of 30/30
OD NAUKI DO BOGA Peter Russell Kraków 2009 Przekład Maria Stec Podróż zyka do Misterium Stworzenia

OD NAUKI DO BOGA - biblioteka-nz.pl nauki do Boga.pdf · 7. Świadomość jako Bóg 107 8. Spotkanie nauki z duchem 123 9. Wielkie przebudzenie 139 O autorze 151 55122010_odnaukidoboga_srodek.indd

  • View
    214

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of OD NAUKI DO BOGA - biblioteka-nz.pl nauki do Boga.pdf · 7. Świadomość jako Bóg 107 8....

OD NAUKI DO BOGA

Peter Russell

Krakw 2009

Przekad Maria Stec

Podr fizyka do Misterium Stworzenia

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 55122010_odnaukidoboga_srodek.indd 5 2009-12-05 23:59:242009-12-05 23:59:24

Tytu oryginau: From Science to GodA Physicists Journey into the Mystery of Consciousness

Copyright for this edition2005 Peter Russell

Copyright for Polish edition 2009 Biblioteka Nowej ZiemiAll rights reserved.

Wszelkie prawa zastrzeone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie caoci lub fragmentu niniejszej publikacji jest zabronione. Wykonywanie kopii bez pisemnej zgody powoduje naruzszenie praw autorskich niniejszej publikacji.

Przekad: Maria Stec

Redakcja: Ewa Jachimek, Dariusz Jagieo

Projekt okadki / skad i amanie: Beata Bk

ISBN: 978-83-61897-20-0

Wydawnictwo Biblioteka Nowej ZiemiWgrzce A 10/50, 32-086 Krakwtel. (012) 285 87 26 fax. (012) 286 30 [email protected], www.biblioteka-nz.pl

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 65122010_odnaukidoboga_srodek.indd 6 2009-12-05 23:59:242009-12-05 23:59:24

Spis treci

Podzikowania 9Przedmowa 11Wstp 13

1. Od nauki do wiadomoci 152. Anomalia wiadomoci 293. wiadomy wszechwiat 434. Iluzja rzeczywistoci 535. Tajemnica wiata 736. wiato wiadomoci 877. wiadomo jako Bg 1078. Spotkanie nauki z duchem 1239. Wielkie przebudzenie 139

O autorze 151

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 75122010_odnaukidoboga_srodek.indd 7 2009-12-05 23:59:242009-12-05 23:59:24

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 85122010_odnaukidoboga_srodek.indd 8 2009-12-05 23:59:242009-12-05 23:59:24

Podzikowania

Do powstania tej ksiki przyczynio si wiele osb. Julie Donovan, kierowniczka produkcji, nigdy nie szcz-dzia mi sw zachty, a kiedy zakoczyem pisanie, nad-zorowaa cay proces wydawniczy, poczwszy od redakcji maszynopisu, poprzez tworzenie projektu okadki, usta-lanie ukadu stron, do drukowania wcznie.

Rwnie nieoceniona bya pomoc Zorici Gojkovic. Z benedyktysk cierpliwoci pracowaa ona ze mn nad kocowymi wersjami ksiki, pomagaa j doszlifowa i w trosce o atwo odbioru zadbaa o spjno tekstu.

Linker Lindsay przeczytaa ksik na kilku rnych etapach jej powstawania i podzielia si wielkim dobro-dziejstwem swojego wasnego pisarskiego dowiadczenia.

Bocarra Legendre, Christian de Quincey, Cynthia Alves, Dewiutt Jones, Karen Malik oraz witej pamici Dave Emmer dali mi kilka wnikliwych i pomocnych rad co do rnych wersji ksiki.

Jestem te gboko wdziczny Fetzer Institute, ktrego hojne wsparcie finansowe pozwolio mi skupi si na pi-saniu, dziki czemu mogem zakoczy prac duo wcze-niej ni byoby to moliwe w innym wypadku.

Na koniec chciabym podzikowa wszystkim z Insty-tutu Nauk Intelektualnych za nieustajce zachty i wspar-cie z ich strony.

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 95122010_odnaukidoboga_srodek.indd 9 2009-12-05 23:59:242009-12-05 23:59:24

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 105122010_odnaukidoboga_srodek.indd 10 2009-12-05 23:59:242009-12-05 23:59:24

Przedmowa

Pierwsza wersja tej ksiki nie zostaa wydana przez adne wydawnictwo. Tak jak w przypadku poprzednich ksiek, prac nad ni zakoczyem sporzdzeniem kopii ostatecznej wersji maszynopisu dla przyjaci, wydaw-cw, publicystw i innych osb. Dziki wspczesnym technologiom may nakad sta si atrakcyjn alternaty-w. Mogem zaszczepi pomysy na szersz skal i otrzy-ma informacj zwrotn od wikszej iloci osb.

Opinie, jakie uzyskaem, przyczyniy si do wprowa-dzenia zmian w niniejszym wydaniu. Przeredagowaem materia dotyczcy zwizku midzy wiatem a Bogiem oraz mistycznej tosamoci jani i Boga tak, aby w bar-dziej przystpny sposb wyjani swoje spostrzeenia. Poprawiem te znaczn cz ostatniego rozdziau, aby uwzgldnia moje zmieniajce si pogldy.

Regularnie aktualizowana lista ksiek, ktre polecam do czytania, dostpna jest na mojej stronie internetowej: www.peterrussel.com.

Peter RussellSausalito, California2003

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 115122010_odnaukidoboga_srodek.indd 11 2009-12-05 23:59:242009-12-05 23:59:24

Bardziej ni od czegokolwiek innego,

przyszo cywilizacji zaley od sposobu,

w jaki wchodz ze sob w zwizek

dwie najwiksze siy historii nauka i religia.

Alfred North Whitehead

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 125122010_odnaukidoboga_srodek.indd 12 2009-12-05 23:59:242009-12-05 23:59:24

13

Wstp

Byo to wiosn 1996 roku. Zostaem zaproszony na mae seminarium, by pord kalifornijskich sekwoi po-dyskutowa o ewolucji wiadomoci. Siedzc i przysu-chujc si rnym debatom o naturze umysu, ostatnich odkryciach neurochemii i teoriach powstania wiado-moci, czuem si coraz bardziej przygnbiony. Chcia-em powiedzie: Wszystko nam si pokrcio albo co w tym rodzaju. Nie byem jednak w stanie wyrazi swo-jego niepokoju w sposb spjny i racjonalny a tak prze-cie naley zachowa si w tym rodowisku, jeeli chce si by powanie traktowanym. Ugryzem si wic w j-zyk i siedziaem sfrustrowany.

Kilka tygodni pniej na pokadzie samolotu z Los Angeles do San Francisco otworzyem ksik, na ktr natknem si jaki czas wczeniej. Autor, Holender pi-szcy w latach 20-tych XX wieku, niby nie przekazywa niczego, czego bym ju nie wiedzia, ale przypomnia mi o procesie percepcji i sposobie, w jaki konstruujemy nasze dowiadczenie rzeczywistoci. Niby fala powrci-y do mnie czytane kiedy dziea filozoficzne, szczegl-nie pisma Immanuela Kanta. W taki sam sposb odyy moje studia z fizyki nad natur wiata oraz badania nad wschodni filozofi i medytacj.

Nagle korzenie mojej frustracji stay si oczywiste. Zrozumiaem, e potrzebujemy wicej ni tylko nowej

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 135122010_odnaukidoboga_srodek.indd 13 2009-12-05 23:59:242009-12-05 23:59:24

OD NAUKI DO BOGA14

teorii wiadomoci. Musimy te na nowo przemyle niektre z naszych fundamentalnych zaoe dotycz-cych natury rzeczywistoci. Wanie ta myl usiowaa si we mnie przebi podczas seminarium. Zaczem bazgra i w chwili, gdy samolot ldowa, wszystko byo ju dla mnie jasne. Cay nasz wiatopogld musi zosta wywr-cony do gry nogami.

Przez kolejne miesice pracowaem nad esejem, zszy-wajc rne skrawki modelu rzeczywistoci, w ktrym wiadomo odrywaa gwn rol. W trakcie tego pro-cesu odkryem, e konsekwencje bd powaniejsze ni przypuszczaem. Nowy wiatopogld nie tylko zmienia sposb, w jaki nauka patrzya na wiadomo, ale take prowadzi do innego spojrzenia na duchowo i co naj-bardziej zaskakujce do nowej koncepcji Boga.

Ziarna zasiane podczas pamitnego lotu wykiekowa-y w postaci tej ksiki. Idee w niej przedstawione jak to zwykle bywa w przypadku bada nad zagadnieniami o tak gbokiej naturze nie s i nigdy nie bd kom-pletne. Obrazuj one mj aktualny sposb postrzegania kluczowych skadnikw nowego wiatopogldu i wska-zuj sposb, w jaki wiadomo mogaby sta si dugo wyczekiwanym pomostem midzy nauk a duchem.

Ksika ta jest zarwno wdrwk intelektualn roz-poczynajc si w sferze nauki i majc swj fina w Bogu, jak i moj osobist podr od niezainteresowanego du-chowoci fizyka do badacza wiadomoci, ktry wresz-cie zaczyna docenia to, co przez tysiclecia gosiy wiel-kie nauki duchowe.

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 145122010_odnaukidoboga_srodek.indd 14 2009-12-05 23:59:242009-12-05 23:59:24

15

1

Od nauki do wiadomoci

Ludzie podruj, aby zachwyca si wysokoci gr, wielkoci morskich fal, dugoci rzek, bezkresem morza, kolistym ruchem gwiazd, a obok samych siebie przechodz bez cienia zachwytu.

w. Augustyn

W gbi serca zawsze byem naukowcem. Jako nasto-latek uwielbiaem uczy si o tym, jak funkcjonuje wiat

w jaki sposb dwik rozchodzi si w powietrzu; dla-czego metal rozszerza si po podgrzaniu; dlaczego wybie-lacz wybiela; dlaczego kwas wyera; skd roliny wiedz, kiedy kwitn; dziki czemu widzimy kolor; dlaczego soczewka zaamuje wiato; jak wirujcy bk utrzymuje rwnowag; dlaczego patki niegu s szecioramienny-mi gwiazdami i dlaczego niebo jest niebieskie.

Im wicej odkrywaem, tym bardziej byem zafa-scynowany. Jako szesnastolatek pochaniaem dziea Einsteina i zachwycaem si paradoksalnym wiatem

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 155122010_odnaukidoboga_srodek.indd 15 2009-12-05 23:59:242009-12-05 23:59:24

OD NAUKI DO BOGA16

fizyki kwantowej. Zgbiaem najrniejsze teorie doty-czce pocztkw wszechwiata i rozmylaem nad tajem-nicami czasu i przestrzeni. Odczuwaem pasj poznania, nienasycon ciekawo praw i zasad rzdzcych wiatem.

W takim samym stopniu intrygowaa mnie matematy-ka, zwana niekiedy krlow i suc nauk. Bez wzgl-du na to, czy chodzi o ruch wahada, wibracj atomu czy tor lotu wystrzelonej na wietrze strzay, kady proces fi-zyczny ma podoe matematyczne. Zaoenia matematy-ki s tak elementarne, tak oczywiste, tak proste, a jednak wywodz si z nich reguy rzdzce najbardziej skompli-kowanymi zjawiskami. Pamitam eufori towarzyszc mojemu odkryciu, e to samo podstawowe rwnanie rzdzi rozchodzeniem si wiata, wibracj struny skrzy-piec, wirowaniem spirali i orbitami planet.

Materia osigna punkt,gdzie zaczyna rozumie sam siebie....Czowiek jest sposobem gwiazdyna zdobywanie wiedzy o gwiazdach.

George Walad

Liczby przez wielu uwaane za nudne dla mnie byy magi. Liczby irracjonalne i zmylone, nieskoczo-ne szeregi, caki nieokrelone nigdy nie miaem ich do. Uwielbiaem sposb, w jaki dopasowuj si do sie-bie, zupenie jak fragmenty kosmicznych puzzli.

Najbardziej intrygujce byo dla mnie odkrywanie przy tej okazji prostych zastosowa rozumu. Matema-

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 165122010_odnaukidoboga_srodek.indd 16 2009-12-05 23:59:252009-12-05 23:59:25

OD NAUKI DO WIADOMOCI 17

tyka zdawaa si opisywa z gry ustalon uniwersaln prawd, ktra wykraczaa poza granice materii, czasu i przestrzeni. Nie zaleaa od niczego, a wszystko zalea-o od niej. Gdyby zapyta mnie wwczas o istnienie Bo-ga, w odpowiedzi wskazabym ci matematyk.

Mody ateistaTradycyjn religi odrzuciem ju w modym wieku. Zo-staem wychowany jako czonek kocioa anglikaskiego, ale na mod do swobodn. Podobnie jak inne rodziny w naszej wiosce uczestniczylimy w niedzielnej mszy co kilka tygodniu wystarczajco czsto, by mie kontrol nad grzechami i trzyma poczucie winy na dystans. Oto do jakiego stopnia miaa na mnie wpyw religia. Bya ak-ceptowan, ale niekoniecznie istotn czci ycia.

Jako nastolatek przeszedem tradycyjn ceremoni bierzmowania, ktra miaa uczyni mnie penoprawnym czonkiem Kocioa. Stao si dokadnie na odwrt. Za-miast umocni moj wiar, bierzmowanie utwierdzio mnie jedynie w moim sceptycyzmie w stosunku do Ko-cioa.

Byem w stanie zaakceptowa idee unikania grzechu, miowania braci, dbania o chorych i inne modele chrze-cijaskiego zachowania, ale mj umys wzdraga si na myl o niektrych dogmatach wiary, w ktre, jak oczeki-wano, miaem wierzy. W niedziel parafianie sumiennie recytowali Nicejskie Wyznanie Wiary, deklarujc swoj wiar w Boga Ojca, Stworzyciela nieba i ziemi, i w jed-nego Pana Jezusa Chrystusa, Syna Boego Jednoro-

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 175122010_odnaukidoboga_srodek.indd 17 2009-12-05 23:59:252009-12-05 23:59:25

OD NAUKI DO BOGA18

dzonego, ktry [...] przyj ciao z Maryi Dziewicy, [...] zmartwychwsta i wstpi na niebiosa; siedzi po prawicy Ojca. Takie credo by moe miao sens w czasach jego powstania siedemset lat temu, ale dla dorastajcego przy-szego naukowca yjcego w drugiej poowie XX wieku byo nie do zaakceptowania.

Kopernik uzmysowi nam, e nie jestemy centrum wszechwiata. Astronomowie nie znaleli dowodw na istnienie niebios w niebie. Darwin pooy kres przeko-naniu, e Bg stworzy ziemi i istoty ywe w sze dni. A biologowie udowodnili, e niepokalane poczcie nie byo moliwe. W ktr wersj powinienem wierzy? Tek-stowi, za ktrym nie sta aden autorytet prcz niego sa-mego i ktrego proklamacje nie miay zwizku z realiami mojej codziennoci? Czy wspczesnej nauce wraz z jej empirycznym podejciem do prawdy? Dla trzynastolat-ka decyzja bya oczywista. Porzuciem wic tradycyjn religi i przez reszt moich lat nastu ograniczyem swoje zaangaowanie w sprawy ducha do cigego rozwaania, czy jestem ateist czy agnostykiem.

Skonnoci psychologiczne Nie byem jednake zawzitym materialist. Nie wie-rzyem w to, e nauki fizyczne s w stanie wytumaczy wszystko. Bdc starszym nastolatkiem, zainteresowaem si zagadnieniem niewykorzystanych zdolnoci ludz-kiego umysu. Intrygoway mnie opowieci o joginach pogrzebanych ywcem przed wiele dni albo lecych na matach z gwodzi. Zajmowaem si troch tak zwany-

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 185122010_odnaukidoboga_srodek.indd 18 2009-12-05 23:59:252009-12-05 23:59:25

OD NAUKI DO WIADOMOCI 19

mi dowiadczeniami poza ciaem (OBE out of body experience) i eksperymentowaem z odmiennymi sta-nami wiadomoci wywoanymi przez hiperwentylacj lub wpatrywanie si w pulsujce wiata. Wyksztaci-em wasne techniki medytacji, cho nie nazywaem ich wwczas w ten sposb. Fascynowaa mnie moliwo istnienia inteligencji pozaziemskiej wiadom istnie-nia bilionw gwiazd w kosmosie uznaem za wielce nie-prawdopodobne, e nasza planeta jest we wszechwiecie jedyn, na ktrej rozwino si wiadome ycie.

Urzdzaem take swoje pierwsze eskapady do wia-ta filozofii. Moi przyjaciele i ja spdzalimy niezliczone godziny, debatujc nad tym, czy umys istnieje niezale-nie od mzgu. Jeeli tak, to w jaki sposb umys i mzg na siebie oddziaywaj? Czy umys jest czym wygene-rowanym przez mzg? Kiedy nudzilimy si tym tema-tem, zawsze moglimy jeszcze zaj si zagadnieniem

wolna wola a determinizm. Jeeli wszystkim, cznie ze stanem naszego umysu, rzdz prawa fizyki, to czy nasze dowiadczenie wolnej woli jest autentyczne czy iluzoryczne?

Tak czy owak, bez wzgldu na to, jak bardzo pocigay mnie zagadnienia ludzkiego umysu, nadrzdnym przed-miotem moich zainteresowa bya wci fizyka i nade wszystko matematyka. Kiedy wic trzeba byo wybra przedmiot, ktry miaem studiowa na uniwersytecie, nie wahaem si. Nie zastanawiaem si take nad wybo-rem miejsca moich studiw. Cambridge by i prawdo-podobnie wci jest najlepsz brytyjsk uczelni, na ktrej mona studiowa matematyk.

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 195122010_odnaukidoboga_srodek.indd 19 2009-12-05 23:59:252009-12-05 23:59:25

OD NAUKI DO BOGA20

Przedsmak rajuMoja pierwsza wizyta w Cambridge wizaa si z rozmo-w kwalifikacyjn, ktra rozpoczynaa procedur rekru-tacyjn.

Z daleka miasto wydawao si wyania z paskich, wilgotnych, zielonych pl niczym oaza kulturalna. Bli-ej centrum ulice pene schludnych szeregwek zaczy ustpowa miejsca wyniosym budynkom uniwersytec-kim. W blasku soca stapiaa si architektura rnych epok stare normandzkie kocioy, gotyckie kaplice ze strzelistymi wieami, bogato zdobione elbietaskie aule, wiktoriaskie laboratoria oraz wspczesne gmachy ze stali i szka. Za murami uczelni wypielgnowane tro-skliwie trawniki pokryway dziedzice i podwrza. Ma-sywne dbowe drzwi kryy za sob wydeptane kamienne schody prowadzce do pokojw profesorw Bg wi-ty raczy wiedzie, jak wielkiej sawy.

W samym sercu uniwersytetu znajdowa rynek. W od-rnieniu od innych angielskich miast, gdzie tradycyjne rynki wyparte zostay przez wybrukowane kocimi bami wspomnienia spucizny miasta, na rynku w Cambrid-ge peno byo straganw oferujcych owoce, warzywa, kwiaty, ciuchy, ksiki, pyty, artykuy metalowe, zabawki, meble i starocie. Byo to miasto, ktrego serce pozostao ywe, a dusza niezdeptana dwudziestowieczn pogoni za wydajnoci i funkcjonalnoci.

Kiedy tak, przemierzajc wijce si delikatnie ulice, zbliaem si do uczelni, gdzie wyznaczono mi rozmow kwalifikacyjn, miaem uczucie, jakiego dowiadcza si

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 205122010_odnaukidoboga_srodek.indd 20 2009-12-05 23:59:252009-12-05 23:59:25

OD NAUKI DO WIADOMOCI 21

podczas spotkania z osob, ktr odtd bdzie si cz-sto widywao. Byem pewien, e przyjdzie mi zamieszka w tej egzotycznej siedzibie nauki.

Sze tygodni pniej w drodze do szkoy minem li-stonosza. Ni z tego, ni z owego przyszo mi do gowy, e ma on dla mnie list i to nie byle jaki. Waciwie nie mia-em podstaw, by tak przypuszcza, bo chocia rozmowa posza mi do dobrze, to nie przystpiem jeszcze do egzaminu wstpnego. Odsunem od siebie t myl i po-szedem dalej.

Gdy p godziny pniej dotarem do szkoy, powie-dziano mi, e wanie dzwonia moja mama z wiadomo-ci listonosz naprawd mia dla mnie list z Cambridge, gdzie rzeczywicie zaproponowano mi miejsce.

Pierwszy semestr

Dziewi miesicy pniej zaczem pierwszy semestr nauki. Dzie po przyjedzie po raz pierwszy spotkaem si z moim nauczycielem, uznanym profesorem litera-tury angielskiej. W Cambridge nauczyciel ma niewiele do czynienia z nauczaniem to jest zadanie kierowni-ka studiw. Nauczyciele s in locus parentis, co po aci-nie oznacza na miejscu rodzicw. Ich rol jest dbanie o dobre samopoczucie studenta.

Nie bd zbyt powanym studentem radzi mi na-uczyciel. Owszem, chod na wykady, odrabiaj zada-nia domowe. Ale nade wszystko doceniaj ludzi, ktrych tu spotkasz. Twoi koledzy ze studiw s najlepszym towarzy-

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 215122010_odnaukidoboga_srodek.indd 21 2009-12-05 23:59:252009-12-05 23:59:25

OD NAUKI DO BOGA22

stwem, a absolwenci i nauczyciele akademiccy, z ktrymi przyjdzie ci y, to najwiksze umysy w kraju.

Rozmowy prowadzone przy obiedzie albo podczas popoudniowych spacerw nad rzek powinny by dla ciebie tak samo wane jak wykady, na ktre bdziesz chodzi rano. Jeste tutaj nie tylko po to, eby zdoby ty-tu. Jeste tu take, by dojrzewa jako czowiek, aby od-nale samego siebie.

Nie mgbym sobie wymarzy lepszego czasu na od-najdywanie siebie ni Cambridge w latach szedziesi-tych. Wielowiekowe tradycje szybko kruszay. Uniwer-sytet znis wanie obowizek noszenia akademickiej togi podczas wieczornych wypadw na miasto. Studen-towi pci mskiej przyapanemu z kobiet w pokoju nie grozio ju wyrzucenie ze studiw. Studenci zwoywali swoje pierwsze zebrania, nakaniajc wadze, by day im demokratyczne prawo gosu w kwestiach wasnej eduka-cji. Midzy wieami kaplicy Kings College rozcignity by miay, acz witokradczy, wyczyn wspinaczkowy transparent domagajcy si Pokoju w Wietnamie. Wy-czuwalna bya nadzieja, potencja zmiany, czego nowego.

W powietrzu czu byo pokj i mio. Hipisi w afga-skich paszczach radonie bratali si ze studentami we frakach. Pojawiy si biae rowery, ktre nie naleay do nikogo, a mogy by uywane przez kadego. Dziea Ka-rola Marxa, Alana Wattsa i Marshalla McLuhana byy za-lecan lektur ponadprogramow. Sierant Pieprz nawo-ywa przez dziedzice, zapraszajc wszystkich, by usiedli wygodnie i rozkoszowali si yciem.

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 225122010_odnaukidoboga_srodek.indd 22 2009-12-05 23:59:252009-12-05 23:59:25

OD NAUKI DO WIADOMOCI 23

Punkt zwrotny Studiujc z najtszymi umysami w najlepszym z miejsc, byem dokadnie tam, gdzie chciaem by. Do trzeciego roku kierownikiem moich studiw by Stephen Hawking. Chocia wpad ju w szpony choroby neuronu ruchowe-go, zwanej chorob Lou Gehriga, nie zebraa ona jeszcze w peni swego niwa. Mg wci chodzi przy uyciu la-ski i mwi na tyle wyranie, bymy mogli go zrozumie.

Gdy siedziaem z nim w jego gabinecie, tylko poo-wicznie koncentrowaem si na tym, co objania na rozwizywaniu szczeglnie trudnych zestaww rwna rniczkowych. Moj uwag przykuway setki kartek roz-rzuconych na jego biurku. Bardzo duym pismem naba-zgrano na nich rwnania, ktrych nie pojmowaem. Do-piero pniej skojarzyem, e byy one prawdopodobnie czci jego nowatorskiego dziea o czarnych dziurach.

Nieraz zdarzyo si, e skurczowy ruch ramienia Haw-kinga obala na ziemi stert kartek. Chciaem schyli si i je podnie, ale zawsze nalega, ebym zostawi je tam, gdzie s. Samo stworzenie tak przeomowego dziea z za-kresu kosmologii byo niezwykym dokonaniem. A praca nad nim przy takim obcieniu bya wrcz zadziwiajca. Czuem si niezmiernie wyrniony, a jednoczenie bar-dzo zniechcony.

Gdzie w gbi mnie zaczynao si budzi co nowego. W matematyce doszedem ju do tego, e potrafiem

rozwiza rwnanie Schrdingera dla atomu wodoru. To rwnanie jest jednym z najbardziej fundamentalnych w fizyce kwantowej. Rozwizanie go dla pojedynczej cz-

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 235122010_odnaukidoboga_srodek.indd 23 2009-12-05 23:59:252009-12-05 23:59:25

OD NAUKI DO BOGA24

steczki, takiej jak elektron, jest dosy proste; dla dwch czsteczek elektronu i protonu, ktre wsptworz wo-dr jest trudniejsze. Jeli jednak masz wynik, moesz zacz snu przypuszczenia dotyczce zachowania ato-mu. Byem tym zafascynowany. Z czystej matematyki wyaniay si funkcje opisujce fizyk wodoru i do pew-nego stopnia take jego chemi.

Pojawio si jednak wwczas inne, bardziej intrygujce pytanie, ktre rozbudzio moj ciekawo. W jaki sposb wodr, najprostszy z pierwiastkw chemicznych, prze-istoczy si w istoty takie jak my, zdolne snu refleksj nad bezmiarem kosmosu, pojmowa jego funkcjonowa-nie, a nawet zgbia matematyk wodoru? Jakim cudem przezroczysty, bezwonny gaz sta si samowiadomym ukadem? Krtko mwic, jak wszechwiat zyska wia-domo?

Najbardziej niepojt rzecz we wszechwieciejest to, e da si on poj.

Albert Einstein

Bez wzgldu na to, jak wytrwale studiowabym nauki fizyczne, nigdy nie mogy one da mi odpowiedzi na gbsze, bardziej fundamentalne pytania. Poczuem na-rastajc ch, by zbada umys i wiadomo, przez co w mniejszym stopniu koncentrowaem si na swoich ma-tematycznych pracach domowych.

Widzc, e co si ze mn dzieje, mj nauczyciel pod-szed do mnie pewnego dnia, aby zapyta, co sycha. Najlepiej, jak umiaem, podzieliem si z nim moimi zy-

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 245122010_odnaukidoboga_srodek.indd 24 2009-12-05 23:59:252009-12-05 23:59:25

OD NAUKI DO WIADOMOCI 25

mi przeczuciami odnonie wyboru cieki edukacyjnej. Jego odpowied bya zaskakujca: Albo zdobd tytu naukowy z matematyki (byem na ostatnim roku) albo we urlop do koca roku i przeznacz go na zastanowie-nie si, co tak naprawd chcesz studiowa. A wiedzc, jak trudno mi bdzie cokolwiek postanowi, po chwili doda: Twoj decyzj chc pozna najpniej w sobot do poudnia.

W sobot, za pi dwunasta, wci byem rozdarty midzy tymi dwoma opcjami. Zmagaem si z poczu-ciem klski i straconego czasu, ale wiedziaem te, e nie bd speniony, kontynuujc studia matematyczne. W kocu poddaem si swej intuicji i zadecydowaem, e wezm wolne do koca roku. Pnym popoudniem spa-kowaem si, poegnaem tymczasowo z kolegami i ru-szyem w drog, majc przed sob jedynie niepewno.

Najlepszy ze wiatwPrzez kolejne sze miesicy urzdzaem pokazy wietl-ne, pracowaem nocami w fabryce demu i od czasu do czasu zastanawiaem si nad moj przysz karier.

Najpierw mylaem, e mgbym studiowa filozofi.Pojcie filozofia pojawio si 2500 lat temu i wie si

z Pitagorasem, ktrego wikszo z nas kojarzy z odkry-ciami matematycznymi. Mia on naprawd niezwyke y-cie, nawet wedug dzisiejszych standardw. Jako nastola-tek wyruszy z Grecji do Egiptu, gdzie spdzi dziesi lat, terminujc w wityni jako nowicjusz. Jego kariera zosta-a przerwana przez Persw, ktrzy najechali Egipt i za-

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 255122010_odnaukidoboga_srodek.indd 25 2009-12-05 23:59:252009-12-05 23:59:25

OD NAUKI DO BOGA26

brali Pitagorasa do Babilonu jako niewolnika. Dziesi lat pniej zdobyte wyksztacenie i wiedza pomogy mu odzyska wolno. Zamiast jednak powrci do rodzin-nej Grecji, przez kolejne dziesi lat pozosta w Babilo-nie, gdzie w tajemnych szkoach studiowa matematyk. Kiedy w kocu powrci do domu, zaoy w poudnio-wej Italii wsplnot, w ktrej dzieli si ze swymi ucznia-mi nagromadzon przez lata wiedz.

Pitagoras by dla wspczesnych zagadk jego ycie nie pasowao do adnej z konwencjonalnych form. Kie-dy kto goszczcy w jego wsplnocie zapyta go, czym waciwie si on zajmuje, odpowiedzia pono: Jestem po prostu mionikiem (philo) mdroci (sophia).

W Cambridge filozofia dalece odbiega od umiowania mdroci. Bya to gwnie nauka o dawnych filozofach. Z yjcych liczyli si tylko ci, ktrych domen by mod-ny wwczas pozytywizm logiczny, aden z nich nie zaj-mowa si pytaniami dotyczcymi natury wiadomoci. Poza tym na tamt chwil miaem do logiki.

Celem nie jest sprowadzenie umysu do poziomu materii, lecz takie udoskonalenie waciwoci materii,aby tumaczya ona umys; aby mwia, w jaki sposb z wody i prochu ziemi naturalne siy wyczaroway formacj mylow zdoln zapyta si o powd wasnego istnienia. Nigel Calder

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 265122010_odnaukidoboga_srodek.indd 26 2009-12-05 23:59:252009-12-05 23:59:25

OD NAUKI DO WIADOMOCI 27

Jedyn dyscyplin akademick, ktra dotykaa zagadnie wiadomoci, bya psychologia eksperymentalna. Psy-chologia kliniczna zajmowaa si leczeniem umysowo chorych, natomiast przedmiotem zainteresowa psycho-logii eksperymentalnej byo normalne funkcjonowanie ludzkiego umysu. Obejmowaa ona take uczenie si, pami, procesy sterujce postrzeganiem oraz objania-a, w jaki sposb mzg tworzy sobie wasny obraz wiata. Zadecydowaem, e to wanie byby krok we waciwym kierunku i powrciem na uniwersytet, aby studiowa psychologi eksperymentaln.

Zasady przyznawania stopni naukowych w Cambridge byy nieco inne ni na wikszoci uniwersytetw. Stopnie nadawano w obrbie konkretnego wydziau, przedmioty mona wic byo dobiera tylko spord wykadanych na nim. Matematyka, na przykad, podlegaa Wydziao-wi Matematyki i nie moga by czona z filozofi, ktra naleaa do Wydziau Nauk Moralnych. Psychologia eks-perymentalna bya domen Wydziau Nauk Naturalnych. Fizyka teoretyczna rwnie. Skoro wic oba te przedmio-ty byy na jednym wydziale, mogem poczy je w jeden kierunek. Co wicej, program zaj na fizyce teoretycz-nej by zasadniczo taki sam jak na matematyce stoso-wanej w wielu przypadkach wykady byy identyczne i czsto wygaszane przez tych samych profesorw. Inne byy tylko nazwy przedmiotw i budynki.

Mogem zatem dalej rozwija swoje zainteresowania matematyczne i fizyczne, rozpoczynajc jednoczenie badania nad wewntrznym wiatem wiadomoci.

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 275122010_odnaukidoboga_srodek.indd 27 2009-12-05 23:59:262009-12-05 23:59:26

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 285122010_odnaukidoboga_srodek.indd 28 2009-12-05 23:59:262009-12-05 23:59:26

29

2

Anomalia wiadomoci

l

Nowa prawda naukowa triumfuje nie poprzez przekonanie do siebie przeciwnikw i ukazanie im wiata, ale raczej dlatego, e ci przeciwnicy w kocu umieraj.

Max Planck

Dzi, po trzydziestu latach bada nad natur wia-domoci, zaczem dostrzega, jak wielkim jest ona problemem dla wspczesnej nauki. Nauka osigna wielki sukces, objaniajc struktur i funkcjonowa-nie wiata materialnego, ale jeli chodzi o wewntrzny wiat umysu nasze myli, uczucia, doznania, intuicj i sny ma ona bardzo niewiele do powiedzenia. Na te-mat samej wiadomoci jako takiej w ogle podejrzanie milczy. W fizyce, chemii, biologii czy te jakiejkolwiek innej dziedzinie nie znajdziemy teorii, ktra mogaby wyjani fakt posiadania przez nas wiata wewntrzne-go. Z jakiego dziwnego powodu naukowcy byliby naj-

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 295122010_odnaukidoboga_srodek.indd 29 2009-12-05 23:59:262009-12-05 23:59:26

OD NAUKI DO BOGA30

szczliwsi, gdyby co takiego jak wiadomo w ogle nie istniao.

David Chalmers, profesor filozofii na Uniwersytecie w Arizonie, nazywa to trudnym problemem wiadomo-ci. Tak zwane atwe problemy to te zwizane z funk-cjonowaniem mzgu i jego powizaniami ze zjawiskami psychicznymi, na przykad: jak rozrniamy i kategory-zujemy bodce i w jaki sposb na nie reagujemy, jak od-bierane przez nas dane zmysowe zostaj zintegrowane z przeszymi dowiadczeniami, jak skupiamy uwag i co odrnia stan przebudzenia od snu.

Okrelenie tych kwestii mianem atwych naleaoby uzna za ocen wzgldn. Ich rozstrzygnicie bdzie wymagao wieloletnich wytonych i trudnych bada, mamy jednak nadziej, e przy wystarczajcym naka-dzie czasu i wysiku te atwe problemy zostan w ko-cu rozwizane.

Naprawd trudnym zagadnieniem jest wiadomo sama w sobie. Dlaczego zoone przetwarzanie informa-cji w mzgu powinno prowadzi do dowiadczenia we-wntrznego? Dlaczego to wszystko nie rozgrywa si w ta-jemnicy, bez adnego aspektu subiektywnego? Dlaczego w ogle posiadamy jakiekolwiek ycie wewntrzne?

Myl, e problem ten jest nie tyle trudny, co niemo-liwy do rozwizania wykracza on poza moliwoci ak-tualnego wiatopogldu naukowego. Nasza niemono wyjanienia wiadomoci jest czynnikiem, ktry z cza-sem popchnie zachodni nauk ku temu, co ameryka-ski filozof Thomas Kuhn okreli mianem przesunicia paradygmatu.

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 305122010_odnaukidoboga_srodek.indd 30 2009-12-05 23:59:262009-12-05 23:59:26

ANOM ALIA WIADOMOCI 31

ParadygmatySowo paradygmat (wywodzce si z greckiego sowa paradigma oznaczajcego wzr) odnosi si do ogl-nie akceptowanych teorii, wartoci i praktyk naukowych, ktre wsptworz normaln nauk w jakiejkolwiek dyscyplinie. Paradygmat to szkoa mylenia, zbir zao-e, w obrbie ktrych ona funkcjonuje. Teoria kwanto-wa, mechanika Newtona, teoria chaosu, teoria ewolucji Darwina oraz psychologiczny model niewiadomego umysu wszystko to s przykady paradygmatw.

Paradygmaty zmieniaj si z czasem. Przez niemale dwa tysice lat ludzki sposb mylenia o ruchach cia nie-bieskich zdominowany by przez teorie Platona. W XVII wieku paradygmatem stay si prawa ruchu Newtona. Dzisiaj za bardziej precyzyjny opis ruchw materii w cza-sie i przestrzeni uwaa si teorie wzgldnoci Einsteina. Podobne zmiany w wiatopogldzie mona zauway w biologii, chemii, geologii, psychologii praktycznie we wszystkich naukach.

Wszystkie opisy rzeczywistoci s tymczasowymi hipotezami.

Budda

W swojej nowatorskiej ksice Struktura rewolucji na-ukowych Thomas Kuhn pokaza, e nie mona pynnie przej od jednego paradygmatu do drugiego. Potrzeba

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 315122010_odnaukidoboga_srodek.indd 31 2009-12-05 23:59:262009-12-05 23:59:26

OD NAUKI DO BOGA32

zmian narasta przez jaki czas, ale samo przesunicie jest gwatowne.

Proces rozpoczyna si, gdy istniejcy paradygmat na-potka anomali obserwacj, ktrej nie mona wytu-maczy za pomoc aktualnego wiatopogldu. Poniewa nasze hipotezy na temat funkcjonowania wiata s tak gboko zakorzenione, anomalii na pocztku si nie do-strzega, odrzuca si je jako bd albo te, jeeli nie mona si jej atwo pozby, podejmuje si wysiki, by wczy j do istniejcego paradygmatu. Taka wanie sytuacja mia-a miejsce, gdy redniowieczni astronomowie usiowali wyjani ruchy gwiazd na niebie.

W obronie paradygmatu Przez ponad tysic lat astronomowie interpretowali swo-je obserwacje w oparciu o model sformuowany okoo 140 roku przez greckiego filozofa Ptolemeusza, ktry twierdzi, e Soce, ksiyc, planety i gwiazdy krc si wok Ziemi po kolistych orbitach.

Pojawiy si jednak pewne problemy zwizane z tym modelem. Mimo e gwiazdy zdaway si pynnie poru-sza po kolistych orbitach, nie mona byo tego samego powiedzie o planetach. Wdroway one wrd gwiazd1, ich orbity drgay, zmieniay swoj prdko, a czasami najwyraniej take kierunek, poruszajc si tzw. ruchem wstecznym. Bya to anomalia, ktrej istniejcy wwczas paradygmat geocentryczny (tzn. uznajcy Ziemi za cen-trum wszechwiata) nie by w stanie wyjani. 1 Termin planeta pochodzi z greckiego sowa planeta oznaczajcego wdrowca.

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 325122010_odnaukidoboga_srodek.indd 32 2009-12-05 23:59:262009-12-05 23:59:26

ANOM ALIA WIADOMOCI 33

Rozwizaniem, na jakie wpadli astronomowie, by system epicykli cieek wykrelanych przez koa, kt-re same krc si wok jeszcze wikszych k. Porusza-nie si planet wzdu epicykli mogo wyjani niektre z dziwnych ruchw planetarnych bez koniecznoci rezy-gnacji z idei ruchu kolistego.

Kiedy jednak zgromadzono dokadniejsze dane, oka-zao si, e zwyke epicykle nie wystarcz, by wyjani wszystkie nieregularnoci. redniowieczni astronomo-wie wysunli wic tez o bardziej zoonych epicyklach

koach krccych si wok k krccych si wok k. A kiedy i to wytumaczenie zawiodo, dodali inne mody-fikacje i oscylacje, co sprawio, e cay system sta si jesz-cze bardziej zawikany.

Rewolucja kopernikaskaKuhn udowodni, e paradygmat zaczyna si przesuwa, kiedy jaka dzielna dusza rzuci wyzwanie zaoeniom le-cym u podstaw istniejcego wiatopogldu i zaproponuje nowy model rzeczywistoci. Czsto jednake tak bardzo sprzeciwia si on istniejcym teoriom, e jest pocztko-wo odrzucany, a nawet omieszany przez panujce elity.

Wanie taki radykalnie inny wiatopogld zapropo-nowa na pocztku XVI wieku polski astronom Mikoaj Kopernik. Twierdzi on, e gwiazdy dlatego wydaj si kry wok Ziemi, bo porusza si sama Ziemia, wirujc wok swej osi. Pozorny ruch nieba to tylko iluzja wywo-ana przemieszczaniem si obserwatora.

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 335122010_odnaukidoboga_srodek.indd 33 2009-12-05 23:59:262009-12-05 23:59:26

OD NAUKI DO BOGA34

Kopernik nie tylko postawi tez, e Ziemia nie jest statyczna. Zasugerowa take, e nawet nie jest ona cen-trum wszechwiata. Odkry, e mona wyjani nieregu-larne ruchy planet, jeeli zaoy si, e okraj one So-ce, nie za Ziemi. Z tego wywodzi si jego najbardziej heretycka konkluzja Ziemia sama w sobie jest jedynie kolejn planet obiegajc Soce2.

My, urodzeni w wiecie, gdzie teoria heliocentryczna (uznajca Soce za centrum wszechwiata) jest uzna-na za prawdziw, z atwoci moemy umniejszy rang tego odkrycia. Centralna pozycja Ziemi bya nie tylko przedmiotem wiary, z ktrym kady si zgadza. Bya take potwierdzona przez osobiste dowiadczenie. Wy-starczyo przecie spojrze w gr, by zobaczy soce i gwiazdy wdrujce po niebie, podczas gdy ziemia wy-ranie nie moga by ju bardziej nieruchoma. Sugestia, e Ziemia si porusza, bya wic niedorzeczna.

Kada prawda przechodzi trzy fazy, zanim zostanie uznana.W pierwszej jest wymiewana.W drugiej natrafia na opr.W trzeciej uznaje si j za co oczywistego.

Artur Schopenhauer

2 Nie bya to cakiem nowa teoria. W 270 roku p.n.e. mao znany grecki filozof Arystarch wysun zaoenie, e Ziemia i inne planety kr wok Soca. Jeli jego pogldy zostayby wwczas zaakceptowane nie za te autorstwa Platona czy Ptolemeusza historia mogaby potoczy si zupenie innymi torami.

5122010_odnaukidoboga_srodek.indd 345122010_odnaukidoboga_srodek.indd 34 2009-12-05 23:59:262009-12-05 23:59:26