of 123/123
PREDMET: KINEZIOLOŠKA ANTROPOLOGIJA Motoričke sposobnosti SEMINARSKI RAD: Formiranje motoričkih navika, vještina i struktura procesa obučavanja novih pokreta

Kinezioloska antropologija[1]

  • View
    2.493

  • Download
    4

Embed Size (px)

Text of Kinezioloska antropologija[1]

PREDMET: KINEZIOLOKA ANTROPOLOGIJA Motorike sposobnosti

SEMINARSKI RAD: Formiranje motorikih navika, vjetina i struktura procesa obuavanja novih pokreta

ANTROPOLOKI STATUS SPORTISTA MORFOLOKE KARAKTERISTIKE FUNKCIONALNE SPOSOBNOSTI MOTORIKE SPOSOBNOSTI BIOMEHANIKE KARAKTERISTIKE KOGNITIVNE SPOSOBNOSTI KONATIVNE KARAKTERISTIKE SOCIOLOKE KARAKTERISTIKE

Motorike sposobnostiMotorikim sposobnostima nazivaju se one sposobnosti ovjeka koje uestvuju u rjeavanju motornih zadataka i uslovljavaju uspjeno kretanje, bez obzira da li su steene treningom, nastvom ili ne. Ve od samog poetka istraivanja motorikog segmenta antropolokog statusa ovjeka bilo je jasno, da se motorika sposobnost ne moe aproksimizirati jednom dimenzijom (faktorom), ve da se radi o tkz. multidimenzionalnom pristupu. Na osnovu istraivanja koja su imala taksonomski ili fenomenoloki karakter, strukturu motorikog prostora (faktori prvog reda) definisali su faktori akcionog tipa (snaga, brzina, fleksibilnost, ravnotea, koordinacija, preciznost) i topolokog tipa (snaga ruku i ramenog pojasa, snaga nogu, snaga trupa, fleksibilnost pojasa, koordinacija nogu, koordinacija ruku, itd.).

Kasnija istraivanja (Kureli, Momirovi, turm, Stojanovi, Radojevi i Viski talec 1975), koja su bazirana na modelima funkcionisanja centralnog nervnog sistema pri sprovoenju motorikih zadataka, pokazala su da faktori koje predstavlja fenomenoloki model, mogu predstaviti osnovicu funkcionalnom hijerarhiskom modelu, koji predstavlja sljedee mehanizme drugog reda: mehanizam za struktuiranja kretanja, odgovoran za varijabilitet koordinacije, mehanizam za regulaciju trajanja ekscitacije, odgovoran za varijabilitet repetativne snage i statike snage, mehanizam za regulaciju intenziteta ekscitacije, odgovoran za varijabilitet eksplozivne snage i sile pokuanih pokreta, i mehanizam za regulaciju tonusa i singerijsku regulaciju, odgovoran za varijabilitet brzine, fleksibilnosti i preciznosti.

U prostoru tkz. treeg reda pouzdano se moe izolovati samo centralni regulacioni ureaj, koji kontrolie i koordinira funkcije regulacionih mehanizama nieg reda. Prilikom analize motorikih sposobnosti u sportskim aktivnostima, s obzirom da kompleksnih istraivanja po sportovima jo uvijek nema u dovoljnom broju, najee se predlae i primjenjuje hipotetski model, sastavljen od motorikih sposobnosti snage, brzine, koordinacije, fleksibilnosti, ravnotee, preciznosti i izdrljivosti.

MOTORIKE SPOSOBNOSTI SNAGA BRZINA KOORDINACIJA FLEKSIBILNOST RAVNOTEA PRECIZNOST IZDRLJIVOST

SNAGA Kao to je u praksi poznato, razvija se i primjenjuje u razliitim aktivnostima vjebanja i treninga, pa shodno tome, postoje i razliite vrste (ili oblici) ispoljavanja snage, koje su formirane na bazi kriterijuma njegovog dejstva. Na osnovu ovog kriterijuma, odnosno kakvog reima miii razvijaju snagu (sa ili bez kretanja), u generalnom pogledu, postoji tkz. dinamika i statika snaga (izotonika i izometrijska). Kod ispoljavanja dinamike snage miii se skrauju a njihova unutranja napetost se ne mijenja. Kod statike snage miii se ne skrauju, odnosno mii je uvren izmeu dvije fiksne i zbog toga se poveava njegova unutranja napetost. U dinamikom radu, prilikom istezanja miia, odnosno udaljavanjem njegovih pripoja, nastaje i tkz. miometrijska snaga (Zaciorskij 1966, Nett 1960).

Posljednih godina, primjenom razliitih metoda za prikupljanje podataka i multivarijantnih matematiko statistikih metoda za njihovu obradu, kod veine autora (Hempel i Fleishman 1955, Fleishman 1964, Momirovi i saradnici 1959, 1960, 1970, turm 1969, 1970, Kureli i saradnici 1975) utvrena je egzistencija nekoliko faktora snage, koji su po tipu akcije indentifikovani kao:

eksplozivna snaga, koja se najee definie kao sposobnost da se uloi maksimalna energija u jednom pokretu za to krae vrijeme, a ispoljava se u svim pokretima u kojima cijelo tijelo, njegovi dijelovi ili optereenje (sprava) produavaju svoje kretanje usljed dobivenog impulsa, odnosno poetnog ubrzanja, a njen koeficijent uroenosti iznosi oko .80, tako da je sa razvojem ove sposobnosti potrebno otpoeti vrlo rano, odnosno izmeu 5 7 godine ivota,

repetativa snaga, koja se najee definie kao sposobnost izvoenja pojedinanih i ponavljanja nekih jednostavnih pokreta ili tijela, i moe se najvie razviti, s obzirom da je koeficijent uroenosti krajnje nizak i iznosi .50, i statika snaga, koja se najee definie kao sposobnost zadravanja jedne maksimalne izometrijske kontrakcije miia, a ispoljava se kada sportista pokuava savladati otpor koji prelazi njegove mogunosti, ili vri naprezanje da bi sauvao odreeni stav, u uslovima kada su miii napregnuti ali nema kretanja, a njegov koeficijent uroenosti iznosi .50, to znai da razvoj veoma spor.

S obzirom da pojedine sportske aktivnosti meu sobom znaajno razlikuju, kako po svojoj strukturi, tako i po karakteru i intenzitetu kretanja, stoga se moraju primjenjivati i razliita sredstva, metode i optereenja. Iz tih razloga, sredstva, metode i optereenja moraju biti prilagoena svojoj namjeri. Odabiranje, konstrukcija i klasifikacija sredstava za razvoj snage, kao to je poznato, vri se prema strukturi, karakteru i intenzitetu kretne aktivnosti u pojedinim sportskim aktivnostima. Shodno tome, sredstva se mogu, odabirati, konstruisati i klasifikovati na: specifina sredstva, odnosno sredstva koja direktno utiu na rezultat u odreenoj sportskoj aktivnosti, i bazina sredstva, odnosno sredstva koja imaju indirektnog uticaja na sportski rezultat.

Pod sredstvima za razvoj snage koja direktno utiu na uspjeh u pojedinim sportskim aktivnostima podrazumjevaju se sredstva koja po strukturi, karakteru i intenzitetu optereenja veoma bliska aktivnostima koja se izvode na takmienju, odnosno pokazuju najveu povezanost sa postignutim sportskim uinkom. Pod sredstvima koja indirektno utiu na odreeni sportski rezultat podrazumjevaju se sredstva koja su usmjerena na razvoj bazine snage, ali ne procese specijalizacije djeluje putem transformacije u specifine sposobnosti, s obzirom da su sa njima u odreenim relacijama.

Postoje tri usnova pravca za razvoj snage: sa maksimalnim i submaksimalnim optereenjem, koji se sprovodi na graninim vrijednostima (85 100% od maksimuma), to dozvoljava 1, 2 ili 3 ponavljanja u seriji, sa odmorima izmeu serija 3 5 minuta, sa ponavljanjem vjebi do otkaza, u seriji sa 40 60% teine maksimuma, i sa to brim izvoenjem pokreta, koji je usmjeren na razvoj brzinske snage, pri emu se koriste manje teine, ali sa maksimalnom brzinom izvoenja.

BRZINA Se definie kao sposobnost ovjeka da vri veliku frekvenciju pokreta za najkrae vrijeme ili da jedan pokret to je mogue bre u datim uslovima. U dosadanjim istraivanjima, pored genetike uslovljene opte brzine, u sportu je utvreno postojanje: brzine kretanja sa promjenom pravca, brzine sprinterskog tranja (kratki sprint), i segmentarne brzine, gdje dolazi do izraza maksimalna frekvencija pojedinanih pokreta konstantne amplitude.

Motorna brzina je sposobnost gotovo potpunog dispozicionog tipa. Veina autora je ta sposobnost utvrdila koeficijent uroenost .95 , to znai da u varijabilitetu te sposobnosti 95% uestvuje genetski faktor, a tek 5% trening. Iz tih razloga brzinu je potrebno razvijati u vrlo ranom uzrastu, slino kao i eksplozivnu snagu, sa kojom stoji u velikoj povezanosti.

Jolanda EPLAK (SLO) 800m

Proizilaze dva osnovna pravca u razvoju brzine, koji odreuju kako sredstva tako i metode koje treba primjeniti, a to su: usavravanje specifine tehnike, uz postepen porast frekvencije i veliko korienje snage, razvoj energetske potronje, uz nervomiino prilagoavanje organizma. Sredstva, metode i optereenja koja se primjenjuju u razvoju brzine kretanja moraju u organizmu da izazovu takve promjene, koje osiguravaju znatno vii nivo ispoljavanja brzine, i to: u uslovima poveanog optereenja, pri emu je potrebno vjebe izvoditi maksimalnim intenzitetom, u olakanim uslovima treninga, uz uslov da se vjebe izvode velikom brzinom u pojaanom ritmu, i u promjenjivim uslovima treninga, u kojim se vre mnogobrojna i to raznovrsnija ponavljanja vjebi, a prekidi se sprovode kada se pojave prvi znaci zamora.

U razvoju brzine najee se koriste slijedee metode treninga: udarna metoda, koja se sprovodi primjenom pojedinanih pokreta i najee se manifestuje kao eksplozivna snaga, ponavljajua metoda, koja se bazira na poveanju frekvencije pri ponovljenim kretanjima, to je usmjereno na poboljanje alaktcidne sposobnosti uenika, i intervalna metoda, koja se najee sprovodi u tkz. aerobno anaerobnim uslovima, a trenani uticaji se odvijaju ne u vrijeme rada, ve u pauzama izmeu rada, odnosno intervalima odmora.

KOORDINACIJA Iako se preciznije definicije ne mogu nai u strunoj literaturi, najei se pod koordinacijom podrazumjeva brzo izvoenje kompleksnih, veoma sloenih i raznovrsnih motorikih zadataka. Pretpostavlja se da je osnovna koordinacije visoki stepen plastinosti nervog sistema, koji karakteriu veliku mogunost adaptacije, rekonstrukcije i usavravanja kretanja.

Koeficijent uroenosti za koordinaciju iznosi .80, tako da se sa razvojem ove motorike sposobnosti treba otpoeti takoe u najranijem djetinstvu. U vezi sa razvojem ove motorike sposobnosti postoje tri osnovna metodska prvaca: u sistemu usvajanja uvijek novih pokreta, iz razloga to usvajanje novih struktura koordinacije veoma intezivno utie na poboljavanje nivoa treniranosti, u vjebanju ve usvojenih novih pokreta, samo oni daju u izmjenjenom obliku ili prijelazima i vezama od jednog kretanja na drugo, i u potpuno novim i nepredvienim uslovima, u kojima treba da se na optimalan nain ispoljavaju ve usvojena kretanja.

Razvoj koordinacionih sposobnosti treba da se odvijaju u najranijim fazama sportske karijere, odnosno, u tkz. "senzibilnim" periodima ili "kritinim" fazama, kada su mogue najoptimalnije reakcije organizma na primjenjene koordinacione vjebe. Poto je koordinacija u velikoj povezanosti (oko .75 .80) sa optom inteligencijom (G faktorom) i sportskom tehnikom, iz tih razloga potrebno u poetnim fazama treninga posebnu panju pokloniti stvaranju ireg repertora razliitih struktura kretanja, koje mogu doprinjeti kompleksnijem formiranju sposobnosti koordinacije.

FLEKSIBILNOST Se definie kao sposobnost ovjeka da izvede pokret to veom amplitudom. Kao mjerilo, najee se uzima maksimalna amplituda pokreta u raznim dijelovima tijela. U literaturi se moe nai podjela fleksibilnosti na tkz.: aktivnu, koja se sastoji u sposobnosti da se postigne velika amplituda pokreta u nekom zglobu aktivnou miinih grupa koje prelaze preko tog zgloba, i pasivnu, koja se sastoji u sposobnosti da se postigne najvea amplituda djelovanjem spoljanjih sila.

Veoma esto se pominje i podjela fleksibilnosti na tkz.: ekstendiranu, odnosno sposobnmost zadravanja poloaja raspona u ekstenziji sa maksimalno moguom amplitudom, i dinamiku, odnosno sposobnost brzog ponavljanja pokreta fleksije sa to veom amplitudom. Ekstendirana fleksibilnost se esto povezuje sa statikom snagom, dok se dinamika pojavljuje i kao brzina izvoenja pokreta.

Koeficijent uroenosti fleksibilnosti je prilino nizak, tako da postoji mogunost njenog razvoja. Primarne metode za njen razvoj su: metoda statikih istezanja, sa varijantama pasivnog istezanja, metoda dinamikih istezanja, sa varijantama aktivnog istezanja, metoda sa varijantama stringa (stretching), posebno sa nainom kontrakcije i relaksacije istog dijela tijela, odnosno iste grupe miia i ligamenata. Osnovno sredstvo u razvoju fleksibilnosti predstavljaju vjebe istezanja lokalnog i opteg tipa. Osnovi zahtjev prilikom primjenjivanja ovih vjebi sastoji se u postepenosti i poveanju amplitude kretanja.

RAVNOTEA Ravnotea je sposobnost da se zadri tijelo u ravnotenom poloaju i da se koriguje pokretima djelovanja gravitacije zemljine tee, koja oteava da se odri ravnoteni poloaj djelovanjem spoljanjih nadraaja (aktivnih remeteih faktora). Koeficijent uroenosti ove sposobnosti je veoma veliki i iz tih razloga je razviti ravnoteu prilino sloeno, specifino i teko. Zbog velikog varijabiliteta, vjebanje se uglavom sastoji u odravanju ravnotenih poloaja u nekim tipinim (specifinim, situacionim) uslovima, koja su karakteristine za neki sport.

PRECIZNOST Se manifestuje u pogaanju ili voenju nekog predmeta do cilja, koji se nalazi na nekoj udaljenosti. To jedna od veoma osjetljivih osobina za koju je potrebno imati dobar kinestetiki osjeaj, zatim dobra procjena parametara cilja i kinestetika kontrola pokreta na odreenom putu, kao i vrijeme koncentracije. Dovoljno je da se raspoloenje ovjeka promjeni ili bilo koji spoljanji faktor (remetei faktor), pa da se rezultati bitno promjene. Poto je koeficijent uroenosti prilino visok (oko .80), postiji mogunost da se ta sposobnost popravi, ali pod uslovom da se sportista stavlja u situacione uslove rjeavanja razliitih specifinih zadataka, a zatim da se ostvari odgovarajui odnos sa tehnikom i taktikom sportske aktivnosti. John McEnroe

IZDRLJIVOST Podrazumjeva motoriku sposobnost dueg izvravanja odreenog kretanja, bez smanjenja efikasnosti, odnosno dueg sprovoenja aktivnosti nesmanjenim intenzitetom. Poto se koeficijent uroenosti kod izdrljivosti kree izmeu .70 i .80, mogunost razvoja postoji, ali u velikoj mjeri. Ona se ustvari temelji na efikasnosti funkcionisanja regulacionih mehanizama koji se manifestuju u: energetskim rezervama (adenozintrifosfat, kreatinfosfat, glikogen i kiseonik), i funkcionalnom kvalitetu energetskog potencijala (energetskih procesa).

Poto se izdrljivost manifestuje na razliitim nivoima eksplatacije energetskih struktura, postoji tkz.: anaerobna izdrljivost na nivou laktatne komponente (u trajanju od 3 5 minuta), koja je odgovorna za rjeavanje kretnih struktura submaksimalnim intenzitetom, a u njenoj se osnovi nalaze mehanizmi za regulaciju veliine kiseonikog duga i koncentracije laktata u krvi, anaerobna izdrljivost na nivou alaktatne komponente (u trajanju 15 20 sekundi), koja je odgovorna za izvravanje kretnih struktura maksimalnog intenziteta, u ijoj se fiziolokoj osnovi nalaze mehanizi za regulaciju velike koliine kiseonikog duga i minimalne koliine laktata u krvi, i aerobna izdrljivost (u trajanju od 5 minuta do nekoliko sati), koja je odgovorna za izvravanje kretnih struktura umjerenog intenziteta u duem vremenskom periodu, u ijoj strukturi su osnovni nalaze mehanizmi za regulaciju i stvaranje energije iz slobodnih masnih kiselina.

Razvoj izdrljivosti se karakterie dugotrajnim optereenjem na nivou frekvencije pulsa od 140 170 otkucaja u minuti, pri emu nije dovoljno da se optereenje u trenanom procesu osnovne izdrljivosti organizuje iskljuivo preko ekstenzitea, ve je potrebno pridravati se potrebnih efektivnih zona intenziteta. Dok kod premalog optereenja ne dolazi do razvijanja uspjenosti, kod prevelikog intenzitea se blokira izmjena masnih materija kao osnovni izvor energije za razvoj osnovne izdrljivosti i jae se aktivira razmjena ugljenih hidrata.

Osnovne metode za razvoj izdrljivosti su: metoda kontinuiranog optereenja, koju karakterie rad umjerenog intenziteta (tranje ili brzo hodanje, plivanje, veslanje, vonja bicikla i sl.) koji se izvodi u duem vremenskom intervalu, pri emu trajanje optereenja varira od 20 45 minuta, metoda diskontinuiranog optereenja, koju karakterie rad u doputenoj zoni od minimalnih do maksimalnih vrijednosti na nivou do 85% optereenja, pri emu se intenzitet optereenja mjenja svake 3 minute, metoda oscilatornog optereenja, koju karakterie neprekidan rad bez pauze, mjenjanje intenziteta optereenja u trenanoj zoni unutar ukupnog optereenja, i metoda varijabilnog optereenja, koju karakterie izmjena kratkotrajnog intezivnog optrereenja i optereenja srednjeg intenziteta, pri emu sportista prema linom osjeaju poveava i smanjuje intenzitet rada, radi individulanog prilagoavanja potrebama, stanju i uslovima.

Sportsko antropoloka genetika Koeficijent uroenosti predstavlja veliinu varijanse svake antropoloke osobine koja je pod uticajem genetikih komponenti, dakle, taj dio varijanse koji se ne moe mijenjati. U tu svrhu najee se koriste Holtzingerove tablice, odnosno tkz. Holtzinger koeficijent uroenosti (H), mada postoji i niz drugih autora sa slinim rezultatima istraivanja.

Gene ne moete promijeniti, ali trening moete !!!Mnogi od nas izabrali su sport bez obzira na genetiku sreu. Strast prema sportu znai mnogo i pomae da se prebrode mnogi fizioloki nedostaci.

Motorike sposobnosti se jo uvijek nalaze u fazi empirijskih istraivanja, pa je iz tih razloga veoma teko prihvati sa sigurnou neke zakljuke, jer se oni znatno razlikuju, a uzrok tome vjerovatno lei u primjeni razliitih metoda. Meutim, preovladavaju miljenja da su brzina (H=.90 - .95), eksplozivna snaga, koordinacija, ravnotea i preciznost (H=.80-.85) snano genetiki uslovljeni, a repetativna snaga, staticka i fleksiblinost (H=.50) to znai da su mogue i vee promjene. U ispitivanju ontogenetskog razvoja jedinke dolo se do podataka da se motorike sposobnosti najvie razvijaju od 10 17 godine, ali i da nisu jednaki periodi najveeg porasta pojedinih motorikih sposobnosti. Najvei porast brzine postie se u uzrastu 10 13 godina, snage 13 17, eksplozivne snage 12 13, aerobne izdrljivosti 10 -13, a anaerobne izdrljivosti 13 16 godina. Meu polovima su neznatne razlike za taj uzrasni period.

Viskoki uticaj gena Morfologija Brzina Eksplozivna snaga Preciznost Koordinacija Kognitivne sposobnosti

Srednji uticaj gena Masa tijela Repetativna snaga Funkcionalne sposobnosti Ravnoteza Fleksibiolnost Konativne karakteristike

Mali uticaj gena Motoricka znanja Specificne navike Specificna znanja Misljenja i stavovi Staticka snaga Psihicka stanja

Valja istai, da je nestruno i nenauno, a iznad svega nehumano, nad mladim ljudima nasilno sprovoditi transformacione procese antropolokih karakteristika u pojedinim sportovima i sportskim disciplinama, ako oni za te njihove osobine, sposobnosti i karakteristike ne posjeduju odgovarajue genetike potencijale. Neadekvati postupci u toku trenane tehnologije i ispoljavanja maksimalnih mogunosti mogu imati i neeljene posljedice po fiziko i mentalno zdravlje sportista i djece.

Odnos izmeu motorikih vjetina i sposobnosti U svakoj aktivnosti u kojoj se koristi pokret ispoljavaju se dvije strane motorikog funkcionisanja: 1. Ono to ovjek moe da uini (koliko brzo da tri, kako daleko da skoi, koliko dugo moe da izdri u aktivnosti kretanju), 2. Ono to umije. Slobodno se moe rei da ono to ovjek ispoljava kao svoju motoriku sposobnost u veoj mjeri odreuje efekat kretanja, a ono to umije odreuje strukturu kretanja. Pod motorikim vjetinama se podrazumjevaju oformljena i automatizovana kretanja. Struktura kretanja ili motorike vjetine se ne donose na svijet roenjem, nego se izgrauju, ue u toku razvojnog perioda pa i cijelog ivota.

Motorike sposobnosti su osnov za formiranje motorikih navika. Njihovo postojanje je odreeno nasljeem, funkcionisanjem onoga to se kao potencijal donosi na svijet i utjecajem sredine. Drugim rijeima, postojanje sposobnosti je skriveno do trenutka ovjekove aktivnosti, za koju je neophodna odreena motorika sposobnost. I ispoljavanje i poboljavanje sposobnosti imaju jedan put, a to je funkcionisanje. Nema te motorike sposobnosti koja bi se mogla trajnije razviti bez funkcionisanja. U tome je i bitna razlika izmeu motorikih sposobnosti i motorikih navika.

Procjenjivanje motorikih sposobnosti Dok se motorike manifestacije mogu mjeriti, motorike sposobnosti se samo mogu procjenjivati. Prema tome, motorike sposobnosti se ne mogu mjeriti, nego se na osnovu varijabli dobijenim dobro odabranim testovima procjenjuju ili predpostavlja postojanje odreenog nivoa sposobnosti.

Formiranje motorikih navika vjetina uenje novih pokretaPosjedovanje usavrenih pokreta i kretanja znaajno je za sve kretne aktivnosti ovjeka. Ukoliko je nivo kretnih sposobnosti vii, utoliko e ovjek lake i efikasnije tj. sa manjim utrokom energije i boljim rezultatima da ih izvrava. Ponavljanjem i manje efikasni pokreti mogu da se usavre i tako postanu trajna i efikasna kretna sposobnost. Osobe sa veim brojem kretnih sposobnosti i visokog nivoa, predisponirani su da na njihovima osnovama izgrauje nova i sve sloenija kretanja. N. V. Zimkin i sar. (1956) je ustanovio da se novi pokreti grade na ranije steenim kretnim osnovama ili njihovim pojedinim segmentima. Taj pozitivni uticaj ranije steenih na formiranje novih pokreta poznat je kao pozitivan transfer (indukcija navika) kretnih navika. Pored pozitivnog postoji i negativni transfer (interferencija navika) kretnih navika. On se javlja u sluajevima paralelnog obuavanja dvije sline kretne navike.

Npr. skok u dalj kod koga je odskok sa jedne noge i skoka preko gimnastikog preskoka kod koga je odraz sa obje noge.

Carl Schuhmann (GER) 1896. godine - Olimpijske igre Athens (GRE) Mike Powell (USA) 30. Aug. 1991. Tokyo (JPN) Najdui skok u dalj 8.95m

Prijenos (transfer) navika se javlja onda kada postoje neke slinosti u strukturi motorne aktivnosti. Veoma je vano, meutim, da redosljed nastavne grae bude tako postaljen da usvajanje jednog motornog akta ili aktivnosti uvijek bude i povoljna predpostavka za sticanje druge slijedee.

Mirza Domba (Veszprem) u duelu sa Steffan Ketzschmar (Magdburg) 27. 04. 2002. Magdeburg.

Osleidys Menndez (CUB) Svjetska rekorderka u bacanju koplja od 01. 07. 2001. god. sa daljinom 71.54m.

Struktura procesa obuavanja Proces obrazovanja (formiranja) nove motorike navike odvija u fazama koje u svojim osnovama odgovaraju odreenom stadiju formiranja motorikih umijenja i navika. U prvoj fazi, potrebno je da se obezbjede opti uslovi za datu psihomotornu aktivnost, tj. sprovesti preliminarne pripreme sa svrhom da se obezbjedi optimalna pripremljenost uenika (fizika, psihika, koordinaciona). U drugoj fazi upravo se zapoinje sa uenjem nove psihomotorike aktivnosti, poev od organizacije panje, stvaranja predstave o kretanju. U treoj fazi dolazi do pokuaja da se motorni akt realizuje kao i usavri i tehniki dotjera, pri emu se najee ide do formiranja dinamikog stereotipa, koji esto prelazi u naviku. U etvrtoj fazi se stabilizuje, uvruje i dalje usavrava psihomotorika aktivnost.

Stvaranje optih uslova Da bi se moglo pristupiti uenju bilo koje nove psihomotorike aktivnosti, potrebno je da se obezbjede opti uslovi za uspjeno usvajanje te aktivnosti. Potrebno je u prvoj fazi, naime obezbjediti dovoljno snanu muskulaturu, odgovarajuu pokretljivost i druge kvalitete aparata za kretanje koji se u datoj vjebi dominantno ispoljavaju i bez kojih se ona objektivno ne bi mogla uspjeno usvojiti. Prije nego to se pristupi uenju neke sloenije psihomotorne aktivnosti, uenicima treba dati priliku da kroz odgovarajui sistem tkz. "pripremnih vjebi" steknu neophodno iskustvo i ovladaju neophodnim osnovama te aktivnosti.

Prije nego to se, npr. ui "salto naprijed" na parteru, potrebno je da se prethodno odrede i naue kolut naprijed i nazad, kolut bez dodira rukama, letei kolut i druge koordinacijske sline vjebe, kako bi uenici to bolje shvatili svojstva rotacionih kretanja i meusobne odnose pojedinih parametara u ovim kretanjima (uticaj pravca odraza na pravac rotacije i sl.).

Za svaku novu psihomotoriku aktivnost, dakle, nastavnik treba da utvrdi itav niz pripremnih vjebi koje, po pravilu, treba da sadre kljune elemente te nove motorne aktivnosti. Ovdje je posebno vano istai da pripremna vjeba po strukturi treba da bude slina sa osnovnom vjebom. Slijedei zadatak sa kojim se veoma esto suoavamo u fazi obuke, odnosi se na razrjeenje izvjesnih, katkada i veoma ozbiljnih potekoa do kojih dolazi uslijed postojanja tkz. "pogrenih automatizama". Pravilno usvajanje nove psihomotorike aktivnosti, naime, bie znatno oteano ako su ovu aktivnost ili njene elemente uenici ve ranije pogreno nauili. U takvim sluajevima pedagog mora preduzeti itav niz aktivnosti i mjera kako bi se ova pogrena kretanja to prije otklonila i na taj nain sprijeio njihov uticaj na efekte novog uenja.

Uenje nove psihomotorne aktivnosti U drugoj fazi, u kojoj praktino i zapoinje proces uenja, najprije treba obezbjediti i pravilno orijentisati, odnosno usredsediti panju uenika i aktivirati njihove psihike potencijale. Nakon toga, treba pristupiti stvaranju predstave o kretanju, tj. upoznati uenike sa nainom izvoenja, odnosno, tehnikom date psihomotorne aktivnosti.

Organizacija panje Usredsreivanje panje zavisi prije svega od interesa koji ispitanici pokazuju za novu aktivnost ili vjebu. Poznata je naime injenica, da ono to nas interesuje, privlai i zadrava nau panju. Pored toga koristimo niz pomonih sredstava kao to su crtei, kinogrami, video kasete, i niz drugih nastavnih sredstava koji vre pozitivan doprinos u smjeru upoznavanja vaspitanika sa praktinom, vaspitnom, biolokom i drugim komponentama pokreta i kretanja na koji treba usmjeriti to vie panje, kao bi se to uspjenije njime ovladalo.

Stvaranje predstave o kretanju Jasnoa predstave o pokretu i kretanju kojim treba ovladati je fundamentalno pitanje obuke. Duina trajanja cjelokupnog procesa obuavanja direktno zavisi od efikasnosti postupka stvaranja predstave o pokretu i kretanju. Predstava o kretanju je linija vodilja koja vaspitanika pravilno orijentie u procesu usvajanja i usavravanja novog pokreta. Vii stepen jasnoe predstave o novom pokretu je vei garant za njegovo bre, a samim tim i lake usvajanje. Veoma je znaajno, meutim, da vaspitanici shvate sutinu psihomotornog akta i njegov mehanizam, tj. psihomotorni akt mora biti misaono proraen. S tim u vezi, I. P. Pavolov (1951) je pisao: "Odavno je zapaeno i nauno dokazano, da ve kada mislite o odreenom kretanju (tj. kada imate kinestatike predstave) vi ga nehotino i ne primjeujui izvodite".

Dosadanja istraivanja pokazuju da se najbolji efekat u procesu stvaranja predstave o kretanju postie kada se on realizuje na slijedei nain: Uvodno objanjenje kretanja sa upozorenjem na najbitnije detalje, Demonstracija, Objanjenje ostalih znaajnih detalja i preciznije tumaenje.

Prvo, ili tkz. "uvodno" objanjenje motornog akta mora biti kratko, koncizno i razumljivo. Ukratko, uvodnim objanjenjem vjebe vaspitanika upuujemo na ono to treba posmatrati i na ta treba posebno obratiti panju. Prilikom objanjavanja treba voditi rauna o uzrastu ispitanika i o njihovim predhodnim psihomotorikim znanjima. Praksa je potvrdila da se kod mlaeg uzrasta vaspitanika ne treba previe iscrpljivati objanjavanjem, nego pokret treba demonstrirati, jer se vaspitanici ovog uzrasta bolje i bre pokret ue imitiranjem. Kod vaspitanika starijeg uzrasta bolji se rezultati postiu objanjavanjem i demonstriranjem. Nakon uvodnog objanjenja, vjebu ili pokret treba pokazati ili demonstrirati. Za demonstraciju moemo rei da je najkrai i najefikasniji nain dobijanja elementarnih informacija o pokretu vjebi. Stoga, demonstracija mora biti to preciznija, po mogunosti savrena.

Demonstracija moe da bude realizovana na dva naina: Neposredna demonstracija, demonstracija uivo (demonstrator je nastavnik ili napredni vjeba), Posredna demonstracija (putem filma, video kasete, kinograma i sl.) Neosporno je da je neposredni nain demonstracije efikasan i u praksi najlake primjenjiv, ali tu ima odreenih problema. U sluaju kada nastavnik demonstrira, pozitivno je to to se time podie autoritet nastavnika i poveava povjerenje uenika. Negativno je to nastavnik esto neracijonalno troi energiju a esto ni nivo demonstracije nije odgovarajui, posebno kod starijih nastavnika. Nae iskustvo pokazuje da nastavnik treba povremeno da demonstrira ali takoe i da, za ovu svrhu, priprema sposobnije vaspitanike. Demonstracija mora da bude tehniki bezprijekorna i bez ikakvih individualnih karakteristika.

Prednosti posredne demonstracije su van svake sumnje. Njom se obezbjeuje vrhunski nivo demonstriranja, mogue je zaustaviti kretanje i ukazati na pojedine znaajne detalje, kao i izvesti vei broj ponavljanja. Posredna demonstracija ima svoju manu to zahtjeva posebne uslove i vea materijalna ulaganja. Pored pomentutog nedostatka, primjeeno je da, kod vaspitanika mlaeg uzrasta i onih koji nemaju izgraene potrebne navike, demonstracija preko filma ili magnetoskopa i slinih pomagala ostaje u sferi apstraktnog i ne povezuje se pokretima u stvarnosti.

U poetnoj fazi obuavanja uobiajno da se nova vjeba ili pokret vie puta pokae, ako bi moglo da bude sa svih strana (s prijed, sa strane, s lea). Redosljed pokazivanja mora biti takav da se najprije pokret ili vjeba prikae normalno u cjelini, tj. onako kako se ona u praksi primjenjuje (sintetiki metod). Poslije toga, ukoliko struktura pokreta prua takvu mogunost, ali koristii magnetoskop ili video projekciju, treba ga prikazati usporeno. Nakon toga pokrete treba prikazati raslanjeno, po dijelovima (analitiki metod). Kod primjene analitikog metoda stalno treba imati na umu jedinstvo pokreta.

U toku cijelog procesa stvaranja predstave o kretanju mora da bude obezbjeena puna panja vaspitanika. Poznato je da ovjek, koji je u punoj mjeri skoncentrisan na izvoaa nekog kretanja, nesvjesno i sam izvodi isto kretanje.

Jasmin HUKI

Nenad MARKOVI Bosna i Hercegovina

Pokuaj da se novi pokret realizuje Polazna osnova za formiranje nekog niza pokreta koji se vezuju u cjelinu radi svrsishodnijeg djelovanja je namjera ili motorni zadatak. Da bi se taj zadatak obavio mora da postoji model kretanja. Poetak uenja kretanja odlikuje se kontrakcijom brojnih miia, ovo fazu karakterie mnotvo suvinih pokreta "rasplinutost pokreta". To je faza iradijacije ili generalizacije (koja prema uenju Pavlova, iroko obuhvata CNS). Ovu prvu fazu u uenju pokreta neki autori esto nazivaju i fazom neizdiferenciranog kretanja. Osim velikih energetskih potreba, za tu fazu je karakteristino i znatno psihiko zamaranje, jer panja mora da bude usmjerena na svaki pokret.

Druga faza je faza koncentracije ili diferencijacije. U motornim zonama kore velikog mozga ve se poinju popunjavati dijelovi "dinamikog motornog stereotipa" koji je strukturni osnov svakog nauenog kretanja. Takav pokret ima svoju prstornu, vremensku ali i dinamiku strukturu. Ova faza se karakterie izdvajanjem i utvrivanjem momentata, taaka i nivoa u izvoenju kretanja u kojima se zavrava jedan dio kretnja i poinje slijedei, momenata kada i gdje treba zauzeti odreeni poloaj, zamah jednim ili sa vie dijelova tijela, momenat odreenih meuodnosa, promjena prvca, amplitude, intenziteta naprezanja agonista, odnosno relaksacije antagonista i sl. Pokreti postaju skladniji, ekonominiji i taniji.

U zavrnoj etapi formiranja navika dolazi do stabilizacije kretanja, odnosno automatizacije pokreta, i ona se karakterie velikim stepenom podudarnosti izmeu neposredno izvedenog kretanja vizuelne slike koju je o tom kretanju imao uenik na kraju prve faze uenja. U ovom stepenu podudarnosti slike i kretanja podrazumjevaju se i individualna odstupanja kao izrazi stila tjelsenog kretanja vjebanja.Marian DRAGULECU (ROM)

ak i prije nego to doe do potune automatizacije kretanja ime se, po mnogim autorima, zavrava uenje novog kretanja ukoliko uenik moe posebnim naporom panje i steenim miinim osjeajima da zadovoljavajue tano izvede kretanje vjebu u zahtjevanoj motorikoj formi, moe se rei da je njegovo tjelesno vjebanje kretanje dostiglo fazu umijenja. Formiranje dinamikog stereotipa i automatizacije pokreta stvaraju veoma povoljne uslove da se ve u toku izvoenja jednog motornog akta izvre unutranje pripreme za izvoenje slijedeih pokreta (anticipacija), to znatno poveava brzinu motornih reakcija i motornu efikasnost uopte.

Ispravljanje greaka Moe se vriti primjenom razliitih metoda i postupaka. Greke se dobrim dijelom otklanjaju izotravanjem predstave, samokontrolom, promjenom uslova vjebanja i sl. Osnovno je meutim, da se otkrije priroda greke. Nastavnik mora biti naisto s tim, da li se greka javlja kao posljedica neznanja, ili zbog pomanjkanja odgovarajuih motorikih sposobnosti, kvaliteta aparata za kretanje, nervnog sistema i sl. Uzroka koji dovode do odstupanja u tehnici ima mnogo, kao to sto su: nepotpuno ili nepravilno formiranje predstave o kretanju, slabo razvijeni kinestetiki osjeti, kvalitet miinog aparata za kretanje, psihika stanja (nemotivisanost, strah, premorenost i sl.), stanje objekata, sprava i rekvizita (lina oprema).

Vrlo esto, na primjer, nepravilno kretanje ili poloaj jednog dijela tijela izaziva nepravilno kretanje ili poloaj drugog dijela tijela (visoko dranje glave u plivanju, najee je posljedica niskog poloaja karlice).

Kada se otkrije uzrok, greku treba to prije otkloniti jer se u protivnom, pri viestrukom ponavljanju vjebe sa grekom, ona se lako pretvara u dinamiki stereotip, pa se kasnije teko moe ispraviti. Prema tome, ako se greka uporno ponavlja i prijeti opasnost da se ona stabilizuje, nastavnik mora preduzeti mjere da to na vrijeme sprijei. U poetnoj fazi obuke nastavnik ispravlja samo one greke koje se odnose na strukturu kretanja vjebe, a zatim i one koje spadaju u domen linog stila.

U tom smislu se preporuuje: za neko vrijeme prekinuti obuavanje kako bi se sprijeilo formiranje nepotrebnih uslovnorefleksih veza, prijei na neku laku vjebu, preko koje e uenici zaobilaznim putem ispraviti greku koju ine u osnovnoj vjebi, pojaati asistenciju i osigurati veu bezbjednost uenika, kako bi se eliminisalio negativno djelovanje zatitnog refleksa (zatitne reakcije), promjeniti metodologiju obuke (uvesti neke nove pomone dopunske vjebe, pokuati da se vjeba izvede iz drugog pravca, u drugu stranu, na nioj spravi i sl.).

Metode obuke Pod metodama obuke podrazumjevaju se naini ili postupci pomou kojih se moe odreena sportska aktivnost (kretna struktura) to bre nauiti, usvojiti i zadrati. Kao to je poznato, sloeni sistem, u kome se odvijaju procesi upravljanja, dijele se na: sistem koji upravlja, i sistem kojim se upravlja. U konkretnom sluaju metodike obuavanja pokreta, CNS je sistem koji upravlja, motorni aparat je predstavlja sistem kojim se upravlja. Pod automatizacijom najee se podrazumjeva stanje motorne navike za ije ostvarenje nije potrebna koncentracija panje.

Da bi uslovne reakcije bile to efikasnije, one se moraju sticati kroz relativno dugo vrijeme, odnosno proces stvaranja refleksa (proces automatizacije) zahtjeva odreen broj ponavljanja. Meutim, te reakcije imaju i tendenciju gaenja, to znai da ako se ne obavlja taj proces, onda e uslovni refleksi biti sve sporiji i na kraju e se ugasiti. Prema tome, ono je predmet metoda obuke, jeste preduzimanje mjera ta treba uiniti da bi sticanje automatizma bilo to je mogue bre, efikasnije i trajnije. U prvom redu, to je to vei broj ponavljanja odreenih vjebi, koji zavisi od nekoliko faktora:

Blanka VLASIC CRO

motorike sposobnosti, posebno od koordinacije, smiljenosti pokreta, odnosno nune logike veze izmeu slijeda pokreta koji ostvaruju jednu motoriku strukturu, determinate cilja, odnosno kontrolisanjem cilja koji se dostie pomou motorikih struktura, motivacije, odnosno ulaganja energije da se usvoji neka struktura, i kompleksnosti pokreta, odnosno koliko su sloene projekcije koje opisuju figurativne take pokreta. Po svom znaenju, u sportskom treningu se u cilju obuavanja novih kretanih struktura koriste tkz.: situacione metode, standardne metode.

SITUACIONE METODE se primjenjuju sa ciljem da se naui, usvoji i automatizuje situaciona kretna struktura, koja je od primarnog znaaja u postizanju optimalnog trenanog efekta. Postoji tkz.: ideomotorna metoda, interakcijska metoda, i iterativna metoda. Ideomotorna metoda (ili metoda formarianja predstave) se sastoji u tome, da sportista misaono reprodukuje zadani motoriki zadatak, a proces uenja se odvija od formiranja predstave do realizacije, uz stalnu aktivnost i najsloenijih misaonih procesa.

Intreakcijska metoda (ili metoda povezivanja) se primjenjuje u sluajevima kada je prilikom uenja nekih tehnikih elemenata ili taktikih varijanti potrebno poboljati nivo motorikih ili funkcionalknih sposobnosti, koji su u funkciji optimalizacije novog usvajanja i automatizacije. Iterativna metoda (ili metoda ponavljanja) se primjenjuje sa ciljem da se ponavljanjem velikog broja odreenih pokreta automatski eliminiu suvini (nesvrsishodni, pogreni) pokreti, a zatim da se oni usavre i istovremeno automatizuju. Smatra se da interativna metoda uenja najefikasnija kod uenja motorikih struktura smislenog tipa koje imaju determinantni cilj.

STANDARDNE METODE metode obuke u smislu usvajanja kretnih struktura su: sintetika metoda, analitika metoda, i kompleksna metoda. Sintetika metoda se smatra najprirodnijom metodom obuavanja u treningu, a sastoji se u tome, da se pokret izvodi i savlada u cjelini. Obuavanje ovom metodom primjenjuje to su djeca mlaeg uzrasta Blakovi (1993).

Sintetiko uenje ima ove prednosti: lake se formira pravilna predstava o kretanju u cjelini, te se lake shvaa osnovni mehanizam i struktura kretanja, kao i povezanost pojedinih pokreta, pokreti se izvode u logikoj vezi, to dovodi do shvatanja smisla cijele kretnje, a to podie motivaciju vjebaa jer imaju jasniju predobu cilja (za ivani sistem je podesnije da je angaovan u cjelini), lake se koristi uticaj sile tee i sile inercije, ije je iskoritavanje a i borba s njima presudna za konani uspjeh,

Sintetiko uenje ima ove prednosti: omoguava se stvaranje pouzdane kinestetike predobe i kinestetikog osjeaja u prostoru, to je bitno za usvajanje novog pokreta, od prvog trenutka usvaja se pravilan ritam, bez kojeg nije mogue postii krajnji efekat, posebno u kretanjima kao to je npr. voenje lopte i sl., do izraaja dolazi individualnost vjebaa, kod svih smislenih motorikih gibanja, druga metoda uenja praktiki i ne postoji (ekonominija je od analitike).

Nedostaci sintetike metode su: nedovoljna precizna usvojenost pojedinih strukturnih jedinica, objektivne tekoe da vjeba sloenu strukturu kretanja izvodi s odgovarajuom kontrolom bitnih detalja. Analitika metoda se satoji u uenju pokreta po dijelovima. Pokret se podjeli u dijelove, zatim se svaki dio posebno ui i usvaja, a na kraju se kroz povezivanje nauenih dijelova pokuava izvesti u cjelini. Obuavanje ovom metodom primjenjuje kada su poetnici starijeg uzrasta Blakovi (1993).

Analitiko uenje je u pravilu opravdano u ovim sluajevima: ako je vjeba vrlo sloena i teka, ako se vjeba sastoji iz mnogo elemenata odnosno strukturnih jedinica, kao cjelovito uenje izaziva strah ili je riskantno u pogledu ozljeda, kada se kretanje izvodi veoma brzo i kad se stvaraju inercione sile koje poetnik vrlo teko savladava.

Prednosti analitike metode uenja su: vjebai lake usvajaju elemenat po elemenat i ini im se da bre napreduju, vjebai visokih motorikih sposobnosti i inteligencije lake ue, jer su zadaci postavljeni na razinu koja je njima dostupna, vjebai koji su ekstremno neurotini mogu se bojati nekih gibanja, pa se osjeaju bolje ako ue analitiki, kod uenja besmislenih gibanja, analitikom metodom se bolje mogu upamtiti bitni dijelovi.

Nedostaci analitike metode su: problem integracije parcijalnih elemenata koji su automatizirani, pa se iz toga razloga ne moe ostavariti odgovarajui ritam u dinamici pokreta, vjebai esto ne vide svrhu vjebanja i to smanjuje njihovu automatizaciju, i to iz razloga jer igra ne vidi pred sobom sliku u cjeline, parcijalni elementi izdvojeni iz cjeline imaju drugu biomehaniku i psihofiziku strukturu, nego kada su inegrirani u cjelinu, analitika metoda nije ekonomina, pa zahtjeva mnogo vie vremena.

Kompleksna metoda (kombinirana metioda) je u stvari kombinovano koritenje sintetike i analitike metode. Primjenjuje se na taj nain, to se sa sintetike metode prelazi na analitiku i ponovo na sintetiku (sintetiko analitika sintetika) s tim, da sintetika metoda ostaje vodea, dok je analitika samo dopunjava. Sutina njene primjene sastoji se u tome, da se pri obuci najprije primjeni sisntetika metoda, sve dotle dok se ne dostigne odreeni stepen efikasnosti. Meutim, ukoliko se uoi da se neki dio pokreta izvodi pogreno, taj dio se naknadno podvrgava analitikoj metodi, ali odmah nakon tog pokreta se ponovo izvodi u cjelini. Ne smije se dopustiti automatizacija parcijalnih dijelova pokreta.

Na izbor metoda uenja i vjebanja utiu duina zadatka, teina (u smislu kompleksnosti) zadatka i stupanj inteligencije dijelova zadataka. Logino je oekivati da e daljim zadacima vie odgovarati analitika metoda, dok e kraim zadacima odgovarati sintetika metoda. Dvije najvanije karakteristike vjebaa, koje odreuju izbor metode uenja i vjebanja, su njegove kognitivne i motorike sposobnosti. to je stupanj razvijenosti i jednih i drugih sposobnosti vei, to e ee metoda izbora biti sintetika metoda. I obrnuto, to su i motorike i kognitivne sposobnosti slabije razvijene, to e se ee morati koristiti analitika metoda. ak i osobine linosti mogu odrediti koja e metoda uenja i vjebanja biti pogodnija. Najbitnija je u ovom sluaju anksioznost. Poznato je da s porastom anksioznosti raste i igraeva procjena motorikog zadatka kao tekog, pa e stoga anksioznim vjebaima vie odgovarti analitika metoda nego sintetika.

Metode treninga Pod metodom treninga najee se podrazumjeva nain treninga, odnosno nain primnjene odabranih sredstava i doziranje optereenja. U strunoj literaturi, u poglavljima koja tretiraju metode treninga, navodi se da postoji: kontinuirana metoda, repetativna metoda, varijabilna metoda, intervalna metoda, kombinovana metoda, situaciona metoda, cirkularna metoda, metoda natjecanja, metoda igre.Goran IVANISEVIC - CRO

Kontinuirana metoda (ravnomjerni trening) podrazumjeva srednji i dugotrajni aerobni rad kontinuiranog tipa i sastoji se od optereenja koja traju bez prekida ili bilo kakvih pauza. To konkretno znai, da se rad izvodi intenzitetom koji je ispod nivoa anaerobnog praga, u zoni kompezivne metabolike acidoze (zoni aerobnog rada). Sredstva, kao to su duga neprekidna tranja, duga plivanja, veslanja, hodanje ili tranje na skijama, duga vonja biciklom i dr., predstavljaju osnovna sredstva ove metode. Ustvari, pomou njih se razvija tkz. osnovna izdrljivost, odnosno faza funkcionalnih mogunosti organizma. Pod njenim uticajem poboljavaju se i usklauju funkcije osnovnih organskih sistema (prije svega, kardiovaskularnog i respiratornog), stvarajui na taj nain mogunost za poveanje specifinih optereenja razliite vrste u razliitim sportovima.

Repetativna metoda (ponavljajui trening) se sastoji u primjeni sredstava (duini dionica, teini tereta, vremenskog trajanja aktivnosti i dr.) nepromjenljivih optereenja, to znai da se optereenja kreu oko maksimalnog rezultata (najee su submaksimalna optereenja), tako da sportista ponavlja odgovarajue vjebe 2 3 puta, a u daljim ponavljanjima optereenje se mjenja, ali su zato odmori izmeu ponavljanja relativno dui. To konkretno znai, da se trenana sredstva izvode tempom koji je priblian najboljem uinku sportiste, odnosno da se trening izvodi u zoni nekompenzovane metabolike acidoze (zoni anaerobnog rada). Dakle, klju uspjenog anaerobnog treninga je odravanje visokog uinka sportiste, koji ne smije da padne ispod 85 90% od njegovog najboljeg rezultata.

Varijabilna metoda (promjenjivi trening) se sastoji u primjeni razliitih sredstava i optereenja. Svrha trenanog rada je da se organizam stavi u nove i sve sloenije uslove sa poveanim zahtjevima, kako bi se podstaklo poveanje aktivnosti kardiovaskularnog i respiratornog sistema u situacionim uslovima. Budui da se funkcije ovih sistema odravaju na viem nivou, nego prilikom primjene repetativne metode, i za ovu metodu je karakteristino da se trening odvija u zoni nekompenzovane acidoze (zoni anaerobnog rada). To konkretno znai, da je za ovu metodu u prvom redu vana promjena ritma, brzine, tempa, trajanja rada i optereenja u toku treninga, tako da preteno slui za suzbijanje stereotipnosti treninga i tkz. "brzinskih barijera" kod sportista.

Intervalna metoda (isprekidani trening) se karakterie smanjivanjem rada i odmora (pauze), odnosno trenanim optereenjem sa isprekidanim odmorima. Kod intervalnog treninga u intervalima optereenja i oporavka stoji meusobni uticaj aerobnog i anaerobnog metabolikog iscrpljivanja, to znai, da se treninzi mogu izvoditi u zoni djelimino kompenzovane acidoze (zoni aerobno anaerobnog rada). U toku optereenja srce treba da obavi rad koji odgovara 70 80% od VO2 max, sa frekvencijom srca od 170 180 otkucaja u minuti, odnosno na nivou bliskom anaerobnom pragu (ANP).

Prouavanjem funkcionalne sposobnsoti sranog rada pod utjecajem odreenih optereenja prekidanih odreenim pauzama, odnosno intervalnim treningom. Pojedina ispitivanja su pokazala da u procesu treninga dovoljna optereenja su kod kojih se frekvencija pulsa podie do vrijednosti 180 210 otkucaja u minuti, a izmeu njih pauza treba da traje dok se puls ne spusti ispod 120 140 otucaja u minuti. Na ovaj nain se poveava volumen srca, udarni volumen i utroak kiseonika, ime se poboljava ekonomika rada srca. Pri tome, najvea ekonominost nastaje za vrrijeme pauze (intervala), a ne za vrijeme optereenja.

Kobe BRYANT (USA)

Kombinovana metoda (kombinovani trening) se karakterie primjenom raznih sredstava, pri emu treba imati u vidu redosljed realizacije pojedinih vrsta aktivnosti i optereenja. Tako, na primjer, kombinovani trening moe da se sprovodi u uslovima variranja tempa tranja i/ili mjenjanja terena na kome se odvija tranje. To trka moe da postigne tranjem na brdovitom terenu, to e imati posljedicu dostizanje skoro maksimalne potronje kiseonika (VO2 max). Periodi u kojima kod ovih tranja nema dovoljno kiseonika pospjeuju adaptaciju organizma na aerobni sistem (zonu kompenzovane metabolike acidoze).

Meutim, u nekim situacijuma, kombinovani trening moe izazvati i negativne efekte, koji se mogu dobiti ako na pojedinanom treningu primjene prvo vjebe snage a potom se radi na tehnici, ili ako se prvo radi na izdrljivosti a zatim na brzini i sl. U principu, vjebama snage i izdrljivosti treba da predhode vjebe koordinacije ili brzine. U kasnijim fazama treninga mogue su i obratne kombinacije, kako ne bi dolo do steretipa, ve do prilagoavanja sportista na razliite situacije, kakve su mogue na takmienjima.

Situaciona metoda (imitacioni trening) se primjenjuje kada je sadraj treninga priblian ili istovjetan sa ciljem koji se eli postii na takmienju, odnosno, kada se trenani proces odvija u uslovima slinim stvarnom takmienju. To konkretno znai, da se primjenjuju trenana optereenja u zoni nekompenzovane metabolike acidoze (zona anaeronog rada). Situacioni trening se sastoji u tome, da se definitivno pitanje informacija prenese u fazi imitacije igre ili borbe, odnosno takmienja uopte. to je ta imitacija blia stvarnosti, to je efekat situaciong treninga bolji. Shodno tome, potrobno je nastojati da se u procesu treninga takmienje imitira u potpunosti, pri emu se obino moraju imati u vidu opti uslovi takmienja, vrijeme, satnica, protivnici, klimatski uslovi, ureaji na takmienju, oprema i drugi mogui uslovi.

Cirkularna metoda (kruni trening) se karakterie time, da svi uesnici serijski ponavljaju odreene vjebe, koje su objedinjene u jedan kompleks, a rasporeene su utvrenoj emi, odnsno simbolu krunog treninga. Na svakoj stanici se ponavljau unaprijed utvrene vjebe, preteno jednostavne strukture (inae ranije nauene), a broj ponavljnja na svakoj stanici utvruje se u jedinici vremena (najee jedan minut). Kruni metod treninga koristi se u razliitim varijantama, preteno u radu sa mlaim kategorijama sportista, sa ciljem da se trenana optereenja odviaju u granicama koja odgovaraju pragu, odnosno uslovima visoke stimulacije aerobnog metabolizma, pri samo malom angaovanju anaerobnih procesa. Meutim, to je vii ANP sportiste, to je vii ekstenzitet i intezitet optereenja, vren u toku dueg vremena, bez narastanja koncentracije laktata u krvi, i time ulaska u zonu nekompenzovane acidoze (zonu anaerobnog rada).

Metoda natjecanja zahtjeva stanovitu psihofiziku stabilnost. Primjenjiva je u svim uzrastima. Kod primjene treba paziti da ne doe negativnih pojava (osjeaj manje vrijednosti, nesigurnost, omalovaavanje itd.). Natjecateljska metoda sastoji se u suprostavljanju sposobnosti u borbi za pobjedom i dokazivanjem. Uvjeti natjecanja stvaraju posebnu emocionalni i psiholoki ton. Ispitivanja u bivem SSSR u pokazala su da isto vanjsko optereenje daje razliiti efekat, i to ovisno o tome da li se vri u vjetima natjecanja ili u uvjetima vjebanja. Iz tih razloga natjecateljski metod je vrlo efikasan u procesu obuavanja tehnike, jer stvara posebne odnose saradnje s jedne strane i rivalstvo s druge strane.

Metoda igre koristi veliki izbor mogunosti i naina pri realizaciji odreenog cilja. Ova metoda ima zajednikih osobina sa natjecateljskim metodom. Metoda igre nema stroge pravilnosti kao metodi vjebanja. Koristi se u tehnikoj, taktikoj i psiholokoj pripremi. Igre imaju mnogobrojne varijante to omoguava raznolikost rada na treningu, a uz to pozitivno djeluje na interes i motiviranost igraa i njihovu veu angairanost. Iz tih razloga, metoda igre je takoe vrlo uestala u samoj metodici obuavanja pojedinih tehnika. Iako se analizirane metode svestrano opisuju i analiziraju u strunoj literaturi, praksa pokazajuje da se oni teko mogu univerzalno primjenjivati. Iz toga proizilazi da se metode treninga moraju formirati i primjenjivati specifino za svaku sportsku granu ili disciplinu, to predstavlja veliki potencijal u razvoju i usavravanju metoda treninga u pojedinim sportovima.

Gledajui openito, metode su naini rada, a kako se pojavljuju u svim pojavnim oblicima i etapama trenanog procesa, metode treninga su ujedno i sastavni dio rada. Izbor metoda treninga zavisi od (prema Milanoviu, 1993.): specifinosti kompletne sportske grane ili discipline, postavljenih ciljeva i zadataka sportske pripreme, stupnja treniranosti i sportske forme, razvojnih znaajki u pojedinim dobnim kategorijama, uvjeta i mogunosti u kojima se trenani proces izvodi.

S obzirom na cilj i zadatak koji se u trenanom procesu eli postii, kao i u zavisnosti od sadraja, dobi igraa, njihove motorike informiranosti, motorikih, funkcionalnih sposobnosti, materijalnih uvjeta rada i drugih vanjskih faktora, u procesu treninga razlikujemo, odnosno primjenjujemo:

de, eto ja, m ne ban . tav vje nja nas ode ue et ode m et m

Natavne metode U metodici obuavanja od nastavnih metoda nabrojaemo samo neke koje se najee koriste: 1. metoda usmenog izlaganja, 2. metoda demonstracije, 3. metoda postavljanja i rjeavanja motorikih zadataka, 4. pomone metode: a. metoda oponaanja ili imitacije, b. metoda ilustracije, c. metoda dramatizacije.

1. Metoda usmenog izlaganja Ova se metoda koristi u svim oblicima trenanog rada, pa tako i u metodici uenja nekih novih kretnih struktura. Metoda usmenog izlaganja moe biti u funkciji opisivanja, objanjavanja, korekcije i analize same tehnike. - Opisivanje - se primjenjuje u poetnoj fazi uenja, to jeste neposredno prije demonstracije kako bi igrai dobili na temelju opisa tehnike to jasniju informaciju o tome kako se izvodi ili ui odreena kretna struktura. - Objanjavanje - se takoe koristi u poetnoj fazi uenja tehnike, to jeste poslije njegove demonstracije, ali i u svim drugim situacijama koje zahtjevaju da se vjebaima daju dopunske informacije o tehnici koju ue ili usavravaju. - Korekcija - je usmjerena u cilju upozoravanja na greke, na njihove uzroke kao i na naine njihovog uklanjanja. - Analiza - se primjenjuje u fazi njegovog usavravanja, to jeste poto su vjebai savladali osnovnu strukturu tehnike.

2. Metoda demonstracije Demonstracija se redovito primjenjuje u poetnoj fazi uenja tehnike, a koristi se kasnije, fazi usavravanja. Svakoj demonstraciji predhodi krae opisivanje ili objanjavanje sa ciljem da se usmjeri pozornost, tj. mentalna budnost vjebaa na samu strukturu tehnike koju se treba posmatrati.

Hestrie Cloete

3. Metoda postavljanja i rjeavanja motorikih zadataka Ova metoda se zasniva na karakteristinoj djelatnosti, odnosno aktivnosti igraa u procesu usvajanja ili usavravanja odreene tehnike. Ovisno o tome kakav motoriki zadatak trener postavlja pred igrae, razlikujemo primjenu te metode na tkz. a.) nioj razini i b.) viioj razini. Postavljanje i rjeavanje motorikog zadatka na "nioj" razini odvija se onda kada vjeba izvodi postavljeni zadatak po tkz. vlastitom izboru, dakle samostalno i na nain koji njima najbolje odgovara. Prilikom koritenja te metode na "vioj" razini vjebaima se pri postavljanju motorikog zadatka najee odredi forma, karakter, eventualno trajanje, smjer kretanja, koje oni takoe rjeavaju po tkz. vlastitom izboru, ali u sklopu zadanih elementata.

4. Pomone metode Kada su u pitanju djeca predkolske dobi ili mlae kolske dobi, motoriki zadaci mogu biti postavljeni i rjeavati se oponaanjem ili imitacijom, te dramatizacijom i ilustracijom.

Metodiki principi Ostavrivanje ciljeva i zadataka u trenanom procesu metodike obuavanja tehnike moe se postii na razliite naine, a jedan od njih je da se u radu pridravamo metodikih principa. Metodiki principi koji se koriste u procesu uenja su najei: 1. Princip jasnoe Taj princip emo ostvariti onda ako su izlaganja, odnosno objanjavanja trenera kratka i glasna, te ako se slui knjievnim jezikom. Naime, to su vjebai mlai, objanjavanje treba biti krae, ali zato demonstracija mora biti uvjerljiva.

2. Princip zornosti Prvi uvjet za formiranje jasne i konkretne vizuelne slike o tehnici jeste da vjebaima tehnika pokae, to jeste da doive putem ive demonstracije trenera ili pak drugog vjebaa. Pored ive demonstracije valja se koristiti i svim drugim raspoloim sredstvima, i to prije svega audiovizuelnim i vizuelnim sredstvima. Od vizuelnih sredstava dolaze u obzir: crtei, slike, diafilmovi, element filmovi i drugo, a od audiovizuelnih sredstava mogu se koristiti prikladni filmovi, videoprogrami i slino.

3. Princip svjesnosti i aktivnosti Jedan od osnovnih uvjeta za svjesno ukljuivanje vjebaa u trenani proces jeste da im je jasan cilj uenja, tj. vjebanja. To praktino znai da u svakoj prilici i svim igraima mora biti jasno zato vjebaju, to vjebaju i kakvi su uinci tog vjebanja. Nadalje, svi vjebai trebaju biti aktivni od poetka do kraja treninga. Tu se misli i na aktivno sudjelovanje igraa u samoj organizaciji trenanog procesa.

4. Princip sistematinosti i postupnosti Sistematinost i postupnost stalno su interakciji i praktiki ine organsku cjelinu. Potreba za potivanjem sistematinosti u trenanom procesu prisutna je svuda: od planiranja, preko sistematizacije trenanih vjebi, pripremanja za trening, do programiranog treninga. Postupnost e se realizirati utoliko uspjenije ukoliko prilikom uenja i savladavanja tehnike polazimo od poznatih elemenata ka nepoznatim, od lakeg gibanja ka teem, od jednostavnijeg gibanja ka sloenijem, te od bliih (konkretnih) prema daljim (apstraktnim) motorikim gibanjima.

5. Princip raznovrsnosti i svestranosti Radi osiguravanja to vee motivacije za trening, rad s vjebaima treba organizirati i provoditi tako da bude raznovrstan. Princip raznovrsnosti zadovoljavamo primjenom razliitih sportova, organizacijskih oblika rada, zatim, primjenom razliitih sredstava, pomagala i rekvizita. Raznovrsnost u radu moe se osigurati i primjenom razliitih metodikih organizacijskih oblika rada, izborom razliitih metodikih postupaka i slino.

6. Princip individualnosti ovjek kao samosvojeno bie sa vlastitim vrijednostima, nedostacima i sposobnostima zasluuje u procesu obuke pristup koji e biti usklaen sa njegovim mogunostima, potrebama i interesima. Sportisti su prirodno, fiziki i psihiki diferencirani, pa prema tome njihove opte i specifine mogunosti treba uzeti kao osnovu za odabir sredstava i metoda u njihovoj obuci. Kao dinamiki pojam, individualizaciju ne treba izjednaavati sa individualnim treningom. Individualiziran proces treninga je "meuetapa" (prelazna etapa ka individualnom treningu sportista, koji se moe (ako to uslovi diktiraju) organizovati po sistemu rada u manjim homogenim grupama.

7. Princip ponavljanja U procesu formiranja automatizacije pojedinih pokreta princip ponavljanja (trajnosti) je od velikog znaaja. Velikim brojem ponavljanja dolazi se do stepena automatizacije odreene tehnike koja se mora upoznati u svim pojedinostima kako bi se prilikom ponavljanja odabrali najracionalniji pokreti. Npr., da bi se pojedina bacanja u dudu dovela do stepena automatizacije, zavisno od sloenosti tehnike, neka se moraju ponavljati i 10.000 puta. Tokom ponavljanja trener mora stalno kontrolisati pravilnost izvoenja i ako se ukae potereba, vri ipravke, jer u suprotnom dolazi do pogreno nauene automatizovane tehnike. Ponavljanje odreenih tehnika treba vriti u priblino jednakim uslovima (prostor, kvalitet tatamija, vrijeme) takmienja.

8. Princip odgojne usmjerenosti Tokom trenanog procesa treba traiti jedinstva odgojnog i obrazovnog momenta. U mnogim sredinama vea panja se posveuje obrazovnim zadacima (tehnika, taktika, fizika priprema...), a odgojnim zadacima se posveuje mala ili gotovo neznatna panja. U realizaciji ovog principa najveu ulogu ima trener koji svojim linim primjerom ima ogroman uticaj na sredinu u kojoj djeluje.

9. Princip reverzibilnosti Ovaj princip podrazumjeva opadanje tjelesnih sposobnosti sa prestankom treninga. Reverzibilnost zapravo predstavlja vraanje fiziolokih i mehanikih karakteristika lokomotornog sistema na poetne vrijednosti. Poznato je da svaki dui period mirovanja (najee zbog povreda) kod sportista ostavlja negativne posljedice na antropomotorike dimenzije. Vano je naglasiti da sva tjelesna svojstva ne opadaju istim tempom pod uticajem mirovanja.

Naela uenja i obuavanja Naela uenja i vjebanja podrazumjevaju proces neprekidnog prilagoavanja i kontinuranog usvajanja novih detalja i finesa to traje do kraja karijere pojedinog igraa i trenera. Tih bi se naela strunjaci trebali pridravati u svrhu ubrzavanja procesa uenja i pouavanja tehniko taktikog znanja.

Naelo vjebanja osnovnih prema naprednim tehniko taktikim znanjima - "ui vjebaj sve - "ui vjebaj to" Naelo cjelina dio cjelina Naelo prostorno vremenskih usklaenih akcija tajming Naelo ponavljanja tehnike maksimalnim intenzitetom Tehnika + intenzitet = uspjeh Naelo poticanja kreativnosti Naelo povezivanja tehniko taktikih znanja Naelo mentalnog vjebanja - vizualizacija vjebanja (predoavanje vjebanja) - mentalna vrstina (autosugestija) - "igra je ono to misli" pozitivni stavovi Naelo individualizacije rada Naelo povratnih informacija Naelo konstruktivne kritike Naelo doziranja informacija Naelo povratne veze i negativnog potkrepljenja

1. Naelo vjebanja od osnovnih prema sve naprednijim tehniko taktikim znanjima. U procesu motorikog uenja i vjebanja osnovnih kretnji u sportu postoje dvije temeljne orijentacije: - naelo "ui i vjebaj sve" kada svi vjebai u razvoju prolaze "sve" osnovne i napredne elemente individualne tehnike i individualne taktike, te - naelo "ui vjebaj to" kada vjebai usvajaju i usavravaju nekoliko vrsta osnovnih i naprednih elemenata individualne tehnike i individualne taktike (primjerice: neke vrste osnovnih i specifinih uteva, neke vrste osnovnih i naprednih dodavanja, itd.) na nain da ih uvjebavaju do nivoa visokog automatizma.

2. Naelo cjelina dio cjelina je proces uenja i vjebanja nekog sadraja iz sportske aktivnosti koji se moe ostvariti uenjem cjeline (globalna ili sintetika metoda) i uenjem dijelova (fragmentarna ili analitika metoda). - Za kineziologe je redosljed u stvaranju tih dviju metoda najvaniji i "obavezno" mora biti: cjelina dijelovi cjelina. - Drugo se pravilo odnosi na naine vjebanja dijelova. Ne vjebaju se svi dijelovi ili detalji, ve samo oni koji odreuju ispravnu putanju gibanja ostalih taaka tijela i oni koji su vjebau teki. - Tree se pravilo odnosi na nain odvajanja dijelova dijela od cijeline - "Ne smije se odvojiti dio koji 'kripi', ve i dio strukture pokreta prije i dio strukture pokreta nakon tog dijela, kako bi u tom nainu vjebanja dio ostao to je vie mogue uklopljen u cjelinu". (Horga, 1993., str. 226).

3. Naelo prostorno vremensko usklaivanje akcija ili naelo tajminga. S obzirom na tok igre, prostorno vremensko usklaivanje akcija te rjeavanje i realizacija pojedinih situacija tokom igre, moe biti pravodobno, prerano ili zakanjelo. Meutim, s gledita sukcesivnog procesa uenja i vjebanja, prostorno vremensko usklaivanje akcija moemo podjeliti na elementaro (individulana, grupna i kolektivna tehnika), stituacijsko (individualna, grupna i kolektivna tehnika) i natjecateljsko.

Jan ZELEZNY

U prvoj fazi razvoja preciznog timinga (engl. Precise timing) u poetku se osigurava uenjem i vjebanjem elementarnog timinga u situacijama od 1 na 0 do 5 na 0, dakle procesom usvajanja, pravodobnog rjeavanja i realizacije pojedinih situacija bez protivnika. Primjerice: kad vjebamo kolektivnu tehniku napada, prvo usvajamo, pored poetnog postavljanja i ulaza u napad, tok linija kretanja u napadu u igri 5 na 0 ("skelet napada"). Druga faza razvoja preciznog timinga obuhvata uenje i vjebanje situacijskog taiminga u situacijama od 1 na 1 do 5 na 5, tj. rjeavanje i realizacija pojedinih situacija s pasivnim, poluaktivnim i aktivnim protivnikom. Trea faza razvoja prostorno vremenskog usklaivanja akcija ukljuuje kondicioniranje potrebno za visoku takmiarsku uspjenost.

4. Naelo ponavljanja tehnike maksimalnim intezitetom. Primjenjuje se ukoliko su ispravno usvojena i dovedena na visok nivo automatizma i to bez odstupanja od idealnih putanja ili kad su ta odstupanja potpuno beznaajna. Strategija prevladavanja nedostataka u podruiju igrakih vrijednosti zahtjeva rigorozan tehniko taktiki trening, tj. ostvarenje "formule". Tehnika + intenzitet = uspjeh.

5. Naelo poticanja kreativnosti. Iz igrake sportske prakse poznato je visok nivo usvojenosti individualne, grupne i kolektivne tehnike i taktike, udruen s kreativnim oblikovanjem, prvenstveno, zavrnice akcija (tranzicijskog i postavljenog napada), daje najbolju prognozu za natjecateljski efikasne ekipe. Iz toga se moe zakljuiti kao poeljno primjenjivati one tehnologije treninga koje e proizvoditi naglaeno kreativno svestrane igrae. Iako postoje nivoi kreativnosti (ekspresivna, produktivna, i dr.), sa stajalita sportske igre najvanije inovativni nivo kreativnosti, koju karakterizira dosjetljivost u ostvarivanju elemenata igrake tehnike temeljem visokog nivoa fleksibilnosti u opaanju novih neobinih odnosa meu usvojenim elementima igrake tehnike i taktike. Vano je naglasiti da taj proces ukljuuje orginalnost, prilagodljivost i realizaciju ili izvedbu rjeenja.

Temeljni preduslov za oslobaanje kapaciteta za kreativno reagiranje broj i nivo usvojenosti motorikih programa, odnosno njihova prenauenost dovoljan broj sloenih tehniko taktikih programa, koji su usvojeni do nivoa automatizma, u sloenim situacijama otvara mogunosti za kreiranje nestandardnih, orginalnih odgovora/rjeenja situacija. Trenerova je zadaa stvoriti vieznane/sloene situacije i igraima zadati obavezu da pronau ili realizuju novo rjeenje.

6. Naelo povezivanja tehniko taktikih znanja. Povezivanje u procesu treninga obuhvaa tehnika znanja (detalji biomehanikih pokreta) i taktika znanja (rjeavanje i realizacija pojedinih situacija unutar faza toka igre - "situacijski detalji"). Da bi se izbjegle mogue pogreke u procesu povezivanja tehniko taktikih znanja, nuno je poznavati: - strukturu i specifinosti pokreta (primjerice: poetni poloaji, tok koritenja pojedinih dijelova tijela), - strukture uloga i poslova u igri i faze toka igre s podfazama (primjerice: tranzicijski napad kao faza toka igre ima tri faze: startnu podfazu, popunjavanje linija kretanja i zavrnicu).

7. Naelo individualizacije rada vezano je ispravan izbor naina uenja odreenog tehniko taktikog znanja, koji se temelji na antropolokim obiljeimja pojedinog igraa te na aktivnom sudjelovanju trenera u odnosu na detekciju, ispravljanje i oblikovanje tehniko taktikog znanja (pojedinana i ekipna igra u svim fazama toka igre). Usmjerenost na pojedinog igraa i njegovu tehniko taktiku, kondicijsku i teorijsku pripremljenost zahtjeva potpuni uvid u antropoloka obiljeja tog igraa, a u skladu s tim i posebnu tehnologiju treninga.J A N I C A K O S T E L I C

8. Naela mentalnog vjebanja. Uspjeni sportisti imaju razvijenu vizalizaciju i sposobnost stvaranja predodbi. Sposobni su efikasno razmiljati u slikama i kontrolisati tok tih slika i predodbi u pozitivnom i konstruktivnom smjeru. Vizualizacija vjebanja predodbi prije, za vrijeme i poslije treninga predstavlja veoma efikasnu strategiju mentalnog treninga, jer se na taj nain mentalne namjere transformiraju u motoriku reakciju. To je za mnoge sportske eksperte primarna mentalna sposobnost vana za uspjenu igru. Vizualizacijsku ili ideomotoriku metodu ini misaono vjebanje koje se oituje u reprodukciji zadanih tehniko taktikih znanja. Vizualno predoavanje natjecateljske tehnike naroito je prisutno na treningu skijaa i tenisaa gdje se takoe primjenjuje naelo "kad god uini greku, vrati se mislima i poravi je. Predoavaj si sve mogue situacije koje bi mogle nastati na igralitu."

9. Naelo konstruktivne kritike. Iz sportske prakse poznata je injenica da igrai, neovisno o natjecateljskoj efikasnosti, ine razliite greke tokom igre. Meutim, uspjena pojedinana i ekipna igra rezultira drugaijim reagiranjem na greku nego kad igra i momad neuspjeno igraju. Stoga je vano kako igra i momad osjetilno i kongitivno percipiraju kritiku uitelja. To je vano zato to jedan od ciljeva treninga smanjivanje broja greaka za vrijeme natjecanja. U tom kontesktu pozitivan razgovor i kritika (uvijek sendvi tehnikom: pohvala kritika pohvala) potiu pozitivne emocije, a time i protok pozitivne energije.Zlatan IBRAHIMOVI

10. Naelo doziranja informacija. Ukoliko u procesu treniga elimo postii zadane ciljeve uz optimalan utroak vremena, svakako moramo znati to, kada, koliko i kako uiti te vjebati. Zahtjevamo li istodobno ili paralelno usvajanje veeg broja razliitih kretnji, igraa emo dovesti u situaciju nesnalaenja zbog preobilja informacija, a ukoliko ni prethodno usvajana tehniko taktika znanja nisu uvjebana do visokog stupnja automatizma izvedbe, dolazi do pojava "ometanja" ili interferencije. Zbog toga je vano pravilno primjeniti naelo doziranja informacija i kako kinezioloka sportska iskustva i spoznaje preporuuju igraima u prosjeku ne emitirati vie od 2- 3 nova detalja istodobno.

11. Naelo povratnih informacija. Sve povratne informacije zahtjevaju koncentraciju na ispravno izvoenje gibanja (bez odstupanja od idealne putanje). Iz tog proizilazi kako povratne informacije u procesu treninga obuhavaju ne samo poznavanje izvoenja pokreta i poznavanje rezultata, ve i poznavanje naela organizirane igre. Ta naela imaju najveu informacijsku vrijednost jer obavjetavaju onoga tko ui o tehniko taktikim grekama u igri. Uenje i ispravljanje povratnim informacijama temelji se na ponavljanju i zaustavljanju procesa vjebanja radi usavravanja pojedinane i kolektivne igre ekipe.

12. Naelo povratne veze ili negativnog podkrepljenja ima prvenstveno motivaciono djelovanje koje se ostvaruje emitiranjem informacije o uinku bez posebnog upozorenja na detalje, finese i mogue pogreke. Kad pojedini igra uspjeno obavi posao, trener bi ga trebao pohvaliti, a kad posao obavi neuspjeno, trebao bi ukazati mu na pogreku, to bi igra trebao primiti povratnu informaciju. Vano je naglasiti paradoksalni efekt uenja koji se oituje u injenici da potpuno pozitivno potkrepljenje dovodi do brzog uenja, ali i do brzog zaboravljanja, dok neredovito pozitivno potkrepljenje dovodi do sporijeg uenja, ali se naueno due pamti te je i zaboravljanje sporije. Dakle, vei napor koji treba uloiti pri uenju s parcijalnim potkrepljenjem daje dugotrajnije efekte.

U stvaranju "psiholokog profila pobjednika" bitno je pozitivnim potkrepljenjem poticati one vidove ponaanja koji spreavaju odvaraanje panje, gubljenje usredtoenosti, neuivljavanje u natjecanje, negativno osjeanje, negativno razmiljanje.

Optereenje treninga Sistem optereenja na treningu predvia apsolutnu primjerenost optereenja dobnim znaajkama i spolu sportaa. Naime, poznato je da volumen rada ovisi o njegovom intenzizitetu (koliini rada u jedinici vremena) i frekvenciji (volumenu trajanja rada). Efekti volumena rada ne ovise samo o energetskoj i informacionoj komponenti, nego i individualnim karakteristikama i potrebama igraa. To praktiki znai da e npr. na tkz. nioj razini motorike informiranosti tehnike preovladavati informatika komponenta, da bi se zatim s napredovanjem njihove motorike informiranosti tehnike, informatika i energetska komponenta izjednaile, poslije ega bi u radu trebala preovladavati energetska komponenta. Poveavanjem optereenja poinje kad ustanovimo da su uinci prethodnog doziranja pozitivni.

Nijedna staza ti ne moe biti preteka, ako ima jedan nebeski dar : vjeru u sebe. Sri Chinmoy

Gdje god da poe, idi sa nadahnuem i tenjom. ta god da radi, radi to sa ljubavlju i interesovanjem.