Liternet – sztuka, moda czy konieczność? Polskie 2006.pdfBożena Jarosz jarosz@ap.krakow.pl Pracownia…

Embed Size (px)

Text of Liternet – sztuka, moda czy konieczność? Polskie 2006.pdfBożena Jarosz jarosz@ap.krakow.pl...

Boena Jarosz jarosz@ap.krakow.pl Pracownia Technologii Nauczania Akademia Pedagogiczna im. KEN Krakw

Liternet sztuka, moda czy konieczno? Polskie powieci hipertekstowe w Sieci

Wstp

19. kwietnia 2002 roku z inicjatywy Stowarzyszenia Krakowska Alternatywa, pisma Ha!art oraz Koa Naukowego Filmoznawcw Uniwersytetu Jagielloskiego odbya si w Krakowie sesja literaturoznawcza, na ktrej Jerzy Ablewicz uy pojcia liternet jako pochodna sw literatura i Internet. Nowy termin obejmuje szereg zjawisk i aspektw literackich istniejcych w Sieci, w tym: topik internetow w tradycyjnej literaturze, archiwizacje literatury w Internecie, literatur Sieci, literatur w Sieci, ycie literackie w Sieci, strony autorskie pisarzy i poetw oraz selfpublishing (wydawanie wasnych prac, dziki technice cyfrowej moliwe niewielkim kosztem), sieciowe czasopisma literackie, ksiki elektroniczne (e-booki), czaty, banalizm liternetowy oraz literacki e-commerce, hipertekst w literaturze oraz szerzej hiperfikcj czy hipertekstualizm, blogi, netspeak (specyficzny jzyk uywany przez internautw), e-mail art, netart, design, spoecznoci liternetowe, cyberpunk [http://pl.wikipedia.org/wiki/Liternet, 2006], [http://liternet.pl/..., 2006]. Pod koniec roku 2005 powsta polski wortal liternet.pl, ktrego celem byo gromadzenie informacji zwizanych z badaniami liternetowymi. Niestety, w chwili powstawania niniejszego artykuu wspomniany wortal by chwilowo niedostpny.

Niniejszy artyku otwiera cykl opracowa, w ktrych autorka zamierza odnie si do rnorodnych literackich i paraliterackich zjawisk w Sieci i zosta powicony polskim powieciom hipertekstowym.

Hipertekst w literaturze i w Sieci kilka definicji i porwna

Hipertekst oraz formy prezentacji literackiej zblione do hipertekstu od lat fascynoway i inspiroway twrcw awangardowych (w teorii zaistnia on w latach szedziesitych [Techsty. Hipertekst: definicje, 2006]). Hipertekst moe by prezentowany elektronicznie lub na papierze.

Warto w tym miejscu rozrni dwa, z pozoru podobne, pojcia: ksika elektroniczna oraz hiperksika. Wikszo e-ksiek to elektroniczne wersje swoich drukowanych pierwowzorw. Tekst prezentowany jest na interaktywnych ekranach, a jego jednostk nadal pozostaje strona [Techsty. Definicje: hiperksika, 2005], [Techsty. Cyberprzestrze: VR i tekst, 2005]. Hiperksika to ksika elektroniczna o cechach hipertekstu [Techsty. Definicje: hiperksika, 2005.

Hipertekst nie jest wic nierozerwalnie zczony z technologi, lecz dopiero realizowana komputerowo technika interaktywna pozwolia na swobodne kreacje,

nie ograniczone linearnym ukadem zszytych i oprawionych kartek. Pod pojciem hiperfikcji rozumie si literatur stworzon i odczytywan w rodowisku hipertekstowym, najczciej w Sieci lub w specjalnym hipertekstowym programie [Pisarski, 2003]. Z cyberprzestrzeni hipertekst cz wsplne cechy przestrzenno i topografizacja [Techsty. Cyberprzestrze: definicje, hipertekst, 2006]. Powstaje tym samym przekaz pod wzgldem struktury i formy odmienny zarwno od linearnego, jak te od drukowanego. Zatraca si poczucie uporzdkowania, tak charakterystyczne dla komunikatw sekwencyjnych, akcent dowiadczania rzeczywistoci przesunity zostaje w kierunku przeywania, zwizanego z mas bodcw, ktrych nie jestemy w stanie zintegrowa, przeywania, ktre staje si nieustannym szokiem, zadziwieniem. Tego wanie musi dostarczy nam artysta szoku, ktry wyrwie nas z dowiadczenia [Sieko, 2002]. Wane jest przy tym, aby w szok nie by spowodowany dosown, przypadkow, nieprzemylan fascynacj rzeczywistym hipertekstem, ktry oznacza leksje umieszczone w losowej kolejnoci, o zaburzonej spjnoci kolejnych fragmentw, odmienne stylistycznie, o zredukowanym sensie i ktry jest tylko chaosem [Czerski, 2003]. Wane jest, aby nowa forma przekazu i nowa forma wyrazu jednoczenie wielolinearna i wypeniona technologicznym potencjaem znaczco pobudzaa wyobrani twrcw, inspirowaa ku odkryciom i ksztatowaa now artystyczn tre; aby hipertekst sta si sposobem na wyraenie stosunku czowieka do otaczajcego go wiata, gdy by moe to wanie hipertekst okrela dzi nasze miejsce we wszechwiecie [Pisarski, 2003].

Polskie powieci hipertekstowe

Zasoby polskojzycznej literatury hipertekstowej prezentuj si jak dotychczas raczej skromnie. Za pierwsz polsk powie hipertekstow uznany zosta Blok Sawomira Shutego [Shuty, 2006], ponadto wymieni mona: Tramwaje w przestrzeniach zespolonych dr. Muto [dr Muto, 2006], Gmachy Trwonienia Czasu xnauty [xnauta, 2006] oraz Koniec wiata wedug Emeryka Radosawa Nowakowskiego [Nowakowski, 2006]. Dokonujc krtkiego przegldu wymienionych powieci skupi si gwnie na analizie tych rodkw wyrazu, ktre w nierozerwalny sposb wi si z konstytutywnymi cechami hipertekstu, szczeglnie za hipertekstu elektronicznego.

Najatwiejszym i w zasadzie najbardziej te intuicyjnym sposobem budowania literackich leksji jest ich skojarzenie ze strumieniem wiadomoci. Korzeni takiego podejcia szuka mona w niedocignionym jak dotd pierwowzorze powieci hipertekstowej Ulissesie Jamesa Joycea. Ten sposb traktowania hiperprzestrzeni artystycznej obserwujemy w utworach Tramwaje w przestrzeniach zespolonych dr. Muto oraz Gmachy Trwonienia Czasu xnauty. W obu przypadkach mamy do czynienia z onirycznym charakterem podry po zakamarkach pamici i wiadomoci, stymulowanym przez przypadkowe skojarzenia, dziaajce na zasadzie encyklopedycznych linkw. Fragmentaryczna architektura Gmachw, take dygresyjna (leksje otwierajce si w oddzielnych oknach), nierzadko zamknita w ptle lub uporczywie powracajca do tych samych tematw, jest wyrazem niewiary w sens linearnej narracji opisw, zarysw postaci, charakterw, konstrukcji psychologicznych. To jedynie szkic i makieta wikszej budowli ktrej konstrukcja zaplanowana jest na lata [...] wczgi. Zaledwie znak

obecnoci jakiej ledwo przeczuwalnej gbi, kryjcej si poniej strefy fotycznej czyli tam, gdzie nie dociera wiato jakiekolwiek... [xnauta, 2006]. Hipertekstualno Tramwajw sprowadza si gwnie do skomplikowanych zabiegw technicznych, ktrych istnienie niestety trudno usprawiedliwi zaplanowan literack wizj. Autor stworzy tu wasn, wielowarstwow koncepcj linkw. Poszczeglne leksje rozdziay, zamknite w powtarzajce si ramy tekstu otoczonego ukonikami To jest/.../To byo, zostay ponumerowane tak, aby umoliwi tradycyjny, linearny dostp (korzystajc z opcji zacznij od dowolnego rozdziau mona dosta si do kolejnych rozdziaw konsekwentnie wpisujc ich kolejne numery). Ponadto leksje uoone s w strukturze przypominajcej list stron przegldanych w przegldarce internetowej, do ktrych dziki uyciu przyciskw DO POPRZEDNIEGO ROZDZIAU i NASTPNY ROZDZIA przedstawionych w konwencji grafu sugerowany jest sekwencyjny dostp, bd wedug numeracji rozdziaw, bd zgodnie z zapamitan histori ich przegldania. W rzeczywistoci uyte przyciski narzucaj czytelnikowi kolejno zaplanowan przez autora, niezgodn zarwno z rzeczywist drog czytelnika, jak te z numeracj leksji. Jednoczenie autor umoliwi trzeci sposb poruszania si po tekcie powieci, umieszczajc w tekcie tradycyjne linki, realizowane w klasycznej formie wyrnionych fragmentw tekstu (rys. 1), ktre odsyaj czytelnika do uprzednio przygotowanych w formie zakadek fragmentw innych rozdziaw.

Rys. 1. Przykad zrnicowanych hiperczy w powieci Tramwaje w przestrzeniach zespolonych

Zagbiajc si w lekturze powieci Blok Sawomira Shutego dowiadczamy literackiej wdrwki po mieszkaniach pewnego bloku z wielkiej pyty. Linki w Bloku prowadz czytelnika w dwojaki sposb topograficznie, czyli w sposb zgodny z ukadem piter i mieszka oraz podobnie jak w Tramwajach poprzez klasyczne hipercza, dziki ktrym Shuty zliteralizowa dyskurs plotki [Pisarski, 2003]. Piotrowi Czerskiemu cierpliwoci wystarczyo na pi, moe sze klikni, gdy jego zdaniem taki sposb lektury nie rni si w istocie od zappingu, czyli bezmylnego przerzucania kanaw w telewizorze [Czerski, 2003]. Tymczasem ten wanie sposb prezentacji peni funkcj rodka wyrazu oddajcego ide istnienia i funkcjonowania mieszkacw blokowiska a waciwie brak jakiejkolwiek idei, gdy lepiej mieszka w bloku, chodzi w podkoszulku i zbija bki. Toczy jawn, niekoczc si wojn midzy witami a telewizorem, midzy tradycj a telewizorem, czymkolwiek a telewizorem [Osiski, 2006]. Beznamitna, chaotyczna,

porozbijana na niewielkie fragmenty, czsto zamknita w obsesyjne ptle relacja Shutego w rzeczywistoci obnaa bezlitonie postrzpion fragmentaryczno dziaa strasznych mieszkacw, przypadkowo nieuporzdkowan i niepodporzdkowan adnemu celowi, prymitywn homogeniczno potrzeb.

(...) Od rana bekot. Bekoc, bredz, e deszcz, e drogo, e to, e tamto. Troch pochodz, troch posiedz, I wszystko widmo. I wszystko fantom. (...) I oto id, zapici szczelnie, Patrz na prawo, patrz na lewo. A patrzc - widz wszystko oddzielnie e dom... e Stasiek... e ko... e drzewo... (...) W strasznych mieszkaniach straszni mieszczanie.

fragment wiersza J. Tuwima Mieszkacy

Koniec wiata wedug Emeryka Radosawa Nowakowskiego to nie tylko powie hipertekstowa. Jej szata graficzna w spjny sposb wspistnieje z tekstem, razem z nim budujc wiat poetyckich znacze. Analizujc utwr znajdujemy w nim wiele odniesie do wspczesnej literatury awangardowej, a jednoczenie moemy wyodrbni uyte przez autora specyficzne techniki oraz rodki literackie, do realizacji ktrych niezbdny jest komputer i ktre przeniesione w sposb tradycyjny na papier utraciyby swj sens.

Hipertekstualny mechanizm w fikcji literackiej w naturalny sposb pozwala obrazowa wspomniany ju strumie wiadomoci lub z uwagi na nielinearno suy moe tworzeniu wielotorowych fabu, po ktrych czytelnik porusza si na wzr podry po wszechwiatach rwnolegych. W powieci Nowakowskiego leksji nie identyfikujemy ze zdarzeniami leksje odpowiadaj postaciom w teje powieci wystpujcym (oprcz narratora, kronikarza czy Emeryka, znajdziemy tu zwierzta, roliny, przedmioty, a nawet abstrakcyjne pojcia sowne