Kalanj Rade

  • View
    12

  • Download
    7

Embed Size (px)

DESCRIPTION

rk

Text of Kalanj Rade

  • Soc. ekol. Zagreb, Vol. 19 (2010.), No. 3Rade Kalanj: Ekonomska sociologija i problem trita

    305

    UDK 316.334.2:339.13 339.13:316.334.2

    Pregledni lanak. Primljeno: 24. 10. 2010.

    Prihvaeno: 01. 12. 2010.

    EKONOMSKA SOCIOLOGIJA I PROBLEM TRITARade Kalanj

    Odsjek za sociologijuFilozofski fakultet

    Sveuilite u ZagrebuIvana Luia 3, 10 000 Zagreb

    e-mail: rade.kalanj@zg.t-com.hr

    SaetakOvaj se rad bavi nekim novijim kretanjima u ekonomskoj sociologiji kao posebnoj sociolokoj discipli-ni, ali je osobito usredotoen na problem trita koji u tom disciplinarnom sklopu zauzima sredinje mjesto. Stoga se, prije svega, tematizira mjesto ekonomske sociologije u okviru diferencijacije socioloke znanosti i interpretiraju se autori koji su najvie pridonijeli uspostavi, razvoju i afi rmaciji ekonomske sociologije (Weber, Polanyi, Schumpeter, Parsons, Swedberg, Granovetter, Bourdieu, itd). No pritom se uvijek posebno naglaava njihovo poimanje i razumijevanje trita. U radu se potom ire eksplicira-ju novi (postklasini) trendovi oblikovanja i djelovanja ekonomske sociologije (nova ekonomska so-ciologija) i opsenije interpretiraju razni pristupi tritu (odnos trine i netrine sfere, odnos trita i drave, trita i organizacije, itd.). Rad, na osnovi tog propitivanja, zagovara stajalite da je trite, bez obzira na izrazito ambivalentan i protuslovan status u sociolokom i opeteorijskom miljenju, nezaobilazna empirijska i teorijska injenica modernog svijeta te da je susret ekonomije i sociologije u njegovu razumijevanju iznimno vaan element moderne drutvene znanosti, a prije svega sociologije.Kljune rijei: ekonomija, fetiizam robe, kapitalizam, konkurencija, mrea, mreni pristup, proi-zvodnja, organizacija, polje, potrinjenje, razmjena, trite

    I. NEKA UTEMELJITELJSKA STAJALITA

    U Uvodu u sociologiju renomiranog talijanskog autora Franca Ferrarottija, Webero-va sljedbenika i Parsonsova tovatelja, nalazimo vrlo preglednu sliku glavnih posebnih sociologija odnosno glavnih posebnih podruja suvremene socioloke misli. Ferrarotti navodi i najvanijim prinosima ilustrira etrnaest posebnih sociologija odnosno poseb-nih podruja socioloke znanosti: sociologija industrijalizacije (industrijska sociologija), sociologija drutvene stratifi kacije i pokretljivosti, sociologija obitelji, sociologija spozna-je, urbana sociologija, politika sociologija, sociologija grupa, ekonomska sociologija, sociologija prava, sociologija rada, sociologija religije, sociologija znanosti, sociologija obrazovanja i vojna sociologija (Ferrarotti, 1997:XX-XXV). Naravno, da bi se izbjegli eventualni nesporazumi, treba rei da je prvo izdanje Ferrarottijeva Uvoda objavljeno 1981., a drugo 1997. godine i da u njegovoj slici nedostaju posebne socioloke disci-

    Book SE-3.indb 305Book SE-3.indb 305 13.12.2010. 21:57:5913.12.2010. 21:57:59

  • Soc. ekol. Zagreb, Vol. 19 (2010.), No. 3Rade Kalanj: Ekonomska sociologija i problem trita

    306

    pline koje su se intenzivno razvijale tek u posljednja dva-tri desetljea, kao to su socijal-na ekologija, sociologija migracija, sociologija sporta, sociologija medija i komunikacija, sociologija vremena, itd. Ali jo je gore to to u njegovoj savjesnijoj klasifi kaciji nema niti neto starijih i ve vrlo razvijenih disciplina kao to su sociologija kulture, sociologija umjetnosti, sociologija organizacije (po svemu sudei subsumirana pod sociologiju rada), historijska sociologija, sociologija socijalnih pokreta, sociologija sela, itd. Treba takoer rei da je Ferrarottijev vidokrug donekle ogranien na tadanje stanje sociologije u Ita-liji te da se ono to on nudi iz lokalne vizure ne moe generalizirati niti projicirati na disciplinarno-socioloke trendove u irim, da ne kaemo svjetskim razmjerima. No, uva-avajui sve te posve zasnovane primjedbe, ovdje je pozivanje na Ferrarottija opravdano samo zbog dva elementarna razloga. Ponajprije zbog toga to on u svojoj slici disciplinar-ne diferencijacije socioloke znanosti ekonomsku sociologiju smjeta, tumai i uvaava kao jednu od vrsto zasnovanih i razvijenih posebnih disciplina. Potom zbog toga to u svojoj argumentaciji daje do znanja da se ekonomska sociologija oblikovala uz procese razvoja trita, da joj bavljenje tritem daje prepoznatljivi biljeg i da se to bavljenje kree u izrazito kontroverznim terminima, od radikalne kritike preko koncilijantnih i socijalno reformatorskih pogleda do apologetskog odnosa prema trinoj racionalnosti.elimo li se, meutim, od Ferrarottija vratiti neto klasinijim, a to e rei i dojmljivi-jim referencijalnim autorima tada se, pored niza velikih imena, moemo obratiti barem dvojici relevantnih, mada nejednako vrednovanih autora: Josephu A. Schumpeteru i Karlu Polanyiju. Ni jedan od njih nije sociolog u profesionalno-disciplinarnom smi-slu (obojica pripadaju podruju ekonomske znanosti, ekonomske teorije i ekonomske povijesti), pa bi se moglo postaviti formalno suvislo pitanje zato ih se uope uzima u obzir kad je rije o ekonomskoj sociologiji. Uzima ih se u obzir upravo zbog toga to su iz obzorja ekonomske znanosti, teorije i povijesti dospjeli do konvergentnog stajalita sa sociolozima i na toj intelektualnoj putanji dali nezaobilazan prinos konstituiranju ekonomske sociologije nakon njezinih klasinih nagovjetaja, putokaza ili konceptu-alno-teorijskih ostvarenja u djelima Durkheima, Marxa, Webera, Pareta, Simmela, itd. (Swedberg, 1994; Steiner, 1999). I, dakako, zbog toga to su u svom konvergentnom kretanju prema ekonomskoj sociologiji tematizirali ne samo poslovino pitanje homo oeconomicusa, probleme ekonomskog ponaanja, ekonomske racionalnosti, ekonomske modernosti, ekonomske efi kasnosti i socijalne diferencijacije, itd., nego i fundamental-no vano pitanje trita bez kojeg je nemogue bilo kakvo socijalno-teorijsko razumije-vanje navedenih i drugih ekonomskih kategorija. U Povijesti ekonomske analize, jednom od svojih kljunih i za sve drutvene znanosti pounih djela, Schumpeter polazi od stajalita da cjelinu ekonomske analize tvore etiri temeljna podruja: ekonomska povijest, ekonomska teorija, statistika (statistike metode) i ekonomska sociologija. Odmah se moe zapaziti da ekonomska sociologija u tom poretku zauzima zadnje mjesto, da spada pod okrilje ekonomske analize koja joj je po svome rangu nadreena, to zapravo znai da socioloko razumijevanje ekonomskog ivota u konanici slui krajnjim i opim zadaama ekonomske analize. Dapae, Schumpeter pojanjava da je podruje ekonomske sociologije kasnije dodao kao etvrto temeljno

    Book SE-3.indb 306Book SE-3.indb 306 13.12.2010. 21:57:5913.12.2010. 21:57:59

  • Soc. ekol. Zagreb, Vol. 19 (2010.), No. 3Rade Kalanj: Ekonomska sociologija i problem trita

    307

    podruje, iz ega bi se mogao izvesti zakljuak da mu je to podruje, i u strukturalnom i temporalnom smislu, ipak marginalno. Pa ipak, nije tako jer konceptualnom odreenju ekonomske sociologije Schumpeter posveuje podjednak tekstualni opseg kao ostalim bitnim podrujima, a pored toga iznosi odreene argumente koji uvjerljivo govore o njezinoj osobitoj vanosti, bez obzira na strukturalno i temporalno mjesto u hijerarhij-skom poretku ekonomsko-analitikih znanja. On naime uvia da tri prvotno statuirana temeljna podruja, to jest ekonomska teorija, ekonomska povijest i statistika (statistike metode), nisu dostatna za cjelinu ekonomske analize te da je njihov zajedniki posao nesavren. Otkriva, dakle, ekonomsku sociologiju kao nedostajuu kariku analize, kao ono intelektualno nastojanje koje je presudno vano za postizanje savrenstva ekonomske analize. Lako je vidjeti da kad uvedemo instituciju privatnog vlasnitva ili slobodnog ugovaranja ili pak vei ili manji opseg dravne regulative, da uvodimo drutvene injenice koje nisu naprosto ekonomska povijest, ve je jedna vrsta uopene, tipizirane ili stilizirane ekonomske povijesti. To se jo vie odnosi na opi oblik ljudskog ponaanja, koje pretpostavljamo openito ili za neke drutvene situacije, ali ne za sve. Svaki ekonomski prirunik koji se ne ograniava na uenje tehnike u najuem smislu rijei, ima takav jedan institucionalni uvod koji vie spada u sociologiju nego u samu ekonomsku povijest. Posuujui iz njemake prakse, izgleda nam stoga korisnim uvesti etvrto temeljno podruje da dopunimo tri ostala, premda nas stvaran rad na ovom po-druju vodi izvan okvira same ekonomske analize: podruje koje emo nazvati ekonom-skom sociologijom (Wirtschaftssoziologie). Da upotrijebimo zgodnu izreku: ekonomska analiza bavi se pitanjem kako se ljudi ponaaju u bilo kojem vremenu i do kojih eko-nomskih posljedica dovode ponaajui se; ekonomska sociologija bavi se pitanjem zato se oni ponaaju onako kako se ponaaju. Ako ljudsko ponaanje defi niramo dovoljno iroko da ukljuuje ne samo akcije, motive i sklonosti ve i drutvene institucije koje su vane za ekonomsko ponaanje kao to su drava, nasljeivanje vlasnitva, ugovor, itd., ta nam izreka stvarno kae sve to nam treba (Schumpeter, 1975:17-18). Navedena Schumpterova razmiljanja sadre barem dva, bez tekoa raspoznatljiva i za ekonomsku sociologiju relevantna mjesta: konstataciju o drutvenoj uvjetovanosti ekonomskog ponaanja i defi niciju (defi nicijsku izreku) ekonomske sociologije, defi -niciju koja tu socioloku disciplini jasno razgraniuje od ekonomske analize i nalae joj da istrai drutvene uzroke (zato) ekonomskog ponaanja. Valja napomenuti da to nije jedina Schumpeterova eksplicitna defi nicija ekonomske sociologije. Za razliku od navedene, koju kao zgodnu izreku preuzima od Gerharda Colma, on znatno iscrpniju razlikovnu defi niciju daje u tekstu Komunistiki manifest u sociologiji i ekonomici (1948), koji je kasnije objavljen u Ogledima o poduzetnicima, inovacijama, poslovnim ciklusima i razvoju kapitalizma. Pod ekonomskom sociologijom podrazumijevamo deskripciju i interpretaciju ili interpretativnu deskripciju ekonomski relevantnih institucija, ukljuujui navike i oblike ponaanja, kao to su vlast, vlasnitvo, privatno