.edu/ee/akcakayalab/IUCN-TR.htm adresinden

    ulaabilirsiniz.

    Son gncelleme tarihi: 11.11.2016

    http://www.iucnredlist.org/technical-documents/categories-and-criteriahttp://iucnredlist.org/documents/RedListGuidelines.pdfhttp://life.bio.sunysb.edu/ee/akcakayalab/IUCN-TR.htm

  • 2

    I. GR

    1. IUCN Krmz Liste Snflar ve ltleri, kresel tkenme riskleri yksek olan trleri

    snflandrmak iin kolayca anlalabilecek bir sistem olarak tasarlanmtr. Bu sistemin amac,

    farkl trleri tkenme risklerine gre snflandrmak iin ak ve nesnel bir yntem

    oluturmaktr. Ancak, Krmz Liste tkenme riski yksek trlere dikkat ekerse de, koruma

    nlemleri arasnda ncelikleri saptamak iin tek yntem deildir.

    Sistemin gelitirilmesi srecinde yaplan geni kapsaml danma ve snamalar, sistemin

    canllarn ou iin salam sonular verdiini gstermitir. Sistem, trleri tehdit snflarna

    tutarl olarak yerletiriyorsa da, kullanlan ltler her trn biyolojik zelliklerini dikkate

    almaz. Bu nedenle zel durumlarda tkenme riski olduunda daha yksek veya daha dk

    olarak tahmin edilebilir.

    2. 1994 ncesinde IUCN Krmz Kitap ve Krmz Listelerinde daha znel tehdit snflar

    neredeyse 30 yldr kullanlmaktayd. Bu tehdit snflarnn yenilenmesi gerei uzun zamandr

    bilindii halde (Fitter ve Fitter 1987), son gelitirme sreci 1989da IUCN Species Survival

    Commission (SSC) Steering Committeeden gelen daha nesnel bir yntem gelitirilmesi

    istemiyle balad. IUCN Konseyi yeni Krmz Liste sistemini 1994de onaylad.

    IUCN Krmz Liste Snflar ve ltlerinin amalar

    deiik kiilerce tutarl olarak uygulanabilecek bir sistem temin etmek;

    tkenme riskini etkileyen deiik faktrlerin deerlendirilmesi iin kolay anlalr bir rehberle deerlendirmelerin nesnelliini artrmak;

    birbirinden ok farkl trlerin karlatrlabilecei bir sistem salamak;

    tehdit altndaki tr listelerini kullananlarn her trn nasl snflandrldn anlamalarn salamaktr.

    3. IUCN Konseyi tarafndan 1994de onaylanmasndan beri, IUCN Krmz Liste ltleri

    uluslararas kabul grm, gerek IUCN gerek pek ok hkmet ve kurulu tarafndan yaymlar

    ve listelerde kullanlmlardr. Bu geni ve kapsaml kullanm baz yenileme gereklerini

    gndeme getirmi, 1996 Dnya Koruma Kongresinde (WCC Res. 1.4) SSC bu sistemin gzden

    geirilmesiyle grevlendirilmitir (IUCN 1996). Bu belge IUCN Konseyi tarafndan kabul

    edilen deiiklikleri ierir.1 Ocak 2001den sonraki btn yeni deerlendirmeler en son kabul

    edilen versiyonu kullanmal ve yaym yln ve versiyon numarasn belirtmelidir.

    4. Bu belgenin kalan ksmnda nerilen sistem birka blmde sunulur. Blm II,

    Aklamalarda, sistemin yaps ve balam hakknda temel bilgiler verilir, ve ltlerin trlere

    uygulanmas anlatlr. Blm IIIde kullanlan terimlerin tanmlar, Blm IVde snflar verilir.

    Blm Vde trlerin tehdit snflarna ayrlmasnda kullanlan nicel ltler ayrntlar ile aktarlr. Ek 1de ltleri kullanrken verilerin belirsizliinin nasl ele alnaca, Ek 2de

    Krmz Liste Snflar ve ltlerinin gsterimi iin standart format, Ek 3de Krmz Listeye

    alnacak trler iin belgeleme gerekleri aklanr. Sistemin etkili ileyebilmesi iin tanm ve

    kurallara uyulmasn salamak zere btn blmlerin okunmas ve anlalmas nemlidir.

    1 evirenin notu: Bu deiikliklerin nerilmesi, danlmas ve onaylanmas sreci iinde oluan deiik

    versiyonlarn aklanmas bu eviriye alnmamtr; bunlar iin orijinal belgeye baknz.

  • 3

    II. AIKLAMALAR

    Bu blmde verilen bilgiler, snflarn (Kritik, Tehlikede, vs.), ltlerin (Adan Eye kadar), ve

    alt-ltlerin (1, 2, vs.; a, b, vs.; i, ii, vs.) kullanmlarn ve yorumlanmalarn ynlendirmek ve

    kolaylatrmak amacn tar.

    1. Taksonomik dzey ve snflandrma ileminin kapsam ltler tr ve altndaki taksonomik birimlere uygulanabilir. Aada, tanmlar ve ltlerde,

    kolaylk amacyla kullanlan takson terimi, tr veya altndaki taksonomik dzeylere denk

    gelebilir, ve henz resmi olarak tanmlanmam formlar da ierebilir. ltler arasnda,

    mikroorganizmalar hari her canl gurubundan taksonlarn snflandrlmas iin yeterli eitlilik

    vardr. Ayrca ltler herhangi bir corafi veya politik blgeye uygulanabilir; ancak byle

    durumlarda 14 nolu maddedeki noktalara dikkat edilmelidir. ltlerin uygulanmasnn

    sonularn aktarrken, ele alnan taksonomik birim ve blge, belgeleme gereklerine uyularak

    belirtilmelidir (bknz: Ek 3). Snflandrma ilemi sadece doal yaylma alanlar iindeki yabani

    populasyonlara, ve iyicil salnma (benign reintroduction) sonucu oluan populasyonlara

    uygulanmaldr. yicil salnma IUCNin Geri-salnma Ynergesinde (Guidelines for Re-

    introductions; IUCN 1998) yle tanmlanmtr: bir trn, koruma amacyla, kaydedilmi

    yaylma alanlarnn dnda, ancak uygun habitat ve eko-corafi blgede tekrar yerlemesini

    salama giriimidir. Bu, ancak trn kaydedilmi yaylma alan iinde uygun yer kalmad

    zaman uygulanmas elverili olan bir koruma yntemidir.

    2. Snflarn zellikleri Tkenme, olasla bal bir sredir. Dolaysyla, daha acil (yksek) bir tehdit snfnda

    listelenen taksonlarn dierlerine gre tkenme olaslklar daha yksektir, ve ltlerde

    belirtilen zaman dilimleri iinde daha acil bir tehdit snfnda listelenen taksonlardan daha

    ounun tkenmesi beklenir (etkin koruma nlemleri alnmazsa). Ancak, baz taksonlarn uzun

    bir sre yksek risk snfnda kalmalar ilk deerlendirmenin mutlaka yanl olduu anlamna

    gelmez.

    Kritik olarak snflanan tm taksonlar Tehlikede ve Duyarl snflarna, Tehlikede olarak

    snflanan tm taksonlar da Duyarl snfna girmeye hak kazanmlardr. Son snftaki

    taksonlar birlikte tehdit altnda (threatened) olarak tanmlanmaktadr. Tehdit altnda snflar,

    daha geni bir snflamann bir ksmdr. Tm taksonlar bu snflardan birine dahil etmek

    mmkndr (ekil 1).

    3. ltlerin ilevi Taksonlar Kritik, Tehlikede veya Duyarl olarak listelemek iin bir dizi nicel lt (criteria)

    belirlenmitir; bu ltlerden herhangi birinin geerli olmas (karlanmas), taksonun o snfa

    dahil edilmesi iin yeterlidir. Her takson btn ltlere gre deerlendirilmelidir. Baz

    taksonlar iin baz ltleri uygulamak mmkn olmasa da (baz taksonlar tkenmek zere bile

    olsalar bu ltleri karlamayacaklardr), her takson iin bir tehdit dzeyi belirlemeye uygun

    ltler vardr. nemli olan en az bir lte uygun bir durumun olup olmaddr (yani

    taksonun en az bir lt karlayp karlamaddr); btn ltlerin uygun olas veya

    karlanmas gerekli deildir. Hangi ltlerin uygun olduu nceden bilinemeyecei iin, her

    takson btn ltlere gre deerlendirilmeli, ve taksonun en yksek tehdit snfnda karlad

    btn ltler listelenmelidir.

  • 4

    (Deerlen-dirildi)

    Deerlendirilmedi (NE)

    Yetersiz Verili (DD)

    (Tehdit altnda)

    Kritik (CR)

    Doada Tkenmi (EW)

    Tkenmi (EX)

    Tehlikede (EN)

    Duyarl (VU)

    Tehdite Yakn (NT)

    Dk Riskli (LC)

    ekil 1. Snflarn yaps

    4. Nicel ltlerin elde eldilii Bu ltler (AE), ok farkl yaam biimleri sren farkl canl gruplarna ynelik risk

    faktrlerini saptamay hedefleyen bir incelemeyle elde edilmilerdir. ltlerdeki nicel deerler,

    resmi gerekeleri olmasa da, geni bir danma sreci iinde genel olarak uygun bulunan

    deerler olarak saptanmlardr. Her snf iinde deiik ltlerdeki nicel deerler

    biribirlerinden bamsz olarak, ama ortak bir standarda gre saptanmlardr. Aralarnda genel

    tutarllk bulunmaya allmtr.

    5. Listeleme ilemi ve koruma eylemleri Mevcut koruma nlemleri, snflama ilemini etkilememelidir. Burada unu vurgulamakda

    yarar var: bir takson tehdit altnda olmasa bile korumaya muhta olabilir. Taksonun

    yararlanabilecei koruma eylemlerinin belirtilmesi belgeleme gerekleri iindedir (bknz: Ek 3).

    6. Veri kalitesi ve karsamann nemi ltler tmyle niceliklere dayanrlar. Ancak, elde yksek nitelikli veri bulunmasa da

    hesaplama, karsama ve bilimsel ngrlere dayanan yntemler bu snflamalarda kabul

    grmektedir. karsama ve ngrler, mevcut ya da potansiyel tehditlerin (ve bunlarn deime

    hzlarnn) veya nfus ve dalm belirleyen faktrlerin (ve dier taksonlara bamllklarn)

    gelecekte de var olaca varsaymna dayanabilirler (bu varsaymlar desteklendikleri takdirde).

    Yakn gemite srm, halen sren veya yakn gelecekte srecek eilimler pek ok faktre

    dayanarak karsanabilir; bu faktrler belgelenmelidir.

    Eer takson, olasl kk olan ama sonular iddetli olabilecek