Click here to load reader

O /ne/slaganju „dvije vjere“

  • View
    218

  • Download
    1

Embed Size (px)

Text of O /ne/slaganju „dvije vjere“

  • MARIJA MITROVI [email protected]

    O /ne/slaganju dvije vjere

  • 9

    slavica TerGESTINA 15 (2013) Slavia Islamica

    Iz razuene slike odnosa hriana i muslimana koja se moe iitati iz srp-ske (ali i ostalih junoslovenskih i bal-kanskih) knjievnosti, ovde je izdvojen spev Gorski vijenac (1847) srpskog i crnogorskog pisca Petra Petrovia Nje-goa (18131851). U procesu oslobaanja pravoslavnog ivlja od Otomanske imperije krvav obraun Crnogoraca sa islamiziranim sunarodnicima prikazan je kao neminovan; ipak, Njego je naao prostora i za objektivnu, ne uvek iskljuivo negativnu sliku muslimana.

    From the large opus of Balkan liter-ary works dealing with the problem of Muslim-Christian relationship, we have chosen the Mountain wrath (Gorski vijenac, 1847) by Petar Petrovi Njego (18131851). The Montenegrine prince-poet sees the extermination war against his islamized compatriots as an inevitable part of the liberation process against the Ottoman empire. Yet, in this work, he also gives a more objective and not always negative im-age of Muslims.

    IstorIja Balkana, hrIanI/muslImanI; podreenI/nadreenI; njego IstreBljenje poturIca; narodna pesma; romantIarskI ep; konstrukcIja nacIje aspekt vladara, aspekt modernog pesnIka

    Balkans hIstory; chrIstIans/muslIms; suBordInate/governers; njego; mountaIn wrath; extermInatIon of montenegrIan converts to Islam; rulers poInt of vIew; modern poets poInt of vIew

  • 10

    Marija MiTrovi O /ne/slaganju dvije vjere

    Tema odnosa pisaca hrianske vere prema likovima ija je veroispo-vest islam i dogaajima koji u sreditu sadre sukob ili suivot dveje religija neobino je znaajna za sve junoslovenske, ili tanije: balkan-ske knjievnosti. Posledica je istorije: Otomanska imperija vladala je na balkanskom podruju gotovo pet vekova i tek je Berlinski kongres (1878) kako je Ivo Andri negde zapisao preko noi pomerio Oto-mansko carstvo za 500 kilometara ka istoku. Neke oblasti Balkana (Makedonija, Albanija) oslobodile su se otomanske vlasti tek tokom Balkanskih ratova (191112). Iako je islam kao zvanina religija tolerisao druge verosipovesti na svojoj teritoriji, ipak je jedan deo stanovnitva preao iz hrianstva u islam. Kada je u pitanju odnos hriana i mu-slimana u balkanskim knjievnostima osobito u bosanskoj, srpskoj, crnogorskoj, makedonskoj, bugarskoj i albanskoj postoje u startu dva njegova tipa: odnos podreenog, hrianskog stanovnitva prema muslimanskim gospodarima otomanskog etnikog porekla, te kontra-diktorni odnos unutar samog podreenog sloja, meu samim Slovenima (ili Albanacima), od kojih su jedni hrianske, a drugi islamske vere.

    Godine 1908, kada je Bosna i Hercegovina anektirana Habzburkom carstvu, srpski pesnik iz Hercegovine, Aleksa anti, napisao je pesmu po kojoj je i danas poznat: Ostajte ovdje. Njeni poetni stihovi glase:

    Ostajte ovdje!--- Sunce tueg neba Nee vas grijat k to ovo grije; Grki su tamo zalogaji hljeba Gdje svoga nema i gdje brata nije. Od svoje majke ko e nai bolju! A majka vaa zemlja vam je ova.

  • 11

    slavica TerGESTINA 15 (2013) Slavia Islamica

    Kada su u Bosnu uvedeni zakoni hrianske, zapadnoevropske Habz-burke monarhije, nisu samo Turci, nego je i deo Bosanaca islamske vere napustio domove i preselio se u Istanbul ili jo dalje u Anatoliju. anti eli da ih zaustavi, opominje da je Bosna njihov dom i njihova majka.

    Iako je anti i ba ova njegova pesma jo uvek u srpskim kolama u obaveznoj lektiri, dananji odnos prosenog srpskog itaoca prema ljudima islamske vere u svakodnevnom ivotu optereen je dogaa-jima sa tla Jugoslavije iz devedesetih godina, kada su umesto jedne vienacionalne i viereligijske zemlje stvorene male, nacionalno to kompaktnije drave, drave jednog naroda, jedne vere i jednog jezika. U ovom centrifugalnom procesu muslimani sa tla Bosne bili su rtve kako srpskog, tako i hrvatskog nacionalizma. Proces stvaranja nacionalnih drava je zaustavljen: u Bosni muslimani ive u federaciji sa Hrvatima i konfederaciji sa Srbima. Zemlji koja ne funkcionie ni na politikom, niti na ekonomskom planu. Na strani muslimana iz Bosne i Sandaka (deo Srbije), pojavili su se verski radikalno orijentisani ljudi, ne samo iz domae sredine, nego su na taj teren doli verski ratnici, vehabije, iz bogatih muslimanskih, uglavnom arapskih zemalja, to stvara tenziju ne samo izmeu hrianskog i muslimanskog stanovnitva nego i meu samim muslimanima, jer su muslimani u Bosni i celoj socijalistikoj Jugoslaviji bili najveim svojim delom laiki orijentisani i stran im je novi verski radikalizam. Sada bi hriani iz nekih delova nekadanje Jugoslavije najradije poeleli da ih svi muslimani napuste; voleli bi da uju stihove i potom doive realizaciju stihova koji bi bili direktno opreni antievim. Voleli bi da tih muslimana slovenske provenijencije nestane sa ovih podruja.

    U srpskoj knjevnoj kritici se o temi koja nas ovde zanima pisalo spora-dino i pre svega kao o temi unutar ukupnog odnosa srpske knjievnosti

  • 12

    Marija MiTrovi O /ne/slaganju dvije vjere

    prema Istoku.1 Sistematski nije obraena slika odnosa hriana prema muslimanima stvorena u srpskoj i ostalim junoslovenskim knjiev-nostima. U novije vreme, negde od devesedesetih godina prolog veka nisu, meutim, izostali pamfleti i esto nemotvisani napadi upravo na vrhunske pisce hrianske vere zbog njihovog navodno nekorektnog, islamofobinog odnosa u predstavljanju likova muslimanske vere. Mo-da je najvie truda uloio, ali i najmanje objektivnosti pokazao Muhsin Rizvi: njegova knjiga Bosanski muslimani u Andrievu svijetu (Sarajevo 1996) broji gotovo 700 strana. Rizvi bi da dokae da su Andrievi likovi muslimanske vere uvek po karakteru loiji od hriana. Ne znam da li iko od objektivnih italaca moe potvrditi ovu tezu.

    Za razliku od pomame za temama i slikama sa Orijenta koja je u Evropi zavladala u romantizmu, svakako zahvaljujui Goetheu i nje-govim podraavaocima, pisac sa junoslovenskog prostora poznavao je istok u sopstvenom dvoritu: govorio je istim jezikom kao i turci (kako su u svakodnevnom govoru oznaavani ne samo Turci Osmanlije nego i Sloveni muslimanske vere), a u svoj (srpski) jezik ubacivao je ogroman broj turcizama; u svakodnevnom ivotu Srba moe se i do danas, a moglo se jo vie u 19. veku primetiti mnogo toga to je prvo-bitno nastalo u islamskoj kulturi od obiaja, preko usmenih narod-nih pesama do svakodnevne kulture. Radnja romana Bore Stankovia Neista krv (1910), koji je vremenom stekao mesto kanona moderne srpske knjievnosti, smetena je u uglednu srpsku kui grada Vranje na krajnjem jugoistoku Srbije, ali su nametaj, hrana, odea, kom-pletna unutranja i spoljanja arhitektura sasvim u turskom stilu. I realistiki prozni pisac koji je iz Vojvodine kao profesor gimnazije stigao u tek osloboeni Ni na jugu Srbije, smestio je u ovaj grad niz veoma uspelih proza u kojima su kao izrazito pozitivni prikazani likovi ljudi islamske vere (pripovetka Ibi-aga, 1898; roman Zona Zamfirova,

    1 Godine 1982 Ivan op je objavio vrlo zanimljivu i podsticajnu knjigu Istok u srpskoj knjievno-sti. est pisaca est vi-enja (Beograd, Institut za knjievnost) i prvi sistematizovao kako studije knjievnih kritiara koji se dotiu teme muslimanskog Istoka, tako i radove orijentalista i turko-loga koji su tragali za uticajima Orijenta u srpskoj knjievnosti.

  • 13

    slavica TerGESTINA 15 (2013) Slavia Islamica

    1906). Bez obzira na verske razlike u malom, od Turaka tek osloboe-nom gradu svi ive bazirajui se na slinim porodinim obiajima, pa ak i zajednikim proslavama verskih praznika. I Svetozar orovi, jo jedan srpski prozni autor iz Hercegovine, opisuje srpske familije u Mostaru koje su u svakodnevnoj kulturi, u porodinim odnosima veoma sline obiajima orijentalne kulture. ak je i odnos oca i keri u njegovom romanu Majina sultanija (1906) obeleen onom mekoom, onom popustljivou i posebnom ljubavlju koja nije bila karaktersitina za odnos oca i keri medju Srbima koji su iveli unutar Habzburkog carstva, ali jeste za sredine u kojima je islamska kultura bila dugo pri-sutna, pa ak i dominatna.

    O svemu ovome, o vie nego prijateljskim odnosima izmeu ljudi islam-ske i hrianske vere ipak se moe itati tek u delima koja su nastala NAKON to su ti krajevi stekli samostalnost, odnosno, ukljuili se u neku od drava sa hrianskom vlau. Dakako, nisu ni sva knjievna dela prikazivala ovakav sklad meu stanovnicima dveju razliitih vera. Tema je stoga tim privlanija i raznovrsnija. Ovom prilikom emo se zadrati samo na jednom delu, i to onom koje se smatra temeljem nove srpske i crnogorske knjevnosti. Epski spev Gorski vijenac (Be, 1847) Petra Petrovia Njegoa (18131851) ugraen je u obe ove knjievno-sti kao neprevazieni kanon nacionalno konstruktivne literature 19. veka. Nastao je u doba kada se od Otomanskog carstva samo donekle oslobodio tek jedan deo Srbije. Njego izraava svest o znaaju slobode za sve narode ve time to Gorski vijenac posveuje prahu oca Srbije Karaoru, voi Prvog srpskog ustanka koji je 1804. zapoeo pokret za osloboenje Srbije od Otomanske imperije. itav 19. vek Njego ozna-ava kao vijek nad vijekovima, kao doba oslobaanja junih Slovena od otomanske vlasti. Borba za slobodu, pravo na slobodu, rtve koje

  • 14

    Marija MiTrovi O /ne/slaganju dvije vjere

    se moraju podneti da bi se ona stekla to je kljuna tema Njegoe-vog speva. Ovaj apsolutni pesnikov ideal pojaan je jo i legendom o Crnogorcima kao onom delu pravoslavne populacije koji se posle poraza hriana na Kosovu polju (1389) povukao u planine i tu sa-uvao iskru slobode, koja se sada, u ovom vijeku nad vijekovima pretvara u plamen borbe za slobodu svih.

    Njego je kao sredinji dogaaj dela koje nosi podnaslov istorie-sko sobitije odabrao detalj iz narodne istorije, vezan za sam poetak 18 veka: tadanji vladika Danilo, na prevaru uhvaen i zatvoren od strane turskih vlasti, nakon to su ga Crnogorci otkupom oslobodili naredio je ist

Search related