Click here to load reader

MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE · MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE 4 Uvod Crna Gora već treću godinu za redom sačinjava

  • View
    38

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE · MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM...

  • MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE

    EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU

    2008 - 2011

    POdGORICA, jANUAR 2009. GOdINE

  • EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU

    2008–2011

    Izdavač: MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE

    Autorski tim: Članovi tima za izradu EFP-a

    Dizajn: ADIL TUZOVIĆ

    Štampa: GRAFOTISAK – DPC PODGORICA

    Tiraž:400

    Kontakt: Sektor za finansijski sistem,

    međunarodnu saradnju i evropske integracijetel: +382 20 224 248fax: +382 20 224 450

    e-mail:[email protected]

    ADRESA:Stanka Dragojevića 2

    81 000 PodgoricaCrna Gora

  • EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM zA CRNu GORu 2008 - 2011. GODINE MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE

    3

    Sadržaj:

    uVOD .............................................................................................................................................................................................. 4

    1. OPŠTI OKVIR POLITIKA I CILJEVA ............................................................................................................................................. 5

    2. PREGLED MAKROEKONOMSKIH INDIKATORA CRNE GORE zA PERIOD 2007- 2011 .......................................................... 9

    2.1. Analiza makroekonomskih indikatora Crne Gore za period 2007 – 2008. godina ........................................................ 10

    2.2. Projekcije makroekonomskih indikatora Crne Gore za period 2008 - 2011. ................................................................. 25

    3. JAVNE FINANSIJE .................................................................................................................................................................... 37

    3.1. Sektor javnih finansija – fiskalni okvir i upravljanje dugom ............................................................................................. 39

    3.2. Kvalitet javnih finansija ....................................................................................................................................................... 52

    3.3. Institucionalni okvir javnih finansija ................................................................................................................................... 53

    4. STRuKTuRNE REFORME ........................................................................................................................................................ 55

    4.1 SEKTOR PREDUZEĆA ............................................................................................................................................................ 56

    4.1.1 Privatizacija ........................................................................................................................................................................ 56

    4.1.2 Konkurencija, državna pomoć i javne nabavke ............................................................................................................... 58

    4.1.3 Biznis okruženje - uključujući poreski aspekt ................................................................................................................. 61

    4.1.4 Mrežne industrije .............................................................................................................................................................. 66

    4.2. FINANSIJSKI SEKTOR .......................................................................................................................................................... 79

    4.2.1 Bankarski sektor ............................................................................................................................................................... 79

    4.2.2 Nebankarski sektor ........................................................................................................................................................... 82

    4.2.2.1 Osiguranje ...................................................................................................................................................................... 82

    4.2.2.2 Tržište kapitala ............................................................................................................................................................... 85

    4.2.2.3 Lizing............................................................................................................................................................................... 89

    4.3 TRzIŠTE RADA ...................................................................................................................................................................... 91

    4.4. ADMINISTRATIVNE REFORME ............................................................................................................................................. 96

    4.5. PRETPRISTuPNI FONDOVI uSPOSTAVLJANJE DECENTRALIzOVANOG SISTEMA IMPLEMENTACIJE .............................103

    ANEKS ........................................................................................................................................................................................105

  • MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE

    4

    Uvod

    Crna Gora već treću godinu za redom sačinjava Ekonomski i fiskalni program (EFP). EFP je jedan u nizu dokumenata kojim se ostavaruje unaprijeđeni dijalog Crne Gore i Evropske komisje u procesu pridruživanja. Istovremeno, dokument je prilika za zemlju da, u procesu njegovog sačinjavanja, svake godine unaprijeđuje svoje analitičke kapacitete i procese odlučivanja o pravcima ekonomske politike zemlje.

    Ekonomski i fiskalni program za Crnu Goru 2008 – 2011 je sačinjen u skladu sa preporukama i sugestijama datim od strane Evropske komisije. Poštovana je preporučena forma, a uvažena je specifičnost aktuelnih globalnih ekonomskih kretanja i njihov uticaj na ekonomske prilike i projekcije u Crnoj Gori. U tom smislu je posebna pažnja posvećena razradi alternativnih fiskalnih scenarija, a detaljno su obrađeni instrumenti i mjere koje Crna Gora preduzima u cilju stvaranja uslova za nastavak ekonomskog rasta.

    Kako su u prošlogodinjem dokumentu detaljno predstavljene strukturne reforme koje Crna Gora sprovodi, ovogodišnji program prati implementaciju i prezentira ostvarene rezultate. Važnu komponentu ovogodišnjeg programa predstavljaju finansijske kvantifikacije efekata strukturnih reformi. Kvantitativni efekti su dati okvirno i ne mogu se smatrati striktno obavezujućim, ali su važni sa aspekta uvezivanja planova sa budućim realnim fiskalnim mogućnostima.

    Rad na dokumentu Ekonomski i fiskalni program takođe je iskorišten kao prilika da se na jednom mjestu konzistentno razviju i prezentuju mjere za ublažavanje ekonomske krize sa fiskalnim efektima.

    Sve ove aktivnosti vode unaprjeđenju kapaciteta za planiranje, crnogorske administracije, i u funkciji su pripreme za aktivnosti koje se očekuju po sticanju statusta kandidata, odnosno po učlanjenju u EU.

  • OPŠTI OKVIR POLITIKA I CILJEVA

  • MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE

    6

    Tokom 2008. godine Crna Gora je nastavila sa implementacijom niza aktivnosti koje su uticale na ubrzavanje integracionih procesa. Stabilan politički okvir omogućio je Vladi pripremu niza propisa, sprovođenje neophodnih aktivnosti i dosljednu primjenu ranije donesenih zakona. Po ugledu na druge zemlje koje su dovršile proces tranzicije Crna Gora je svoje integracione ambicije sprovodila na tri nivoa.

    Na nivou evropskih integracija Crna Gora je predala aplikaciju za članstvo u Evropskoj uniji sredinom decembra 2008. godine. Na taj način potvrđena je opredjeljenost konzistentnog sprovođenja evropske agende što će se nastaviti tokom 2009. godine kroz pripremu i odgovaranje na upitnik Evropske komisije kao naredni korak u ocjenjivanju do sada sprovedenih reformi.

    Na planu evroatlantskih integracija nastavljen je proces približavanja NATO-u kroz podnošenje aplikacije za MAP, čime se Crna Gora kandidovala za pretpristupnu fazu članstva u Sjevernoatlantskom savezu. Time se potvrđuje puna opredjeljenost uključivanju Crne Gore u bezbjednosne strukture. Reforma bezbjednosnog sistema i sprovođenje odgovarajućih aktivnosti uticaće povoljno na ekonomski ambijent i nastavak privlačenja stranih direktnih investicija.

    Crna Gora je intenzivirala i privela kraju u 2008. godini aktivnosti koje se odnose na priključivanje Svjetskoj trgovinskoj organizaciji. Obaveze koje proishode iz pripremnog procesa a potom i članstva u STO uticaće povoljno ne samo na trgovinski sistem u Crnoj Gori, već na sveukupni ambijent za unaprjeđenje sistema usluga.

    Paralelno sa stabilnim političkim okvirom i integracionim aktivnostima, posebno u drugoj polovini 2008. godine Crna Gora počinje da se suočava sa prijetnom ekonomskog usporavanja usljed posljedica svjetske ekonomske krize. Trenutna situacija na međunarodnim finansijskim tržištima i u svjetskoj ekonomiji kao cjelini predstavljaju značajan izazov za nosioce ekonomske politike u Crnoj Gori. Eventualno smanjenje priliva kapitala iz inostranstva po osnovu stranih direktnih investicija i bankarskih kredita, praćeno bitnim pogoršanjem ekonomskih uslova u spoljnom okruženju može imati značajan uticaj na crnogorske javne finansije.

    Ekonomska recesija u ključnim zemljama, ekonomskim partnerima može, preko smanjene stope privrednog rasta u Crnoj Gori bitno uticati na dinamiku javnofinansijskih prihoda. Stope privrednog rasta će biti niže u poredjenju sa prošlim godinama što, uz pritiske na rashodnoj strani, može izazvati pritiske na javnofinansijski deficit. Stoga, dodatne diskrecione mjere u smislu stimulisanja privrede, bilo putem smanjenja poreza/doprinosa i/ili povećanja rashoda (tekućih/kapitalnih) će se sagledavati u svjetlu dugoročne javnofinansijske stabilnosti zemlje (deficit/javni dug) i uslova za finansiranje javnofinansijskog deficita. Takođe, mjere treba da budu uskladjene sa karakteristikama Crne Gore kao male i otvorene ekonomije.

    Na strani agregatne tražnje Vlada će nastojati da, u što je moguće većoj meri, zadrži djelovanje automatskih stabilizatora. To znači da će Vlada nastojati da izdaci planirani u budžetu za 2009. godinu budu finansirani u skladu budžetskim planom. Drugi set mjera odnosi se na finansijski sektor. Nosioci ekonomske poltike su već do sada (što će nastaviti i u narednom periodu) nastojali da zadrže povjerenje deponenata u bankarski sistem, da obezbijede što je moguće nesmetanu kreditnu aktivnost banka, te da osiguraju solventnost banaka. Mjere ekonomske politike u tom segmentu su prije svega preventivnog karaktera. Što se mjera u realnom sektoru tiče,

  • EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE

    7

    one će biti usmjerene na obezbjeđenje dodatne likvidnosti kroz: rastererećenje privrede određenih poreskih opterećenja, posebno opterećenja na rad; posebne projekte kreditne podrške malim i srednjim preduzećima; kao i subvencionisanje cijena električne enegije. Takođe, kontinuirano će se jačati komponenta lične i investicione potrošnje, u cilju davanja stimulansa ekonomskoj aktivnosti.

    Crnogorska ekonomija će kao mala i otvorena u 2009. godini u značajnoj mjeri biti pod uticajem negativnih kretanja u svjetskoj ekonomiji. Negativni trendovi na globalnom nivou značajno su uticali na korekciju procjene rasta BDP u Evropskoj uniji i zemljama regiona. Jasno je da će takva kretanja, s obzirom da se glavni ekonomski partneri Crne Gore nalaze u Evropskoj uniji i regionu imati uticaja na ekonomsku aktivnost u Crnoj Gori. Istovremeno, značajan priliv kapitala kroz SDI u Crnu Goru je dolazio iz emerging1 ekonomija. Zbog toga su makroekonomski indikatori u izvjesnoj mjeri korigovani i projektovani u 2009. godini na nižem nivou u odnosu na prethodnu godinu, a takođe se konzervativno planira i rast u narednim godinama, uz izradu alternativnih scenarija, u slučaju produbljavanja krize.

    Time je, makroekonomski i fiskalni okvir za Crnu Goru u periodu 2008-2011. baziran na očekivanjima postepenog sniženja stopa rasta, sniženja fiskalnih prihoda budžeta CG i lokalne samouprave, kao i korišćenju sredstava depozita i zaduživanju za potrebe finansiranja planiranog nivoa javne potrošnje.

    Period 2007-2008. karakterišu veoma visoke stope ekonomskog rasta, suficit budžeta javnog sektora i značajno povećanje depozita. Za period 2009-2011. razrađena su tri scenarija, u zavisnosti od stepena uticaja globalne ekonomske krize na Crnu Goru. U budžetskom i centralnom scenariju zadržan je isti apsolutni nivo javne potrošnje ali je zbog različitih nominalnih vrijednosti BDP-a relativno učešće izdataka u centralnom scenariju veće.

    U tzv. kriznom scenariju uz značajan pad javnih prihoda procjenjuje se da bi projektovani nivo potrošnje bio neodrživ, pa je stoga neophodno reducirati kapitalne rashode, kako bi se došlo do novoa deficita od oko 2,4 %, koji je moguće finansirati kroz aranžmane sa međunarodnim finansijskim institucijama i drugim potencijalnim kreditorima. Realizacijom kriznog scenarija se ne pogoršava stanje javnioh finansija koje u srednjem i dugom roku ostaju stabilne.Razrada fiskalnih scenarija i analiza paketa mjera ekonomske politike koje idu u pravcu očuvanja makroekonomske stabilnosti, povećanja produktivnosti i očuvanja povoljnog ekonomskog ambijenta detaljno su razrađeni u II i III poglavlju ovog dokumenta.

    Potrebno je istaći da su budžetske projekcije za 2009. godine rađene su sredinom 2008. godine. One su se bazirale na očekivanom nastavku visokih stopa ekonomskog rasta, vođenog snažnom investicionom aktivnošću. Tadašnja projekcija realnog rasta od 7% za 2009. godinu, u poređenju sa ostvarenom u 2007. i procijenjenoj za 2008. godinu (koje u prosjeku iznose preko 9% činila se ne samo dostižna već i konzervativna.

    U to vrijeme, posljedice tek nastajuće krize finansijskog sektora u SAD na ekonomiju Crne Gore nijesu se mogle predvidjeti niti kvantifikovati. Bilo je realno očekivati određeni stepen prelivanja efekata, međutim, kao i u slučaju drugih zemalja jedino je bilo moguće pratiti situaciju i revidirati procjene. Prvi indikatori prelivanja problema manifestovali su se kroz smanjenu likvidnost i skuplje izvore finansiranja za banke, investitore i građane u Crnoj Gori. Usporavanje kreditne aktivnosti uz manji priliv stranih direktnih investicija i smanjeno trgovanju sa nekretninama vode smanjenju investicione aktivnosti i potrošnje. Nagla i značajna korekcija cijena aluminijuma na svjetskim tržištima i neizvjesnost buduće turističke sezone bitno je uticala na pogoršanje aktuelnih ekonomskih bilansa Crne Gore i „korekciju” očekivanja.

    Uvažavajući najnovije trendove, a uz nemogućnost preciznog kvantifikovanja svih rizika i uticaja globalne krize na ekonomiju Crne Gore Ministarstvo finansija je u saradnji sa Centralnom bankom pristupilo preispitivanju postojećeg i izradi alternativnih fiskalnih scenarija. Budžetskim planom definisani indikatori ocjenjuju se kao

    1 - rastućih

  • MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE

    8

    optimistični i teško dostižni u 2009. godini. Uz niz pretpostavki koji se ogledaju u smanjenju uvoza i potrošnje, usporavanju rasta bankarskih kredita i padu javnih prihoda, realni scenario pretpostavlja korekciju ekonomskog rasta naniže za 2 procentna poena (sa definisanih 7% na 5%) za 2009. godinu i blagi oporavak u 2010. i 2011. koji bi se reflektovao kroz rast od oko 5 %, uz bolje fiskalne pokazatelje. Pesimistički scenario pretpostavlja još veći pad ekonomske aktivnosti, sa budžetskih 7 % rasta, pretpostavljen je pad na oko 2,5 % rasta. Za period 2010-2011 pretpostavljen je sporiji oporavak nego u prethodnom scenariju, 3,5 % odnosno 4,5 % u 2011 godini. Zakon o budžetu za 2009. godinu omogućava realizaciju oba scenarija rasta, jer se u slučaju slabijeg ostvarivanja prihodne strane predviđa mogućnost zaduživanja radi finansiranja kapitalnog dijela budžeta. Snažniji pad prihoda, vodio bi, kako je već istaknuto, reviziji plana potrošnje i njegovog usklađivanja sa srednjoročnom projekcijom javnih finansija.

    Važno je istaći da u svakom od scenarija dolazi do pozitivnih promjena u strukturi budžetske potrošnje. Plate i ukupni tekući rashodi neće rasti u realnim iznosima, a kapitalni budžet će nominalno i realno rasti. Pri tome, tekuća potrošnja koju čine državni budžet uvećan za izdatke državnih fondova je oko 34% procijenjenog BDP čime se stvaraju uslovi da se taj indikator koji uz nivo javnog duga predstavlja osnovno sidro fiskalne politike u narednom periodu dodatno prilagođava. Srednjoročnim limitiranjem kategorija potrošnje uvedena je fiskalna disciplina i predvidivost kretanja potrošnje.

    Rad na dokumentu Ekonomski i fiskalni program takođe je iskorišten kao prilika da se na jednom mjestu konzistentno razviju i prezentuju mjere na ublažavanju ekonomske krize sa svojim fiskalnim efektima koji se reflektuju u snižavanju poreskih stopa, kreiranju novih radnih mjesta, dodatnim olakšicama za investitore i subvencioniranju ugroženih kategorija domaćinstava. Ukupan paket mjera iznosi skoro 10 % BDP-a čime se nastoje ublažiti posljedice ekonomske krize ali na način koji će sačuvati tržišnu strukturu ekonomskog sistema i stvoriti uslove za njegovu dugoročnu konkurentnost.

  • PREGLED MAKROEKONOMSKIH INDIKATORA CRNE GORE ZA PERIOD 2007- 2011

  • MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE

    10

    2.1. Analiza makroekonomskih indikatora Crne Gore za period 2007 - 2008. godina

    Kretanja realnih tokova

    Generalno, 2007. godinu karakteriše: (i) ubrzanje realnog privrednog rasta sa 8,6% u 2006. godini na 10,7%;2 (ii) porast godišnje stope inflacije u (mjeren troškovima života) sa 2.8% u 2006. godini na 7,7% (iii); dinamično i konstantno smanjivanje stope nezaposlenosti sa 14,7% u 2006. godini na 11,9% na kraju 2007. godine; (iv) rekordan priliv SDI koji je iznosio 524,9 miliona € odnosno 20,6% BDP-a, koji je bio glavni izvor rasta bruto kapitalne formacije3; (vi) kreditni rast koji je na godišnjem nivou iznosio 165,2%, praćen rastom depozita od 94,4%. Snažan razvoj turizma i građevinarstva koji je doprinio rastu vrijednosti fiksne imovine, za posljedicu je imao rekordan deficit tekućeg računa platnog bilansa od 32,48% BDP-a.

    Tabela 2.1.1: Glavni ekonomski indikatori Crne Gore za period 2006-2007. godine:

    2006 2007

    BDP u tekućim cijenama, mil. € 2.148,99 2. 807,9

    Realni BDP, mil. € 1.970,50 2,378.9

    Rast realnog BDP, % 8,6 10,7

    Inflacija, % 2,8 7,7

    Rast zaposlenosti (osobe), % 3,8 5,6

    Stopa nezaposlenosti, %1 14,7 11,9

    Suficit/deficit javnog sektora, % BDP 2.94 6,35

    Izvoz roba i usluga, tekuće cijene, mil. € 790,4 1.333,8

    Stope rasta izvoza roba i usluga, % 12,65 25,1

    Uvoz roba i usluga, tekuće cijene, mil. € 1.108,50 2.235,3

    Stope rasta uvoza roba i usluga, % 14,29 30,07

    Bilans razmjene roba i usluga, tekuće cijene, mil. € -318,1 -901,51

    Bilans razmjene roba i usluga, % BDP -17,48 -35,49

    Bilans tekućeg računa, tekuće cijene, mil. € -154 -825,1

    Bilans tekućeg računa, % BDP -8,46 -32,48

    Bruto kapitalna formacija, nominalno, mil. € 469,8 750

    Realne stope rasta bruto investicija, % 43,96 59,64

    Bruto kapitalna formacija, % nominalna BDP 21,9 29,5

    Spoljni dug, mil. € 513 462,1

    Spoljni dug, % BDP 30,3 18,2

    Neto strane direktne investicije, tekuće cijene, mil. € 380,1 524,9

    Neto strane direktne investicije, % BDP 20,88 20,66

    Izvor: CBCG, Minisatrstvo finanansija, 2007.

    Kretanje bruto domaćeg proizvoda. Prema najnovijim podacima zvanične statistike MONSTAT-a, ostvareni realni rast BDP-a u Crnoj Gori u 2007. godini iznosio je 10,7%. Rast BDP-a je prije svega uslovljen rastom tražnje, čemu su najviše doprinijeli građevinarstvo, turizam, bankarski sistem i strane direktne investicije (SDI). Nivo kapitalne formacije se povećao sa 30,48% BDP u 2006. na 31,94% BDP u 2007. godini, posmatrano u nominalnim vrijednostima. Rekonstrukcija infrastrukture i gradnja velikog broja hotela, apartmanskih naselja i stambenih objekata je rezultirala u izuzetno visokoj stopi rasta građevinarstva. Visoka stopa rasta turizma je uticala i na razvoj velikog broja drugih grana, a prije svega na saobraćaj, trgovinu i poljoprivredno-prehrambenu industriju. Visok priliv SDI je rezultirao kreiranjem efekta dodatne tražnje, jer je ulagano u modernizaciju i osavremenjavanje preduzeća.

    2 - Prema procjenama Sekretarijata za razvoj CG, za prvih devet mjeseci 2008. godine, ostvaren je bruto domaći proizvod u iznosu od 2.328,2 miliona eura, što predstavlja realni rast od 8% u odnosu na isti period prethodne godine.3 - Procjena CBCG i Ministarstva Finanansija je da je vrijednost bruto kapitalne formacije na nivou od oko 750 miliona €, odnosno 29,5% procijenjenog BDP-a. Bruto kapitalna formacija odnosno bruto investicije u osnovna sredstva predstavlja makroekonomsku kategoriju obračuna nacionalnih računa,a koja se odnosi na povećanje vrijednosti fiksne imovine odnosno osnovnih stredstava kupljenih od strane domaćinstava, Vlade ili privatnog sektora u jednoj godini umanjena za amortizaciju osnovnih sredstava u datoj godini.

  • EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE

    11

    Izuzetno dinamičan razvoj bankarskog sistema i visok priliv stranog kapitala su dali dodatni podsticaj razvoju privrede. Učešće neto priliva stranog kapitala u BDP je izuzetno visoko i iznosilo je 23,3% BDP po osnovu SDI i 7,6% BDP po osnovu ostalih investicija, to jest u pretežnoj mjeri inostranih kredita koja su uzela domaća preduzeća i banke. To je više nego u bilo kojoj drugoj zemlji u tranziciji ili članici EU.

    Tabela 2.1.2: Ostvareni bruto domaći proizvod u 2008. godini, u milionima €;I-IX 2008. Realna stopa rasta

    BDP 2.328,2 8,0%

    Izvor: Procjene Sekretarijata za razvoj CG

    Prema procjeni Sekretarijata za razvoj BDP u prvih devet mjeseci 2008. godine u odnosu na isti period prošle godine porastao je za 8%. Na rast BDP-a u ovom periodu pozitivno je uticao rast industrijske proizvodnje od 3,9%, povećan obim aktivnosti u građevinarstvu, rast aktivnosti u uslužnim djelatnostima i povećan obim aktivnosti u pojedinim segmentima saobraćaja.

    Industrijska proizvodnja. U odnosu na zemlje u okruženju Crna Gora ima znatno sporiji rast idustrijske proizvodnje. To je djelimično uslovljeno strukturnom promjenom crnogorske privrede ka uslužnim sektorima, ali i relativno sporom privatizacijom i restrukturiranjem velikih proizvodnih sistema u industrijskom sektoru, koji još uvijek imaju probleme nelikvidnosti, tehnološke zaostalosti, niskog nivoa investicija, višak zaposlenih i neiskorišćenost kapaciteta. Fizički obim industrijske proizvodnje u 2007. godini porastao je za 0,1% u odnosu na prethodnu godinu. Visok rast od 9,3% ostvaren je u prerađivačkoj industriji. Porast od 1,5% je zabilježen i u sektoru vađenja ruda i kamena, dok je u oblasti proizvodnje električne energije, gasa i vode zabilježen pad od 27,4% uslijed manje proizvodnje električne energije uslijed loše akumulacije sa početka godine kao i uslijed dugotrajnog zastoja TE Pljevlja u trajanju od 4 mjeseca.

    U prvih devet mjeseci ove godine industrijska proizvodnja je bila viša za 3,9% u odnosu na isti period prethodne godine. Na povećanje obima industrijske proizvodnje, prije svega, uticao je porast proizvodnje u sektoru električne energije, gasa i vode (52%) i sektoru vađenja ruda i kamena (29,6%). Smanjen obim proizvodnje u odnosu na isti period prethodne godine bilježi samo prerađivačka industrija i to za 7,6%.

    Turizam. U 2007. godini turizam u Crnoj Gori je ostvario rast iznad očekivanog, kako u pogledu broja dolazaka i noćenja turista, tako i u pogledu ostvarenih prihoda. Sva tri parametra već petu godinu za redom nastavila su da bilježe dvocifrene stope rasta. Tokom 2007. godine Crnu Goru je posjetilo 1.133,4 hiljade turista odnosno 18,8% više nego 2006. godine. Važno je istaći da se naročito povećao broj posjeta u planinskim mjestima i to za 48,5% u odnosu na prethodnu godinu. Ostvareno je 7.294,5 hiljada noćenja od čega se 95,4% odnosilo na primorska mjesta. Stranih turista je bilo više za 38,9% a domaćih za 5,1%.

    Prema podacima Monstata, u prvih devet mjeseci 2008. godine Crnu Goru je posjetilo 1.119 hiljada turista, što je za 4,9% više nego u istom periodu prethodne godine. Broj dolazaka domaćih turista je povećan za 5,6%, a stranih za 4,8%. Ako se posmatra struktura dolazaka turista po lokacijama, na primorska mijesta se odnosi 91% od ukupno ostvarenih dolazaka za devet mjeseci, dok se broj dolazaka planinskim mjestima smanjio za 0,26% u odnosu na isti period prethodne godine. Primorska mjesta je za devet mjeseci posjetilo 4,8% više turista nego u istom periodu prethodne godine, a povećan je i broj noćenja u primorskim mjestima za 6,1%.

    Inflacija. Inflacija je u 2007. godini u Crnoj Gori bila u porastu. Na rast inflacije su u velikoj mjeri uticala kretanja cijena na svjetskom tržištu, prije svega cijene nafte i prehrambenih proizvoda. Na značajan rast inflacije uticali su i interni faktori i to prije svega otklanjanje cjenovnih dispariteta u oblasti energetike i telekomunikacija te veliki rast agregatne tražnje. Rast agregatne tražnje je rezultat rasta plata, visoke stope rasta kredita, velikog priliva stranih direktnih investicija, prodaje nekretnina, transfera iz inostranstva i dr. Treba imati u vidu da je rast inflacije u 2007. godini bio svjetski fenomen, a da su zemlje iz neposrednog okruženja Crne Gore imale značajno veće stope rasta (inflacije).

    Troškovi života. Godišnja stopa inflacije u Crnoj Gori, mjerena troškovima života, u 2007. godini iznosila je 7,7%. Prosječna godišnja stopa rasta troškova života je iznosila 4,2%. Na povećanje inflacije snažan uticaj je imao porast cijena prehrambenih proizvoda (6,77%), ali i porast cijena usluga (11,93%). Na porast ukupnog indeksa ishrane značajno su uticale cijene sezonskih proizvoda iz grupe koja se odnosi na sezonsko povrće (26,19% na godišnjem nivou) i cijena iz grupe koja se odnosi na stalno i sezonsko voće (13,10% na godišnjem nivou). Na rast cijena ovih proizvoda uticala je i velika suša, pa je njihov rast bio najveći u septembru, što se konačno i odrazilo na formiranje visoke stope rasta na godišnjem nivou. Godišnja inflacija mjerena HICPs u Euro zoni je iznosila 3,1%, a jedna od komponenti sa najvećom stopom rasta je bila ishrana (4,8%). Godišnja stopa rasta cijena na malo u Crnoj Gori je iznosila 8,0%, a komponente sa najvećom godišnjom stopom u okviru cijena na malo su ukupni poljoprivredni proizvodi (14,2%) i ukupni industrijski proizvodi (7,6%).

  • MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE

    12

    Grafik 2.1.1: - Troškovi života; period 2006.-2007. Godine

    -2.0

    -1.0

    0.01.0

    2.0

    3.0

    4.0

    5.0

    6.07.0

    8.0

    9.0

    jan

    Feb

    mat

    r

    apr

    maj jun jul

    avg

    sep

    okt

    nov

    dec jan

    feb

    mar apr

    maj jun jul

    avg

    sep

    okt

    nov

    dec

    2006 2007

    godšnja stopa rasta mjesečna stopa rasta

    Izvor: Monstat

    Prosječne cijene gotovo svih kategorija roba i usluga su u 2007. godini zabilježile značajan porast. Prva polovina godine je bila relativno stabilna, pa je godišnja stopa troškova života u junu iznosila svega 1,65%. Troškovi u junu 2007. godine u odnosu na decembar 2006. godine imali su rast od 1,07%. Međutim, već u julu dolazi do porasta cijena pojedinih kategorija, a najveći rast je zabilježen u kategoriji stanovanja, i to kod komunalno stambenih usluga koje su administrativno regulisane (10,20% godišnji rast) i kod električne energije (30,92% godišnji rast). Kod cijena EE došlo je i do promjene metodologije obračuna u julu, u odnosu na prethodni period, pa je to direktno uticalo na ukupnu godišnju stopu troškova života.

    Cijene, mjerene troškovima života, su u septembru tekuće godine, u odnosu na kraj prethodne porasle za 6,4%. Na rast troškova života od 6,4% podjednako su uticale i cijene roba i cijene usluga. Cijene prehrambenih proizvoda su zabilježile rast od 6,5% i ostvarile su učešće u ukupnoj inflaciji od 51,35%. Značajno su porasle cijene prehrambenih proizvoda, a posebno osnovnih životnih namirnica. Cijena hljeba od brašna tip 500 je zabilježila rast od 11,8%, svježeg i prerađenog voća (8,7%), svježeg i prerađenog mesa (7%), mlijeka svježeg i prerađenog (10,4%), kao i cijena masnoće (26,2%). Pored rasta izdataka za ishranu, na ukupan rast troškova života uticalo je povećanje cijene električne energije za 20,85% čije je učešće u ukupnoj inflaciji 19,7%, cijena tečnih goriva i maziva od 11,7%, cijena iz kategorije «obrazovanje, kultura» od 3,8% i cijena iz kategorije «saobraćaj i PTT» od 10,21%. Na rast cijena iz kategorije «saobraćaj i PTT» najviše je uticao rast cijena prevoza putnika od 23,2%, kao i rast cijena za izdatke za držanje vozila od 33,9%.

    Grafik 2.1.2: – Troškovi života, januar 2007 – septembar 2008. godine

    -2.00.02.04.06.08.0

    10.012.0

    Jan

    Feb

    Mar

    Apr Maj

    Jun

    Jul

    Avg Sep Okt

    nov

    dec

    Jan

    Feb

    Mar

    Apr Maj

    Jun

    Jul

    Aug Sep

    2007 2008

    godšnja stopa rasta mjesečna stopa rasta

    Izvor: Monstat

    U septembru 2008. godine, godišnji rast troškova života iznosio 8,5%, dok je u oktobru godišnji rast zabilježio stopu od 7,8%.

    Indeks potrošačkih cijena (IPC). Radi potpune uporedivosti inflacije u Crnoj Gori i EU je po prvi put korišten indeks potrošačkih cijena. Godišnja inflacija po IPC je u junu 2008. godine u Crnoj Gori iznosila 9.9% (prema indeksu troškova života 11,4%), gde su komponente sa najvećim godišnjim rastom bile transport (7,1%) i ishrana (6,4%). Istovremeno je u Euro zoni

  • EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE

    13

    iznosila 4%, Rast cijena hrane i goriva je najviše uticao na ukupnu inflaciju i u ostalim zemljama. Prema IPC višu inflaciju od one u Crnoj Gori (9,9%) imale su Makedonija, Estonija, Litvanija, Bugarska, Srbija i Letonija. U septembru je došlo do pada godišnje stope inflacije u većini zemalja. Godišnja inflacija u Euro zoni u septembru je iznosila 3,6%, a komponente sa najvećim godišnjim rastom su ishrana (5,7%), stanovanje (6,2%) i transport (5,8%). Viša inflacija od one koja je ostvarena u Crnoj Gori (8,4%) zabilježena je u Bosni i Hercegovini, Estoniji, Srbiji, Litvaniji, Bugarskoj i Letoniji.

    Tabela 2.1.3: Komparacija godišnjih indeksa troškova života i potrošačkih cijena

    I 08/ I 07 II 08/ II 07 III 08/ III 07 IV 08/ IV 07 V 08/ V 07 VI 08/ VI 07 VII 08/ VII 07 VIII 08/ VIII 07 IX 08/IX 07 X08/X08

    Indeks troškova života 107.88 107.97 108.21 109.07 109.55 111.36 109.74 109.53 108.52 107.79

    Indeks potrošačkih cijena 105.60 107.40 108.70 108.80 108.70 109.90 110.80 110.60 108.40 107.40

    Izvor: Monstat

    Cijene na malo su tokom prvih devet mjeseci, 2008. godine, porasle za 7,9%, usljed rasta cijena industrijskih proizvoda za 7,1% kao i rasta cijena usluga koje su bile više za 13%. U okviru kategorije industrijskih proizvoda rast od 8,6% zabilježile su cijene industrijsko prehrambenih proizvoda. Na visoku stopu rasta su pored cijena hrane uticale i cijena električne energije (20,87%), tečnih goriva i maziva (12,6%), kao i cijene iz kategorije «saobraćajne i PTT usluge» koje su zabilježile rast od 15,7%. Godišnja stopa rasta cijena na malo u septembru je iznosila 9,8%. U oktobru u odnosu na kraj prethodne godine cijene na malo su zabilježile rast od 7,7%.

    Cijene proizvođača industrijskih proizvoda su tokom prvih devet mjeseci porasle za 13,9%. Cijene iz kategorije «vađenja ruda i kamena» su za prvih devet mjeseci ostvarile rast od 18,9%, cijene u prerađivačkoj industriji su porasle za 15,8%, dok su cijene proizvodnje električne energije, gasa i vode ostvarile rast od 7,9%. Godišnja stopa rasta u junu mjesecu je iznosila 17,1%. U oktobru u odnosu na kraj prethodne godine cijene proizvođača su zabilježile rast od 13,8%.

    Tržište rada. Rast privredne aktivnosti tokom 2007. i prve polovine 2008. godine pozitivno se odrazio na tržište rada. Ovaj period karakteriše stalan rast broja zaposlenih i konstantno smanjenje broja registrovanih nezaposlenih lica. Na kraju 2007. godine zabilježeno je 159.223 zaposlenih lica, što je za 5,6% više u odnosu na kraj 2006. godine. Posmatrano po sektorima, najveći rast je zabilježen u državnoj upravi i socijalnom osiguranju, što je rezultat promijenjenog obuhvata podataka broja zaposlenih MONSTAT-a u 2006. godini. Rast broja zaposlenih je zabilježen i u sektoru građevinarstva, trgovine, hotela i restorana kao i u sektoru finansijskog posredovanja.

    Grafik 2.1.3: Broj zaposlenih u pojedinim mjesecima perioda 2006-2008. godine

    130.000

    135.000

    140.000

    145.000

    150.000

    155.000

    160.000

    165.000

    170.000

    175.000

    I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII

    2006.g.

    2007. g

    2008. g.

    Izvor: Monstat

    Broj zaposlenih je u prvih devet mjeseci u prosjeku iznosio 165.314, i bio je viši za 6,1% u odnosu na prosječan broj zaposlenih u istom periodu prethodne godine. Najveći rast broja zaposlenih zabilježen je u sektoru građevinarstva 34,1%, hotelima i restoranima 30%, ribarstvu 16,2%, finansijskom posredovanju 11,9%, saobraćaju, skladištenju i vezama 11,8%, proizvodnji električne energije, gasa i vode 8,8%. Pad broja zaposlenih zabilježen je u sektoru prerađivačke industrije za 5,9% i sektoru vađenja ruda i kamena za 1,6%.

  • MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE

    14

    Grafik 2.1.4: Broj nezaposlenih u pojedinim mjesecima perioda 2005-2008. godine

    20,000

    25,000

    30,000

    35,000

    40,000

    45,000

    50,000

    55,000

    60,000

    65,000

    I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII

    2005.g.

    2006.g.

    2007. g.

    2008. g.

    Izvor: Zavod za zapošljavanje CG

    Uporedo sa rastom broja zaposlenih smanjivao se i broj nezaposlenih. Na kraju 2007. godine registrovano je 31.469 nezaposlenih lica, što je za 19,1% manje u odnosu na kraj 2006. godine. Trend pada broja nezaposlenih se nastavio i u 2008. godini, pa je broj registrovanih nezaposlenih lica u prvih šest mjeseci ove godine u prosjeku iznosio 30.643, ili 17,7% manje nego u istom periodu prethodne godine. Broj registrovanih nezaposlenih lica u prvih devet mjeseci ove godine u prosjeku je iznosio 29.861, ili 15,5% manje nego u istom periodu prethodne godine. Prema podacima Zavoda za zapošljavanje u septembru je evidentirano 28.276 lica koja traže zaposlenje, dok ih je u oktobru bilo 28.666. Najniža stopa nezaposlenosti od 10,6% zabilježena je u avgustu ove godine. Tada je na evidenciji Zavoda za zapošljavanje bilo 27.954 registrovana nezaposlena lica. U oktobru je zabilježena stopa od 10,85%. Konstantan pad broja nezaposlenih odnosno porast broja zaposlenih su posljedica pozitivnih kretanja na tržištu rada.

    Monetarna kretanja4

    Kreditna aktivnost banaka i depoziti. Bankarski sektor je intenzivno rastao u 2007. godini, djelujući kao jedan od ključnih faktora ekonomskog razvoja Crne Gore. Aktiva bankarskog sektora je, dostigavši iznos od skoro 3 milijarde € na kraju godine, bila iznad nivoa procijenjenog iznosa BDP-a. U odnosu na kraj 2006. godine, aktiva banaka je uvećana dva puta, depoziti blizu dva puta, a kapital banaka 1,6 puta. Krediti su za godinu dana uvećani 2,6 puta, a u okviru njih krediti sektoru stanovništva 2,5 puta, a privredi blizu tri puta. Rast kredita u Crnoj Gori bio je značajno iznad rasta zabilježenog u zemljama regiona, pa je CBCG donijela niz mjera u cilju boljeg upravljanja rizicima u bankama, odnosno povećanja sigurnosti, kao i usporavanja kreditne ekspanzije.

    Tabela 2.1.4: Odabrani monetarni pokazatelji, krajevi perioda

    Opis/Period2002. 2003. 2004. 2005. 2006. 2007.

    Promjena2007-2002.

    Promjena2007-2006.

    2007.2002.

    2007.2006.

    u 000 000 eura rast u %Novčana masa M21 n/a 494,3 546,5 867,3 1.586,7 2.728,2 - 1.141,6 - 71,9Aktiva banaka 340,5 349,8 444,4 695,8 1.431,4 2.976,4 2.635,9 1.544,9 774,1 107,9Ukupni krediti 124,7 200,6 281,5 375,9 847,2 2.246,6 2.121,9 1.399,4 1.701,6 165,2 Krediti privredi 78,7 126,6 175,6 230,1 471,3 1.364,4 1.285,7 893,1 1.633,7 189,5 Krediti stanovništvu 22,3 49,9 74,4 104,3 311,2 795,0 772,7 483,9 3.465,0 155,5Ukupni depoziti 205,5 211,0 273,2 487,9 1.075,8 2.091,1 1.885,6 1.015,3 917,6 94,4 Depoziti privrede 72,7 91,0 85,5 143,9 321,0 663,5 590,8 342,5 812,7 106,7 Depoziti stanovništva 22,2 45,1 79,3 175,7 499,4 1.019,3 997,1 519,9 4.491,4 104,1Izdvojena obavezna rezerva 35,6 27,1 33,2 61,7 172,8 259 223,4 86,2 627,5 49,9

    Izvor: Centralna banka Crne Gore

    4 - Kod analize monetarnih kretanja treba imati u vidu da, obzirom na upotrebu eura kao platežnog sredstva, CBCG predstavlja tip centralne banke sa ograničenim mogućnostima monetarne politke.

  • EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE

    15

    Osim rasta kredita, u 2007. godini zabilježen je značajan porast depozita, koji su porasli za skoro dva puta i na kraju 2007. godine premašili iznos od dvije milijarde €. Pri tome su se depoziti stanovništva povećali sa 499,4 miliona € na 1.019,3 miliona €; tokom 2007. godine su rasli prosječno mjesečno po 6,2%. Ipak su krediti rasli brže od depozita, tako da je koeficijent krediti/depoziti na kraju 2007. godine iznosio 1,08, što predstavlja pogoršanje u odnosu na kraj 2006. godine, kada je iznosio 0,79. Pored rasta kamatnih stopa na svjetskom, odnosno evropskom tržištu, aktivne kamatne stope u Crnoj Gori su opadale u prvoj polovini i bile stabilne tokom druge polovine 2007. godine i u decembru su bile za 0,85 procentnih poena niže nego godinu dana ranije.

    Prva tri kvartala 2008. godine karakterisao je vidno umjereniji rast kreditne aktivnosti banaka. Dok je prosječni mjesečni rast kredita u prva tri kvartala 2007. godine iznosio 8,8%, u istom periodu 2008. bio je značajno niži i iznosio je 2,7%. Rast ukupnih kredita za prvih devet mjeseci 2007. godine bio je 113,7%, dok je u istom razdoblju 2008. iznosio 27% (što je u granicama rasta očekivanog preduzetim mjerama Centralne banke za usporavanje kreditnog rasta). Na kraju septembra 2008. godine, ukupni krediti su iznosili 2.852,3 miliona € ili 57,5% više u odnosu na isti mjesec 2007. godine.

    Grafik 2.1.5: Godišnja promjena kredita banaka u %, u odnosu na krajeve kvartala

    50 41 4341 41 425066

    92

    153169 177

    11481

    58

    0

    50

    100

    150

    200

    III VI IX

    2004 2005 2006 2007 2008

    Izvor: Centralna banka Crne Gore

    Aktiva banaka je iznosila 3.407,7 miliona € na kraju drugog kvartala 2008. godine. U odnosu na kraj prvog kvartala, aktiva je porasla za 9,1%. Porast aktive banaka u odnosu na kraj 2007. godine iznosio je 14,5%, a godišnji rast 60,5%. Ukupna aktiva banaka na kraju juna 2008. godine bila je iznad nivoa planiranog BDP-a za 2008. godinu, tako da je pokazatelj odnosa nivoa aktive na kraju juna i planiranog BDP-a iznosio 117%, dok je odnos ostvarene aktive za prva dva kvartala 2008. godine i ostvarenog BDP-a u istom periodu iznosio 31,6%.

    Tabela 2.1.5: Osnovni monetarni pokazatelji

    Opis/PeriodIX 2008.XII 2007.

    IX 2008.IX 2007.

    Novčana masa M21 8,8% 18,7%Aktiva banaka 18,0% 38,7%Ukupni krediti 27,0% 57,5%

    Krediti privredi 23,7% 55,5%Krediti stanovništvu 32,1% 61,2%

    Ukupni depoziti 11,2% 27,8%Depoziti privrede 3,3% 16,3%Depoziti stanovništva 9,3% 20,7%

    Izdvojena obavezna rezerva 11,0% 12,1%

    Izvor: Centralna banka Crne Gore

    Ukupni depoziti položeni kod banaka iznosili su 2.325,9 miliona €, na kraju septembra 2008. godine. Uz prosječni mjesečni porast od 1,2%, na kraju septembra su dostigli iznos za 11,2% viši nego na kraju 2007., odnosno za 27,8% viši nego na kraju istog mjeseca 2007. godine. Depoziti sektora stanovništva tokom prva tri kvartala 2008. godine su mjesečno (u prosjeku) rasli po 1%, što je znatno niže od 7,1% iz istog perioda 2007. godine. Tokom prvog kvartala rasli su prosječno mjesečno za 1,3%, dok su u maju, junu i septembru zabilježili mjesečni pad od 0,6%, 0,7% i 0,8%, respektivno. Do usporavanja rasta depozita ovog sektora došlo je usljed manjih SDI u nekretnine, što je predstavljalo značajan izvor rasta depozita, posebno u 2007. godini. Istovremeno, promet na tržištu kapitala je značajno umanjen. Umanjen promet i pad berzanskih indeksa uz dospijeće obaveza vraćanja kredita koji su korišćeni za trgovanje na tržištu kapitala u prethodnom periodu uticalo je na usporavanje rasta depozita stanovništva. Takođe, značajno se smanjio i onaj dio depozita koji su ranije dolazili iz „slamarica“, jer je većina tog dijela štednje već ušla u bankarski sistem ili na tržište kapitala.

  • MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE

    16

    Novčana masa. Konstantan rast depozita kod banaka i CBCG uticao je na porast svih novčanih agregata tokom 2007. godine. Najširi monetarni agregat – novčana masa M21 dostigao je iznos od 2,7 milijardi € na kraju 2007. godine, uz godišnju stopu rasta od 71,9%. Visok rast novčane mase, kao i povećana tražnja za novcem, podržana, prije svega, kreditnom ekspanzijom koja je karakterisala 2007. godinu, nijesu značajno doprinijeli porastu inflacije, što pokazuje i nivo bazne inflacije (5,18%). Na kraju godine, zabilježen je veći iznos novčane mase od BDP-a. Samim tim, brzina opticaja novca bila je niža od 1, čime se nastavio trend smanjenja ovog pokazatelja.

    Tabela 2.1.6: Novčana masa, krajevi periodaOpis/Period 2004. 2005. 2006. 2007. u milionima euraM1 430,7 596,3 1.078,8 1.535,3M11 437,1 614,7 1.098,5 1.556,9M2 535,5 802,3 1.507,1 2.606,3M21 546,5 867,3 1.586,7 2.728,2

    u %Rast M21, godišnji 10,6 58,7 82,9 71,9

    Izvor: Centralna banka Crne Gore

    Novčana masa (monetarni agregat M21) iznosila je 2.968 miliona € na kraju septembra 2008. godine. Za prvih devet mjeseci 2008. uvećana je za 8,8%, dok je godišnji porast iznosio 18,7%. U strukturi novčane mase M21 značajno je povećano učešće oročenih depozita (za 8,2 procentnih poena u odnosu na kraj 2007. godine, odnosno za 8,5 procentnih poena u odnosu na kraj septembra 2007.), iznosivši 51,1% na kraju septembra 2008. godine.

    Tabela 2.1.7: Novčana masa, krajevi perioda, u milionima eura

    Opis/Period2007 2008III VI IX XII III VI

    M1 1.165,7 1.324,7 1.404,4 1.535,3 1.421,0 1.450,1M11 1.200,2 1.358,0 1.436,3 1.557,0 1.461,6 1.489,5M2 1.721,4 2.028,7 2.283,3 2.606,3 2.589,7 2.725,9M21 1.834,3 2.194,0 2.500,2 2.728,2 2.755,6 2.920,1

    Izvor: Centralna banka Crne Gore

    Grafik 2.1.6: Ročna struktura novčane mase M21, u milionima €

    0200400600800

    1,0001,2001,4001,6001,800

    IX XII IX

    2007. 2008.

    M11

    Oročeni depoziti

    Izvor: Centralna banka Crne Gore

    Likvidnost banaka. Bankarski sektor je karakterisao zadovoljavajući nivo likvidnosti tokom 2007. godine, što potvrđuje konstantno znatno viši nivo raspoloživih likvidnih sredstava banaka u zemlji i inostranstvu od izvršenih plaćanja. Ukupna sredstva banaka raspoloživa za plaćanje kretala su se u intervalu od 366,1 do 612,3 miliona € i iznosila su prosječno 472,2 miliona € u 2007. godini, što je bilo znatno više od prosjeka ostvarenog u 2006. godini. Posmatrano po mjesecima, najviši nivo prosječnih raspoloživih sredstava za plaćanje zabilježen je u septembru (536,8 miliona €), a najniži u martu (410 miliona €). Izvršena plaćanja banaka konstantno su bila značajno niža od raspoloživih sredstava za plaćanje i prosječno su iznosila 46,7 miliona €. Na osnovu kretanja raspoloživih sredstava i izvršenih plaćanja ostvarivan je suficit u prosječnom iznosu od 425,5 miliona €. Koeficijent prosječna izvršena plaćanja/prosječna raspoloživa sredstva za plaćanje u 2007. godini iznosio je 0,099 i sličan je kao u prethodnoj godini kada je iznosio 0,102.

  • EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE

    17

    Tabela 2.1.8: Prosjek raspoloživih likvidnih sredstava i izvršenih plaćanja banaka, u hiljadama €

    Opis/period 2004. 2005. 2006. 2007.

    Raspoloživa likvidna sredstva banaka 87.899 137.166 267.724 472.216

    Izvršena plaćanja 15.084 17.935 27.337 46.708

    Suficit 72.815 119.231 240.387 425.508

    Izvor: Centralna banka Crne Gore

    Na kraju 2007. godine, likvidna aktiva banaka5 iznosila je 663,7 miliona € i u odnosu na kraj 2006. godine povećana je za 151,8 miliona €, ili 29,7%. Učešće likvidne u ukupnoj aktivi iznosilo je 22,3% i niže je u odnosu na kraj 2006. godine, kada je iznosilo 35,8%. Tokom 2007. godine, samo je jedna banka sedam dana koristila obaveznu rezervu za likvidnost.

    Prema osnovnim pokazateljima likvidnosti, banke su tokom prva tri kvartala 2008. godine izmirivale svoje tekuće obaveze i održavale likvidnost iznad propisanog minimuma. U prvih devet mjeseci 2008. godine, ukupna sredstva banaka raspoloživa za plaćanje iznosila su prosječno 453 miliona €, dok su izvršena plaćanja banaka prosječno iznosila 46,4 miliona €. Na osnovu kretanja raspoloživih sredstava i izvršenih plaćanja, koja su konstantno bila značajno niža od raspoloživih sredstava za plaćanje, ostvarivan je suficit u prosječnom iznosu od 406,6 miliona €.

    Tabela 2.1.9: Prosjek raspoloživih likvidnih sredstava i izvršenih plaćanja banaka, u hiljadama €

    Opis/period2007. 2008.Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3

    Prosjek raspoloživih sredstva za plaćanje 414.887 435.808 517.250 515.904 469.590 441.300 446.519

    Prosjek izvršenih plaćanja 38.437 51.020 48.966 48.126 41.033 49.221 49.238

    Prosjek: suficit 376.450 384.788 468.284 467.779 428.557 392.079 397.281

    Izvor: Centralna banka Crne Gore

    Na kraju septembra 2008. godine, likvidna aktiva banaka iznosila je 453,8 miliona €. Učešće likvidne u ukupnoj aktivi iznosilo je 12,9% i niže je i u odnosu na kraj 2007. godine (18,1%) i septembar 2007. (20,5%). Koeficijent krediti/depoziti iznosio je 1,23 na kraju septembra 2008. i pogoršan je kako u odnosu na kraj 2007. godine (1,07), tako i u odnosu na septembar 2007. godine (1,00). Tokom prva tri kvartala 2008. godine, nije bilo korišćenja obavezne rezerve za likvidnost.

    Vlasnička struktura i nove aktivnosti banaka. Vlasnička struktura kapitala banaka u Crnoj Gori na kraju 2007. godine pokazuje dominantno učešće kapitala u stranom vlasništvu – 75,73%. Na domaći privatni kapital odnosilo se 21,77%, a državni kapital 2,5% kapitala banaka (indirektno učešće države). Inače, u 2007. godini još jedna banka, First Financial Bank, dobila je dozvolu za rad, a po prvi put je jedna banka emitovala obveznice, čiji su kupci bile rezidentne i nerezidentne finansijske institucije. Takođe, dvije banke su dobile dozvolu za obavljanje kastodi poslova, a još jedna banka čeka na dozvolu. Jedna banka ima dozvolu za bavljenje investicionim bankarstvom i može obavljati brokerske i dilerske poslove, kao i poslove preuzimanja emisija akcija. Banke su pokazale interesovanje za učešće na tržištu kapitala i kroz osnivanje penzionih fondova (banke se javljaju kao osnivači društva za upravljanje dobrovoljnim penzionim fondovima), kao i kroz osnivanje brokerskih/dilerskih društava. Na kraju septembra 2008. godine vlasnička struktura kapitala ostaje veoma slična, uz 77,56% ino-kapitala, i sa 20,19% domaćeg privatnog kapitala tj. 2,25% državnog kapitala.

    Mjere podrške bankarskom sistemu

    Vlada Crne Gore je u dogovoru sa CBCG donijela Zakon o mjerama za zaštitu bankarskog sistema („Službeni list Crne Gore“ br 64/08), koji sadrži veoma opsežan set mjera koji se odnosi na:

    1. Garantovanje punog iznosa depozita građana i privrede koji se nalaze kod banaka koji posluju u CG;2. Izdavanje garancija za stvaranje među bankarsko tržište, tj. stvaranje uslova za održanje likvidnosti kroz međubankarsko

    kreditiranje3. Prijevremenu otplatu duga banci u slučaju da banka ima problema sa likvidnošću,4. Dokapitalizaciju banke kupovinom njenih akcija, pod uslovom a da se sredstva za dokapitalizaciju ne mogu obezbijediti

    iz drugih izvora,5. Konačno, Zakonom se daje ovlašćenje CBCG da bankama pruži mogućnost fleksibilnijeg korištenja sredstava izdvojenih

    na računima obavezne rezerve, dajući kratkoročne pozajmice likvidnosti do 30 dana.

    5 - Novčana sredstva i depoziti kod depozitarnih institucija.

  • MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE

    18

    Na taj način stvoren je prilično raznovrstan i jak institucionalni i finansijski okvir zaštite bankarskog sistema Crne Gore, koji bi trebao da obezbiedi njegovu sigurnost.

    Kada je u pitanju implementacija mjera, koja predstavlja u stvari indikator kvaliteta poslovanja našeg bankarskog sistema, odnosno njegove likvidnosti, šira javnost je već upoznata da je jedna banka, „Prva banka Crne Gore-Osnovana 1901“ iskoristila jednu od mjera predviđenih Zakonom, a koja se odnosi davanje kredita za likvidnost u iznosu od 44 miliona eura od strane Vlade Crne Gore na period od tri mjeseca sa mogućnošću produžetka roka na godinu dana. Prva banka Crne Gore je založila 93,5% akcija, dok će CBCG odrediti ovlašteno lice koje će nadzirati i odobravati isplatu sredstava kredita.

    Prethodno je većina banka iskoristila mogućnost prijevremene otplate duga banci od strane države u cilju poboljšanja likvidnosti. Do kraja 2008. godine nije bilo drugih zahtjeva niti najava za korišćenjem mjera i mehanizama ponuđenih Zakonom o zaštiti bankarskog sektora.

    Platni bilans i tekući račun

    Osnovne karakteristike platnobilansnih odnosa Crne Gore u 2007. godini su: rekordan priliv stranih direktnih investicija, rekordan priliv prihoda po osnovu turizma, visoke stope rasta priliva sredstava iz inostranstva kroz bankarski sistem, rekordan uvoz i rekordni deficit tekućeg računa platnog bilansa.

    Na tekućem računu platnog bilansa u 2007. godini zabilježen je rast deficita, u poređenju sa istim periodom prethodne godine, kao posljedica pogoršanja spoljnotrgovinskog odnosa. Deficit tekućeg računa platnog bilansa iznosio je 825,1 milion € ili 32,5% BDP-a, i bio je za 55,3% viši nego u 2006. godini. Deficit tekućeg računa najvećim dijelom je generisan deficitom na računu roba koji je u 2007. godini iznosio 1.341,6 miliona €, što je za 58% više u odnosu na 2006. godinu. Značajno povećanje uvoza roba u odnosu na izvoz tokom 2007. godine i zadržavanje relativno nepovoljne strukture razmjene doveli su do rekordnog spoljnotrgovinskog deficita. Na nastavak trenda snažnog uvoza roba iz 2006. godine dominantno su uticali visok priliv stranih direktnih investicija, visok priliv kredita, odnosno porast tražnje za investicionim i potrošačkim dobrima. Pokrivenost spoljnotrgovinskog deficita suficitom ostvarenim na ostalim podračunima tekućeg računa iznosila je 38,5%.

    U uslovima eurizacije deficit tekućeg računa platnog bilansa nosi manje rizike, nego u slučajevima zemalja koje imaju svoju valutu, ali to nikako ne znači da se smije ignorisati.

    Razlozi za deficit tekućeg računa su brojni. Nizak nivo proizvodnje električne energije u prethodnoj godini uticao je na značajan uvoz. Rekordne cijene naftnih derivata na svjetskom tržištu su takođe uticale na rast vrijednosti uvoza ove kategorije proizvoda. Veliki priliv SDI uticao je na rast uvoza, jer su strani investitori uvozili opremu, sirovine, enterijer, građevinski materijal i drugo, da bi pokrenuli proces proizvodnje. Ujedno, u ovom periodu su urađeni i važni kapitalni infrastrukturni projekti, finansirani od strane države, koji su imali uticaj na povećani uvoz proizvoda namijenjenih investiocionoj potrošnji. Takođe, veliki priliv kapitala koji je skoncentrisan u sektoru stanovništva rezultirao je rastom uvoza, prije svega onog usmjerenog ka potrošnim dobrima. Niska konkurentnost domaćih proizvođača je takođe važan uzrok deficita. U uslovima euroizovane, visokootvorene ekonomije sa niskim transakcionim troškovima domaći i strani proizvodi postaju supstiti, i stanovništvo se lako preusmjerava prema uvoznim proizvodima. Treba istaći i da je, izuzetno visoka stopa rasta kredita u 2007. godini sa svoje strane uticala u velikoj mjeri na kreiranje dodatne tražnje za uvoznim proizvodima. Prema mišljenju MMF-a, deficit tekućeg računa se može smatrati i ravnotežnim odgovorom sistema na veliki priliv stranog privatnog kapitala i visoku stopu rasta kredita. Prestankom priliva SDI izvjesno je da će se jedan značajan dio deficita smanjiti. I u drugim zemljama prisutna je izrazita korelacija između priliva SDI i deficita tekućeg računa platnog bilansa, tako da u tom smislu Crna Gora nije izuzetak.

    Karakteristike platnobilansnih odnosa Crne Gore su: stalno produbljivanje neravnoteže, dominacija sirovina u izvozu, izuzetno mala diverzifikovanost izvoza, izuzetno visoka geografska koncentracija izvoza, brz rast uvoza, uz zanemarljiv rast izvoza. Osnovni razlozi koji su doveli do rasta deficita tekućeg računa platnog bilansa su: niska konkurentnost domaćih proizvođača, visok uvoz električne energije, rast cijena nafte na svjetskim berzama, veliki priliv SDI, rast potrošnje, visoka stopa rasta odobrenih kredita i dr. U uslovima eurizacije, deficit tekućeg računa platnog bilansa nosi manje rizike, nego u slučajevima zemalja koje imaju svoju valutu, ali i opcije za njegovo elimisanje su sužene, jer se ne može koristiti politika deviznog kursa. U uslovima eurizovane, visokootvorene ekonomije sa niskim transakcionim troškovima domaći i strani proizvodi postaju supstituti, i stanovništvo se lako preusmjerava prema uvoznim proizvodima. Deficit tekućeg računa se može smatrati i ravnotežnim odgovorom sistema na veliki priliv stranog privatnog kapitala i visoku stopu rasta kredita. Sa smanjenjem priliva kapitala, značajni dio deficita će imati samokorigujući efekat.

    Zaduživanjem radi izgradnje turističkih objekata, infrastrukture, podizanja nivoa tehničko-tehnološke opremljenosti, odnosno finansiranjem produktivnih investicija stvaraju se preduslovi da se sadašnje zaduživanje vraća budućim suficitima. Iako je deficit tekućeg računa u velikoj mjeri posljedica ubrzanog razvoja, zabrinjava činjenica da je sve manjim dijelom pokriven stranim direktnim investicijama, a raste učešće privatnog spoljnog duga. Neto prilivom SDI pokriveno je svega 52% deficita tekućeg računa platnog bilansa u 2007. godini, a u 2006. godini ta pokrivenost je iznosila 88%. Analiza kretanja najvažnijih stavki platnog bilansa Crne Gore u periodu od zadnjih par godina pokazala je

  • EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE

    19

    da se visoki i dugotrajni deficiti tekućeg računa ne mogu beskonačno eksterno finansirati, ali isto tako i da ne postoji jedinstveni kriterijumi za ocjenu održivo sti deficita tekućeg računa u praksi. Imajući u vidu visok priliv stranih direktnih investicija i veliki investicioni ciklus nije realno očekivati da se u narednih nekoliko godina značajnije smanji deficit tekućeg računa.

    Tabela 2.1.10: Tekući račun Crne Gore u periodu 2005 – septembar 2008. godine, u hiljadama €

    2005. 2006. 2007. jan. - sept. 2008.

    Indeks

    2006/2005 2007/2006jan. - sept. 2008./jan.-sept. 2007

    A. TEKUĆI RAČUN (1+2+3+4) -154.045 -531.207 -825.110 -640.242 344,84 155,33 238,33 1. ROBE2 -513.653 -849.325 -1.341.646 -1.084.079 165,35 157,97 142,06 1.1. Izvoz 460.648 648.327 659.734 415.339 140,74 101,76 83,87 1.2. Uvoz 974.301 1.497.651 2.001.380 1.499.418 153,72 133,63 119,16 2. USLUGE 195.540 197.099 440.133 399.318 100,80 223,31 91,02 2.1. Prihodi 329.765 418.036 674.056 665.343 126,77 161,24 111,95 2.2. Rashodi 134.225 220.937 233.923 266.025 164,60 105,88 170,91 3. DOHOCI 17.512 30.800 17.010 -7.894 175,88 55,23 3.1. Prihodi 62.291 65.334 89.420 79.217 104,88 136,87 123,41 3.2. Rashodi 44.779 34.534 72.410 87.111 77,12 209,68 179,38 4. TEKUĆI TRANSFERI 146.556 90.220 59.394 52.412 61,56 65,83 130,46 4.1. Transferi u Crnu Goru 163.455 108.555 100.775 80.213 66,41 92,83 114,26 4.2. Transferi iz Crne Gore 16.899 18.336 41.381 27.800 108,50 225,69 92,59

    Izvor: CBCG

    Ukupan obim robne razmjene u 2007. godini veći je za 24% u odnosu na 2006. godinu. Ostvareni stepen pokrivenosti uvoza izvozom roba iznosio je 33%, što je za 10 procentnih poena manje nego u 2006. godini. Prema podacima MONSTAT-a, po opštem sistemu trgovine, Crna Gora je u periodu januar – decembar 2007. godine ostvarila ukupnu robnu razmjenu sa inostranstvom u iznosu od 2.614,9 miliona €, od čega je izvoz iznosio 631.04 miliona €, dok je uvoz iznosio 1.983,9 miliona €. Pokrivenost robnog uvoza izvozom iznosila je 31,8%.

    Posmatrajući strukturu izvoza, vodeći izvozni proizvod je aluminijum i njegovi proizvodi, koji u ukupnom izvozu učestvuje sa 360,3 miliona € (57,1%). Zatim slijede gvožđe i čelik 63,2 miliona € (10%), mineralna goriva, mineralna ulja i proizvodi njihove destilacije, bitumenozne materije, mineralni voskovi 42,3 miliona € (6,7%), pića, alkoholi i sirće 25,4 miliona € (4%).

    Tabela 2.1.11: Struktura izvoza roba u 2007. godini, u hiljadama €

    OPIS Vrijednost % učešća

    Aluminijum i proizvodi od aluminijuma 360 291,51 57,10

    Gvožđe i čelik 63 158,79 10,01

    Mineralna goriva, mineralna ulja i proizvodi njihove destilacije;bitumenozne materije; mineralni voskovi 42 262,41 6,70

    Pića, alkoholi i sirće 25 385,73 4,02

    Drvo i proizvodi od drveta;drveni ugalj 19 636,17 3,11

    Reaktori, kotlovi, mašine i mehanički uredjaji i njihovi djelovi 17 977,58 2,85

    Proizvodi od gvožđa i čelika 17 342,87 2,75

    Voće za jelo, uključujući jezgrasto voće; kore agruma ili dinja i lubenica 14 419,16 2,28

    Izvor: MONSTAT

    Posmatrajući strukturu uvoza u 2007. godini, najviše je uvezeno optičkih, fotografskih i sličnih instrumenata i aparata i njihovih djelova mineralnih goriva, vozila, mineralnih ulja i proizvoda njihove destilacije i reaktora. Vodeći uvozni proizvodi su optički, fotografski, kinematografski, mjerni, kontrolni, precizni, medicinski i hirurški instrumenti i aparati; njihovi djelovi i pribor 312, 6 miliona € (15,8%), zatim slijede mineralna goriva, mineralna ulja i proizvodi njihove destilacije; bitumenozne materije; mineralni voskovi 181, 8 miliona € (9,2%), vozila, osim željezničkih ili tramvajskih šinskih vozila i njihovi djelovi i pribor 173, 8 miliona eura € (8,8%).

  • MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE

    20

    Tabela 2.1.12: Struktura uvoza roba u 2007. godini, u hiljadama €

    OPIS Vrijednost % učešća

    Optički, fotografski, kinematografski, mjerni, kontrolni, precizni, medicinski i hirurški instrumenti i aparati; njihovi djelovi i pribor

    312 598,74 15,76

    Mineralna goriva, mineralna ulja i proizvodi njihove destilacije;bitumenozne materije; mineralni voskovi 181 767,86 9,16

    Vozila, osim željezničkih ili tramvajskih šinskih vozila i njihovi djelovi i pribor 173 779,40 8,76

    Reaktori, kotlovi, mašine i mehanički uredjaji i njihovi djelovi 159 128,78 8,02

    Električne mašine i oprema i njihovi djelovi; aparati za snimanje i reprodukciju zvuka; televizijski aparati za snimanje i reprodukciju slike i zvuk, djelovi i pribor za te proizvode

    144 430,12 7,28

    Razni gotovi proizvodi 85 526,25 4,31

    Proizvodi od gvožđa i čelika 70 649,71 3,56

    Namještaj, posteljina, madraci, nosači madraca, jastuci i slični punjeni proizvodi; lampe i druga svijetleća tijela, na drugom mjestu nepomenuti ili uključeni; osvijetljeni znaci, osvijetljene pločica imenima i slično, montažne zgrade

    64 909,33 3,27

    Gvožđe i čelik 64 492,85 3,25

    Plastične mase i proizvodi od plastičnih masa 49 829,04 2,51

    Izvor: Monstat

    Posmatrajući razmjenu roba po zemljama, Crna Gora je u 2007. godini ostvarila najveći promet sa potpisnicama CEFTA sporazuma u iznosu od 1.093,8 miliona €, dok je sa zemljama EU-27 ostvarila nešto manji promet u iznosu od 1.019,9 miliona €.

    Najviše robe izvezeno je u Italiju 193,3 miliona € ili 30,6% od ukupnog izvoza, zatim u Srbiju 135,3 miliona € (21,4%) Mađarsku 89 miliona € (14,1%) i Grčku 85,8 miliona € (13,6%), dok je najviše robe uvezeno iz Srbije 652,3 miliona € (32,9%), Slovenije 126,9 miliona € (6,4%), zatim iz Italije 125,4 miliona € (6,32%).

    Tabela 2.1.13: Robna razmjena po zemljama, u hiljadama €ZEMLJA IZVOZ % učešća UVOZ % učešća

    UKUPNO 631 037,37 100,00 1 983 864,62 100,00

    UKUPNO EU 427 084,55 67,68 592 835,44 29,88Austrija 1 324,28 0,21 49 524,50 2,50Belgija 553,50 0,09 3 759,55 0,19Bugarska 460,67 0,07 8 444,34 0,43Češka 2 920,68 0,46 22 757,82 1,15Danska 6,01 0,00 812,49 0,04Estonija 0,00 0,00 3,84 0,00Finska 24,58 0,00 14 588,10 0,74Francuska 204,59 0,03 10 294,80 0,52Grčka 85 776,70 13,59 29 413,19 1,48Holandija 2 770,04 0,44 12 144,34 0,61Irska 361,58 0,06 441,05 0,02Italija 193 351,73 30,64 125 401,37 6,32Kipar 889,59 0,14 2 675,39 0,13Letonija 6,69 0,00 10,56 0,00Litvanija 71,02 0,01 0,00 0,00Luksemburg 2,86 0,00 672,19 0,03Mađarska 88 991,71 14,10 25 151,67 1,27Malta 92,97 0,01 352,23 0,02Njemačka 9 327,21 1,48 75 513,54 3,81Poljska 5,69 0,00 15 550,59 0,78Portugalija 3,01 0,00 120,21 0,01Rumunija 122,14 0,02 11 035,61 0,56Slovačka 188,54 0,03 4 037,72 0,20Slovenija 36 096,41 5,72 126 895,60 6,40Španija 582,38 0,09 10 934,57 0,55Švedska 122,60 0,02 32 611,88 1,64Vel.Britanija 2 827,37 0,45 9 688,29 0,49

  • EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE

    21

    UKUPNO CEFTA 182 935,52 28,99 910 917,25 45,92Albanija 9 431,72 1,49 14 295,54 0,72BiH 20 352,72 3,23 102 423,61 5,16Makedonija 1 140,56 0,18 19 061,58 0,96Moldavija 0,00 0,00 5,15 0,00Hrvatska 6 245,18 0,99 121 352,00 6,12Srbija 135 339,40 21,45 652 264,29 32,88Kosovo 10 425,94 1,65 1 515,08 0,08OSTALE ZEMLJE 2 1017,30 3,33 480 111,93 24,20

    Obim razmjene usluga, tokom 2007. godine, iznosio je 907,9 miliona € ili 42,1% više nego u istom periodu 2006. godine. U razmjeni usluga u 2007. godini ostvaren je suficit u iznosu od 440,1 miliona €, 123,3% više nego u 2006. godini. Prihodi od usluga u 2007. godini iznosili su 674,1 milion € i povećani su za 61,2% u odnosu na prethodnu godinu. Najveći prihodi ostvareni su po osnovu putovanja 459,5 miliona €, zatim transporta 72 miliona €, građevinskih usluga 49,8 miliona € i ostalih poslovnih usluga 46,8 miliona €.

    Grafik 2.1.7: Struktura prihoda od usluga u 2007. godini

    Ostale usluge3%

    Gradjevinske usluge

    7%

    Ostale poslovne usluge

    7%Komunikacijske

    usluge4%

    Transport11%

    Putovanja68%

    Izvor: CBCG

    Rashodi od usluga iznosili su 233,9 miliona €, što predstavlja povećanje od 5,9% u odnosu na 2006. godinu i rezultat je povećanje rashoda u oblasti transporta i ostalih poslovnih usluga. Posmatrajući strukturu, najveći rashodi ostvareni su u oblasti ostalih poslovnih usluga 57,8 miliona €, zatim transporta 56,4 miliona € i građevinskih usluga 35,8 miliona €.

    Grafik 2.1.8: Struktura rashoda po osnovu usluga u 2007. godini

    Ostalo12%

    Građevinske usluge15%

    Usluge osiguranja5%

    Putovanja 12%

    Ostale poslovne usluge24%

    Transport24%

    Računarske i informatičke

    usluge4%

    Lične, kulturne i rekreativne usluge

    4%

    Izvor: CBCG

    Na računu faktorskih dohodaka i transfera tokom 2007. godine ostvaren je suficit od 76,4 miliona € ili 36,9% manje nego u 2006. godini. Priliv stranih direktnih investicija u Crnu Goru, tokom 2007. godine, iznosio je 1.007,7 miliona €, dok je istovremeno odliv iznosio 482,8 miliona €. Neto priliv direktnih investicija u posmatranom periodu iznosio je 524,9 miliona eura, što je za 12,5% više u odnosu na 2006. godinu. Kod portfolio investicija u posmatranom periodu zabilježen je priliv od 119,3 miliona €, dok je istovremeno odliv sredstava po ovom osnovu iznosio 124,2 miliona €. Priliv sredstava po osnovu Ostalih investicija, tokom 2007. godine iznosio je 1.157,3 miliona €, dok je istovremeno odliv iznosio 836,2 miliona €.

    Osnovne karakteristika platnobilansnih kretanja u prvih devet mjeseci 2008. godine su relativno visok deficit tekućeg računa, koji je u najvećem dijelu generisan trgovinskim deficitom, i visok priliv neto stranih direktnih investicija. Kretanja na tekućem računu platnog bilansa Crne Gore u prva tri kvartala 2008. godine dominantno su bila pod uticajem robne razmjene.

  • MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE

    22

    Prema preliminarnim podacima, deficit na tekućem računu u prva tri kvartala 2008. godine iznosio je 640,2 miliona € ili 27,5% BDP-a. Rezultati spoljnotrgovinske razmjene roba i dalje su zabrinjavajući s obzirom na rast spoljnotrgovinskog deficita i zadržavanje relativno nepovoljne strukture razmjene i niskog nivoa diverzifikacije izvoza. Ukupni obim razmjene na računu roba u prva tri kvartala 2008. godine iznosio je 1.914,8 miliona €, odnosno veći je za 9,2% u odnosu na isti period 2007. godine. Ostvareni stepen pokrivenosti uvoza izvozom roba iznosio je 27,7%, što je za 12 procentnih poena manje nego u istom periodu 2007. godine. U trećem kvartalu 2008. godine, u odnosu na isti kvartal 2007. godine, pokrivenost je bila manja za 8 procentnih poena.

    Grafik 2.1.9: Pokrivenost uvoza izvozom u 2007. i 2008. godini po mjesecima

    0%

    10%

    20%

    30%

    40%

    50%

    60%

    70%

    80%

    Janu

    ar

    Febr

    uar

    Mar

    t

    Apr

    il

    Maj

    Jun Jul

    Avg

    ust

    Sept

    emba

    r

    Okt

    obar

    Nov

    emba

    r

    Dec

    emba

    r

    Jan

    Feb

    Mar

    t

    Apr

    il

    Maj

    Jun Jul

    Avg

    ust

    Sept

    emba

    r

    2007 2008

    Izvor: Monstat i CBCG

    U međunarodnoj razmjeni roba u prva tri kvartala 2008. godine Crna Gora je zabilježila rast uvoza roba i istovremeno pad izvoza (posebno aluminijuma i proizvoda od aluminijuma). Prema preliminarnim podacima Monstat-a, Crna Gora je u prva tri kvartala 2008. godine ostvarila ukupnu robnu razmjenu sa inostranstvom u iznosu od 1.870,5 miliona €, od čega se na izvoz odnosilo 388,6 miliona €, a na uvoz 1.481,9 miliona €6. U odnosu na isti period prethodne godine obim razmjene je povećan za 8,9%.

    Prema podacima Monstat-a, izvoz robe u prvih devet mjeseci 2008. godine iznosio je 388,6 miliona €, što je za 17,8% manje u odnosu na isti period 2007. godine. Ovaj značajan pad izvoza je prije svega vezan za pad izvoza aluminijuma kao i pad njegove cijene. Pored aluminijuma, najveći uticaj na izvoz i dalje imaju proizvodi odgvožđa, čelik i mineralna goriva i ulja i proizvodi njihove destilacije. Struktura izvoza roba može se ocijeniti kao nepovoljna imajući u vidu da 66% izvoza čine sirovine (aluminijum, gvožđe i čelik, mineralna goriva i ulja).

    Tabela 2.1.13: Struktura izvoza roba u periodu januar – septembar 2008. godine, u hiljadama €

    OPIS Vrijednost Učešće u %

    Aluminijum i proizvodi od aluminijuma 155.025,49 39,90Gvožđe i čelik 70.095,96 18,04

    Mineralna goriva, mineralna ulja i proizvodi njihove destilacije;bitumenozne materije; mineralni voskovi

    31.272,81 8,05

    Pića, alkoholi i sirće 16.182,57 4,16Proizvodi od gvožđa i čelika 16.126,66 4,15Farmaceutski proizvodi 14.251,15 3,67Drvo i proizvodi od drveta;drveni ugalj 11.053,32 2,84Voće za jelo, uključujući jezgrasto voće; kore agruma ili dinja i lubenica 10.178,07 2,62Nuklerni reaktori, kotlovi, mašine i mehanički uredjaji i njihovi djelovi 9.029,20 2,32Bakar i proizvodi od bakra 4.859,27 1,25

    Izvor: MONSTAT

    6 - Metodološke napomene: Podaci o spoljnoj trgovini u platnom bilansu Crne Gore za 2007. i 2008. godinu prikazani su po opštem sistemu trgovine. CBCG vrši prilagođavanje podataka dobijenih od Monstata za potrebe platnog bilansa u skladu sa metodologijom MMF-a (Balance of Payments Manual, Fifth edition, IMF, 1993).

  • EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE

    23

    U prva tri kvartala 2008. godine izvoz aluminijuma i proizvoda od aluminijuma iznosio je 155 miliona €, što je za 45,1% manje u odnosu na isti period 2007. godine. Na pad izvoza aluminijuma značajno je uticao pad cijene aluminijuma na svjetskom tržištudok su u isto vrijeme cijene sirovina ostale iste ili se povećale. Pored aluminijuma, značajno učešće u izvozu imaju gvožđe i čelik u iznosu od 70 miliona € (18%). U posmatranom periodu vrijednost izvoza proizvoda grupe gvožđe i čelik povećana je za 63,9% u odnosu na isti period 2007. godine. Povećanje izvoza gvožđa i čelika može se objasniti rastom njihovih cijena na svjetskom tržištu.

    Tabela 2.1.14: Pet proizvoda sa najznačajnijim uticajem na pad izvoza roba u periodu januar – septembar 2008. godine, u hiljadama €

    I-IX 2007 I-IX 2008 Razlika

    Aluminijum, sirovi 277.263 150.954 -126.309

    Toplo valjana žica u koturovima, od gvožđa ili nelegiranog čelika 21.275 12.709 -8.565

    Drvo obrađeno po dužini rezanjem, glodanjem ili sječenjem ili ljuštenjem, uključujući i rendisano, brušeno, čeono spojeno,

    10.771 6.894 -3.876

    Ulja dobijena od nafte i ulja dobijena od bitumenoznih minerala, osim sirovih; proizvodi, na drugom mjestu nepomenuti niti obuhvaceni, koji sadrže po masi 70% ili više ulja od nafte ili ulja dobijena od bitumenoznih minerala

    32.682 30.075 -2.606

    Banane, uključujući brašnaste banane (“plantains”), svježe ili suve 9.482 7.300 -2.181

    Izvor: Monstat

    Uvoz robe u posmatranom periodu iznosio je 1.481,9 miliona eura, što je za 19% više u odnosu na isti period 2007. godine. Za razliku od izvoza, uvoz roba je više divezifikovan. Naveći uticaj na povećanje uvoza u posmatranom periodu imao je uvoz reaktora, kotlova, mašina i mehaničkih uređaja, zatim vozila i električnih mašina i oprema i njihovih djelova. Tri najvažnija uvozna proizvoda čine 28,5% ukupnog uvoza. Imajući u vidu da crnogorska privreda zavisi od uvoza sirovina i energenata, nije realno očekivati značajnije smanjenje uvoza roba u narednom periodu, čemu ide u prilog i izuzetno visok priliv stranih direktnih investicija.

    Tabela 2.1.15: Struktura uvoza roba u periodu januar – septembar 2008. godine, u hiljadama €

    OPIS Vrijednost Učešće u %

    Reaktori, kotlovi, mašine i mehanički uredjaji i njihovi djelovi 160.801,46 10,85Vozila, osim željezničkih ili tramvajskih šinskih vozila i njihovi djelovi i pribor 152.779,32 10,31Električne mašine i oprema i njihovi djelovi; aparati za snimanje i reprodukciju zvuka; televizijski aparati za snimanje i reprodukciju slike i zvuka, djelovi i pribor za te proizvode

    109.144,57 7,37

    Mineralna goriva, mineralna ulja i proizvodi, njihove destilacije; bitumenozne materije; mineralni voskovi 85.212,27 5,75Gvožđe i čelik 78.634,65 5,31Proizvodi od gvožđa i čelika 75.267,56 5,08

    Namještaj, posteljina, madraci, nosači madraca, jastuci i slični punjeni proizvodi; lampe i druga svijetleća tijela, na drugom mjestu nepomenuti ili uključeni; osvijetljeni znaci, osvijetljene pločica imenima i slično, montažne zgrade

    66.320,83 4,48

    Izvor: MONSTAT

    Tabela 2.1.16: Pet proizvoda čiji je izvoz najviše porastao u periodu januar – septembar 2008. godine, u hiljadama €

    I-IX 2007 I-IX 2008 RazlikaŠipke od gvožđa ili nelegiranog čelika, samo kovane, toplo valjane, toplo vučene ili toplo ekstrudirane, i sl 4.304 26.829 22.524

    Ostali legirani čelici u ingotima ili drugim primarnim oblicima; poluproizvodi od ostalih legiranih čelika 12.616 25.962 13.345

    Ljekovi koji se sastoje od dva ili više sastojaka koji su pomiješani za terapeutsku ili profilaktičku upotrebu, ali koji nijesu pripremljeni u odmjerene doze niti u obliku ili pakovanju za prodaju na malo

    0 8.013 8.013

    Ostale cijevi i šuplji profili (npr: sa otvorenim spojevima, zavarene, zakovane ili zatvorene na slican nacin), od gvožđa ili čelika

    4.566 11.674 7.107

    Brodovi-svetionici, vatrogasna plovila, ploveci bageri, ploveće dizalice i ostala plovila kod kojih je plovidba podređena njihovoj glavnoj funkciji; ploveći dokovi; ploveće i uronjive bušace ili proizvodne platforme

    0,00 3.759,50 3.759,50

    Izvor: MONSTAT

  • MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE

    24

    Posmatrajući strukturu izvoza prema grupama zemalja, Crna Gora najviše robe u 2008. godini izvozi u zemlje Evropske unije čak 58,7% ukupnog izvoza. Najviše robe izvezeno je u Italiju 101,2 miliona € (26%), Srbiju 84,4 miliona € (22%), Grčku 51,6 miliona € (13,3%) i Sloveniju 34,2 miliona € (8,8%).

    Tabela 2.1.17: Robna razmjena po zemljama po opštem sistemu trgovine u periodu januar – septembar 2008. godine, u hiljadama €

    ZEMLJA Izvoz Učešće u % Uvoz Učešće u %

    UKUPNO 388.561,57 1.481.935,16

    UKUPNO EU 227.926,15 58,66 489.205,17 33,01

    Austrija 9.095,29 2,34 46.049,40 3,11

    Grčka 51.600,47 13,28 15.025,69 1,01

    Holandija 3.237,79 0,83 8.460,04 0,57

    Italija 101.156,44 26,03 118.755,46 8,01

    Kipar 595,26 0,15 1.247,36 0,08

    Mađarska 7.543,43 1,94 22.963,91 1,55

    Njemačka 9.171,03 2,36 74.441,86 5,02

    Rumunija 1.037,96 0,27 9.673,13 0,65

    Slovačka 363,56 0,09 3.423,08 0,23

    Slovenija 34.215,54 8,81 105.378,46 7,11

    Španija 47,68 0,01 11.272,14 0,76

    Švedska 561,41 0,14 14.778,32 1,00

    Velika Britanija 3.027,23 0,78 2.846,62 0,19

    UKUPNO CEFTA 143.005,92 36,80 848.640,04 57,27

    Albanija 7.830,01 2,02 15.699,26 1,06

    BiH 19.002,30 4,89 108.864,15 7,35

    Makedonija 945,85 0,24 20.393,70 1,38

    Moldavija 0,00 0,00 0,89 0,00

    Hrvatska 4.150,65 1,07 106.918,12 7,21

    Srbija 84.389,92 21,72 594.230,75 40,10

    Kosovo 26.687,19 6,87 2.533,17 0,17

    OSTALE ZEMLJE 17.629,50 4,54 144.089,95 9,72

    Izvor: MONSTAT

    U prva tri kvartala 2008. godine zabilježen je izuzetno visok uvoz iz zemalja u okruženju Srbije 40,1% (594,2 miliona €), Hrvatske 7,2% (106,9 miliona €) i BiH 7,3% (108,9 miliona €). Posmatrajući uvoz iz zemalja EU, najviše robe je uvezeno iz Italije 118,7 miliona € (8%), zatim iz Slovenije 105,4 miliona € (7,1%) i Njemačke 74,4 miliona € (5%).

    U međunarodnoj razmjeni usluga Crna Gora je u periodu januar - septembar 2008. godine ostvarila suficit u iznosu od 399,3 miliona €, što je za 9% manje u odnosu na isti period prethodne godine. Najznačajniji izvori suficita su rast prihoda u oblasti turizma i komunikacijskih usluga. Najveći prihodi ostvareni su po osnovu putovanja 492,5 miliona €, zatim transporta 67,7 miliona €, građevinskih usluga 40,3 miliona € i ostalih poslovnih usluga 30,2 miliona €. Posmatrajući strukturu rashoda, najveći rashodi ostvareni su u oblasti ostalih poslovnih usluga 72,1 milion €, što je posljedica povećanje rashoda po osnovu raznovrsnih poslovnih usluga (arhitektonske, inženjerske, računovodstvene i konsalting usluge i sl.).Naime, ove usluge su preduslov za razvoj kapitalnih investicija doprinoseći bržem razvoju osnovnih izvora rasta turizma, gradjevinarstva, telekomunikacija i finansija.

    Na računu faktorskih dohodaka ostvaren je deficit u iznosu od 7,9 miliona €, dok je na računu transfera ostvaren je suficit od 52,4 miliona €. Neto priliv stranih direktnih investicija u Crnu Goru u posmatranom periodu iznosio je 434 miliona €, što je za 15,4% više u odnosu na 2007. godinu. Ukupan priliv stranih direktnih investicija iznosio je 668,5 miliona €, dok je istovremeno odliv iznosio 234,4 miliona €. Na računu portfolio investicija u posmatranom periodu zabilježen je priliv od 121,6 miliona €, dok je istovremeno odliv sredstava po ovom osnovu iznosio 131,2 miliona €. Neto priliv sredstava po osnovu Ostalih investicija, u prva tri kvartala 2008. godine, iznosio je 273 miliona €.

  • EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE

    25

    2.2. Projekcije makroekonomskih indikatora Crne Gore za period 2008 – 2011

    Srednjoročne projekcije makroekonomskih indikatora kao i njihovih elementa su bazirane na analitičkoj tehnici finanasijskog programiranja kao i ekonomerijskog projektovanja za one makroekonomske indikatore za koje su u okviru CBCG i Minstarstvu Finansija razvijeni odgovarajući modeli. U okviru izrade projekcija makroeknomskih indikatora za potrebe komaparativne analize korištene su projekcije MMF-a za period 2008. do 2012. godine,7 pri čemu je u tekstu razrađen tzv. realni scenario koji podrazumjeva nastavak započetih reformi u Crnoj Gori, ali imajući u vidu potencijalno prelivanje finansijske krize na realne tokove, koji će u uticati i na Crnu Goru. Tako je za potrebe komparativne analize korišten strukturni model Ministarstva finanasija Crne Gore koji je bio upotrebljen i pri projekcijama Srednjeročnog buđžetkog okvira 2008-2011. Iako se radi o jednostavnom modelu koji sadrži svega nekoliko osnovnih makroekonomskih indikatora, treba uzeti u obzir da Crna Gora raspolaže vremenskim serijama makroeknomskih indikatora koje počinju od 2000. godine, vremenske serije prije tog perioda uslijed specifičnih političko - ekonomskih razloga nisu upotrebljive kao osnov za projekcije, dok kad su u pitanju serije monetarnog sektora one su kvalitetne od 2002. godine. Sa druge strane, vremenske serije u periodu 2000.-2007., su pretpjele najmanje 4 strukturna preloma, koje značajno otežavaju projekcije: (i) uvođenje eura kao osnovnog sredstva plaćanja u 2002. godini, (ii) dobijanje državne nezavisnosti u maju 2006. godini, (iii) uvođenje PDV-a i (iv) snažan priliv SDI (najveći u Evropi mjeren nivoom prilivom SDI kao % BDP, a potom i najvećim spoljnorgovinskim deficitom u 2007. godini, a prema preliminarnim procjenama u 2008. godini). (v) trenutna finansijska kriza koja sprječava i najrazvijenije ekonomije da sa sigurnošću predvide srednjoročni efekat kretanja makroindikatora. S tim u vezi, projekcije su bazirane na razradi dva scenarija uzimajući u obzir relativnu snagu posljedica globalne finansijske krize na crnogorski makroekonomski okvir u 2009. godini. Prema Realnom scenariju finansijska kriza ima limitirane efekte na tokove na crnogorsku ekonomiju, dok Krizni scenario ili tzv. „pesimististički scenario“ se bazira na dugoročnijem i jačem uticaju finansijske krize na crnogorske ekonomske tokove.

    U ANEKSU su tabelama 1a, 1b, 1c i 1d pretstavljeni kvantitativni pokazatelji koji se odnose na razvoj lične potrošnje, investicione potrošnje, nivoa bruto kapitalne formacije, nivoa zaliha kao i spoljnotrgovinskog deficita BDP-a Crne Gore u oba scenarija paraleleno, kretanja inflacije mjerene indeksom cijena na malo kao i odgovarajućim deflatorima, promjene u troškovima radne snage i njene produktivnosti i najzad detaljan prikaz kretanja spoljotrgovinskod deficita, nivoa prihoda i transfera kao i pozicija kapitalnog i finananskog računa platnog bilasa Crne Gore u periodu 2008 - 2011. godine.

    Rizici crnogorske ekonomije

    Projektovanje makroekonomskih pokazatelja na srednji rok, imajući u vidu nemogućnost sagledavanja punih efekata najnovije finansijske krize, povezano je sa visokim nivoom neizvjesnosti. Naime sama EU je u prethodnoj godini imala čak četiri prilagođavanja makroekonomskih indikatora za narednu godinu, dok je MMF u procesu revizije druge procjene date u Macroeconomic Outlooku za oktobar mjesec. U tom pravcu, projekcije makroekonomskih indikatora predstavljene u ovom dokumentu predstavljaju samo potencijalne scenarije koji su bazirani na najnovijim inputima crnogorskih realnih tokova, monetarne statistike, statistike platnog bilansa i fiskalnih projekcija.

    Generalna reporuka prestavnika MMF-a je da se u narednom periodu zemlje moraju razmotriti i najrizičnije i nemoguće scenarije razvoja njihove ekonomije. U tom pravcu u okviru EFP-a, a za potrebe planiranja mjera monetarne i fiskalne politike, razrađena su dva secanrija, Realni scenario i Krizni scenario koja se baziraju na različitim perecepcijama realizacije pojedinih rizika koji se odnose na Crnu Goru, a koji bi mogli eskalirati u narednoj godini. U tom pravcu sednjoročne projekcije za 2010. i 2011. godinu prestavljaju sa ove perspektive izuzetno neizvijesnu kategoriju, tako da je u scenario analizama osnovna pažnja posvećena što je moguće tačnijoj projekciji glavnih ekonomskih inikatora za 2009. godinu.

    S tim u vezi Ministrstvo Finansija Crne Gore i CBCG u cilju utvrđivanja ekonomske održivosti sistema, kao i implementacije mjera za suzbijanje ozbiljnijeg prelivanja finansijke krize na ekonomske tokove u Crnoj Gori, kreirala scenarija srednjeročenog makroekonomksog okvira, praveći alternative u odnosu na nivo različitih rizika koji su realni imajući u obzir činjenicu da je Crna Gora mala i visoko otvorena ekonomija, koja će malo vjerovatno imati mogućnost da izbjegne prenošenje šokova globalne krize. U svakom slučaju osnovna namjera je kao što je naglašeno da se mjerama fiskalne, monetarne i strukturne politike pokuša minimizirati negativan uticaj.

    Osnova za kreiranje scenarija predstavlja razradu rizika crnogorske privrede koji se predviđaju za narednu godinu, a čija bi realizacija značajno mogla da utiče na smanjenje privredne aktivnosti i usporavanje crnogorske ekonomije. Negativni uticaji globalne finansijske krize i recesija većine industrijalizovanih zemalja, Crnu Goru pogađaju kroz više kanala. Sve potencijalne

    7 - Obzirom na volatilna ekonomsko finansijska kretanja u poslednjem razdoblju smatrali smo da je to adekvatnije rešenje nego da se uzmu »Assumptions on the external economic environment underlying the Spring 2008 forecats«.

  • MINISTARSTVO FINANSIJA CRNE GORE EKONOMSKI I FISKALNI PROGRAM ZA CRNU GORU 2008 - 2011. GODINE

    26

    uticaje nije moguće navesti, ali je važno sagledati i potencijalno kvantifikovati najvažnije. Stoga smo rizike svrstali u tri grupe u zavisnosti da li se predomonantno odnose na monetarnu sferu, fiskalne tokove ili realne tokove ekonomije.

    Rizici crnogorske ekonomije – Realni tokovi

    � Pad priliva Stranih Direktnih Investicija - Zbog postojeće situacije u kojoj će kreditna sredstva biti skuplja i njihova ponuda ograničena realno je očekivati manji priliv stranih direktnih investicija, kao i stranih portfolio investicija.8 Posljedice su:

    � Niže cijene nekretnina9. To između ostalog, stvara probleme firmama iz sektora građevinarstva, posebno zbog njihove kreditne zaduženosti. Problemi se, posljedično, javljaju i za banke, koje teže mogu naplatiti te kredite. Čak i uz preuzimanje predmeta kolaterala prodaja će biti otežana budući da je tržišna vrijednost kolaterala niža i broj potencijalnih kupaca znatno manji.

    � Niže cijene akcija. Povlačenje stranih portfolio investitora izmedju ostalih faktora utiče dodatno na opadanje cijena HOV. Kao i sa nekretninama, problemi su još veći za one koji su kreditima finansirali kupovinu akcija. Problemi se, posljedično, javljaju i za banke, koje teže mogu naplatiti te kredite. Čak i uz preuzimanje predmeta kolaterala, naplata će biti otežana ne samo zbog niže cijene akcija već i zbog značajno manjeg broja potencijalnih kupaca.

    � Smanjenje uvoza - manji priliv SDI će svakako uticati na opadanje uvoza, što će pozitivno uticati na kretanje deficita tekućeg računa platnog bilansa. Međutim, visok uvoz roba ima za posljedicu drastično smanjenje buđžetskih prihoda imajući u vidu da je fiskalni prihodi značajano odnose na prihode ostvarane kroz Porez na dodatu vrijednost.

    � Manji priliv depozita – manji priliv SDI će se direktno odraziti na usporavanje priliva depozita. U prethodnom periodu naročito kroz prodaju nekretnina jedan dio SDI10 je ulazio u bankarski sistem u vidu oročene štednje. Prekidanje ovog kanala će direktno uticati na manje mogućnosti banaka da odobravaju kredite.

    � Manji prihodi od turizma - Moguće je smanjenje broja stranih turista. Posljedice su:

    � Smanjivanje suficita usluga tj. povećanje deficita tekućeg računa po ovom osnovu. Direktno će biti pogođeni hoteli i restorani, kao i mali (i mikromali) biznisi koji posluju u oblasti turizma.

    � Indirektan uticaj. Biće pogođeni njihovi dobavljači tj. povezani sektori (transport, poljoprivreda, trgovina) sa sektorom turizma. Takođe, indirektno će biti pogođena i država, zbog manjih prihoda, uz sve dalje efekte, kako je to opisano u gornjem dijelu teksta. Osim toga, smanjiće se uvoz robe koja se koristi u oblasti turizma.

    � Niža cijena i/ili manja tražnja aluminijuma. Ovo znači niže prihode za Kombinat aluminijuma Podgorica, ubjedljivo najvećeg pojedinačnog crnogorskog izvoznika roba. To, povlači: viši robni deficit tj. deficit tekućeg računa po ovom osnovu, moguće otpuštanje (ili niže plate) zaposlenih u KAP-u i u firmama koje su u lancu sa KAP-om, i niže prihode države, sa svim daljim efektima, kako je to opisano u gornjem dijelu teksta. Međutim, s druge strane, smanjenje proizvodnje u KAP-u dovelo bi do smanjenja potrebe za uvozom električne energije.

    � Građevinski sektor – će značajno pogoditi opadanje cijena i nivoa tražnje. Manji negativni efekat će biti po osnovu opadanja cijena, jer još uvijek postoji značajna razlika izmedju prodajne cijene i cijene koštanja. Mnogo veći negativan efekat se može očekivati po osnovu opadanja tražnje, jer će biti manje stambenih kredita i manje kupaca iz inostranstva. Imajući u vidu započetu preveliku gradnju stambenih objekata i činjenicu da je jedan broj građevinskih firmi već visoko zadužen, mogu se očekivati kod nekih firmi i problemi sa otplatom kredita, što može uticati na rast neperformansne aktive bankarskog sistema.

    �Izvozni sektor – s obzirom da sve prognoze ukazuju da će naše najvažnije izvozno tržište, to jest tržište EU, zahvatiti recesija onda će biti mnogo teže prodati domaće proizvode, jer će se strana tražnja značajno smanjiti. Ovo će negativno uticati i na deficit tekućeg računa platnog bilansa.

    8 - SDI predstavlju najneizvjesniju stavku za projektovanje. Najnoviju izvještaj MMF-a za Crnu Goru ( Decembar, 2008. godine) kao potencijalnu šansu crnogor-ske ekonomije u narednoj godini navode značajan priliv SDI u 2009. godini. 9 - Prema najnovijem Istraživanju CBCG za novembar mjes