özgür yazılım ekonomisi

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

  • ZGR YAZILIM

    EKONOMS

    M. Mert Uzbal

    mustafamert@dsl.ttnet.net.tr

    mert@bunalmis.com

    2004/2005

  • NDEKLER

    Giri......................................................4

    I. zgr Yazlm Nedir?....................................6

    I.A. Yazlm Kategorileri..................................9

    I.A.1. zgr Yazlm.......................................9

    I.A.2. Ak Kaynak Kodlu Yazlm...........................9

    I.A.3. Public Domain Software..............................9

    I.A.4. Copyrighted Software...............................10

    I.A.5. Non-Copylefted Free Software.......................10

    I.A.6. GNU Sistemleri.....................................11

    I.B. Copyright vs. Copyleft...............................11

    I.B.1. Genel Kamu Lisans [General Public License (GPL)]..11

    I.B.2. Copyright vs. Copyleft.............................20

    II. zgr Yazlm Ekonomisi...............................24

    II.A. Yazlmn Kkeni.................................25

    II.B. ktisat Teorisi zgr Yazlm Hakknda Ne Biliyor?..28

    II.B.1. Teori: Programclarn Motivasyonu.................28

    II.B.1.a. Dsal Etkenler.................................28

    II.B.1.b. sel Etkenler..................................29

    II.B.2. Karlatrma: Ak Kaynak Kodlu ve Kapal Kaynak

    Kodlu Yazlm Programlamnn

    Gdlemeleri..............................................30

    II.B.3. Kant: Kiisel Gdlemeler........................32

    II.B.4. Liderlik, Organizasyon ve Ynetim.................33

    II.C. Ticari Firmalarn zgr Yazlm Hareketine Tepkisi..36

    II.C.1. Firmalar Neden zgr Yazlmn Tetikleyici

    Unsurlarn Taklit Etmezler?.............................36

    II.C.2. Yazlm Firmalarnn zgr Yazlm Stratejileri...37

    II.D. zgr Yazlmn Firmalara Faydalar.................38

  • II.E. Yazlm Lisanslarnn GSMH indeki Pay............39

    III.

    Gerekler.................................................50

    III.A. zgr Yazlm Kullanan

    Devletler.................................................50

    III.B. zgr Yazlm Kullanan Baz

    Kurulular................................................53

    Sonu.....................................................54

  • GR

    Bu aratrma zellikle son on senede geliimi hz kazanan ve

    kullanm alan genileyen zgr yazlmlarn ekonomik boyutu

    hakkndadr. zgr yazlmlar; mikro ve makro lde incelenmitir.

    Mikro lde zgr yazlm retiminin ve kullanmnn firmalar

    zerindeki ekonomik etkileri aratrlmtr. Yazlm reten

    programclarn, zgr yazlm retmelerine neden olan sebepler

    incelenmitir. Kapal kodlu ve ak kodlu yazlm retim ortamlarnn

    karlatrlmas yaplmtr. Yazlm reten firmalarn zgr yazlm

    retiminde uygulayabilecekleri stratejilere deinilmitir.

    Makroiktisadi dzeyde gelimi ve gelimekte olan lkeler iin

    toplam sahip olma maliyetlerinden yola klarak lisans cretlerinin

    GSMH ierisindeki paylar aratrlmtr. zgr yazlm kullanm

    sonucu salanabilecek tasarruf ve faydadan bahsedilmitir.

    zgr yazlmlarn pozitif dsallklar aratrlm ve ulusal

    gvenlik ve bilgi transferi gibi konularda neden nemli olduklar

    anlatlmtr.

    Aratrmann ierisinde eitli zgr yazlm rnekleri, zgr

    yazlm kullanan devletler, zel firmalar ve kar amac gtmeyen

    kurululara rnekler verilmitir.

    Copyright (c) 2004 M. Mert Uzbal.

    Bu belgenin kopyalanmas, blmlerde, n yapaktaki yazlarda

    ve arka kapataki yazlarda deiiklik yaplmadan, datm ve/veya

    yeniden dzenlenmesi Free Software Foundation tarafndan

    hazrlanm, Gnu zgr Belge Lisans versiyon numaras 1.2 ve zeri

    dahilinde serbesttir.Lisansn bir kopyas GNU Free Documentation

    License blmndedir.

  • Copyright (c) 2004 M. Mert Uzbal.

    Permission is granted to copy, distribute and/or modify thisdocument under the terms of the GNU Free Documentation License, Version1.2 or any later version published by the Free Software Foundation; with no Invariant Sections, no Front-Cover Texts, and no Back-Cover Texts. A copy of the license is included in the section entitled"GNU Free Documentation License".

  • I. ZGR YAZILIM NEDR?

    zgr yazlm felsefesi, retmeyi ve paylamay temel alan bir

    biliim felsefesidir. Felsefenin temelinde bilimsel aratrmalarda

    izlenen yntemin topluma kazandrdklar yatmaktadr.

    zgr yazlm'' zgrlkleri korumaya ynelik bir akmn addr.

    ngilizce'deki ``free'' szcnn ift anlaml olmasndan dolay baz

    yanl anlamalar olmaktadr. zgr yazlm cretsiz (bedava) olmak

    zorunda deildir. ``Free software'' denince ``free beer'' (bedava bira)

    deil ``free speech'' (ifade zgrl) aklnza gelmelidir.

    Bilim adamlar yaptklar tm aratrmalar detaylar ile aklayan

    makaleler yazar ve bu makaleleri yaynlayarak kamu ile paylarlar. Bu

    paylamc bilimsel modeli hzl bir toplumsal geliim srecine imkan

    vermektedir; yeni almalarn tm, daha nceki almalarda

    edinilen bilgi ve deneyimli daha ileri bir noktaya tamaktadr. Bu

    biimde paylamc bir yol izlenmemi olunsayd bugn

    medeniyetimizin ulat noktaya varmak iin ok daha fazla zamana

    ihtiyacmz olabilirdi.

    zgr yazlm (ing. free software) felsefesi bu paylamc modeli

    bilgisayar yazlm retimine uygulamay hedefler. zgr yazlm

    felsefesinin lideri olan Richard M. Stallman, tekellemeye ve bilimsel

    gelimenin hzn kesmeye izin veren yazlm retim modeline kar

    durmak zere bir alma balatm ve bu modelin medeniyetimizin

    geliimine vurduu sekteye dikkat ekmitir.

    Stallman'n kar kt modelde, farkl ve zel bir kelime

    ilemciye ihtiyacnz olduunda ya batan kendiniz hazrlamalsnz ya

    da mevcut yazlmlardan birisinin reticisine istediinizi tarif edip bu

    deiiklii yaptrmanz gerekir. Byk ve baarl bir yazlm reticisi bu

    istediinizi tek potansiyel mteri olduunuz iin kabul etmeyecektir.

    Bu durumda batan balayarak "tekerlei yeniden icat etmek" dnda

    bir alternatifiniz kalmayacaktr ki bu gerekten de ok verimsiz bir

    retim biimidir.

  • zgr yazlm modeli, yazlmlarn yalnzca o anda ona "biim"

    verenleri hayal gleri ve beklentileri ile kstl olmas ile sonulanan,

    alabildiine zgr bir model sunar. Paylam esasna dayal bu

    modelde, herkes rettii yazlmlar kaynak kodlar (yazlmda

    deiiklik yapmak iin gereken ilk form) ile birlikte snrsz bir biimde

    paylar ve yenilikler bu paylam sayesinde bir nceki reticinin

    almalarna eklemeler yaplarak kolayca ve ksa srede

    gerekletirilebilir.

    zgr yazlmn temelinde kullancnn bir yazlm altrma,

    kopyalama, datma, inceleme, deitirme ve gelitirme zgrlkleri

    yatar. Daha kesin ve ak bir ifadeyle, kullanclara u haklar

    tannmtr:

    zgrlk 0: Her trl ama iin program altrma zgrl.

    zgrlk 1: Programn nasl altn inceleme ve kendi

    gereksinimleri dorultusunda deitirme zgrl. Program

    kaynak koduna eriim bunun iin bir narttr.

    zgrlk 2: Yeniden datma ve toplumla paylama zgrl.

    zgrlk 3: Program gelitirme ve gelimi haliyle topluma

    datma zgrl. Bylece yazlm btn toplum yararna gelitirilmi

    olur. Program kaynak koduna eriim bunun iin de bir narttr.

    Bir program, btn kullanclar bu haklarn tmne sahip

    olduklar zaman zgr bir yazlm olur. Yani, kopyalama, deitirme,

    aynen yada deitirerek parayla satma, herkese ve her yerde datma,

    ve bedava verme zgrlklerine sahip olmalsnz. Bu zgrlklere

    sahip olmak, kimseden izin almamay ve izin iin hibir bedel

    dememeyi de ierir.

    Ayrca, programda her trl deiiklii yapmaya, ve bu haliyle

    isinizde veya elence iin kullanmaya da hakknz vardr. Hatta bu

    deiikliklerin varln kimseye bildirmek zorunda da deilsiniz.

    Deiiklikleri yaynlamanz veya datmanz halinde de hi kimseye

  • hibir ey bildirmeniz gerekli deildir.

    Gelitirme ve datma zgrlklerinin anlaml olmas iin,

    programn kaynak koduna eriebilmeniz gerekir. Bu nedenle, kaynak

    kodunun ak ve kolay eriilebilir olmas zgr yazlm iin gerekli bir

    arttr.

    GNU yazlmlarn edinmek iin para demi veya dememi

    olabilirsiniz. Yazlmlar nasl edindiinize bal olmakszn, kopyalama

    ve deitirme zgrlklerine sahipsiniz.

    Bu ilkelerin szde kalmamas iin, siz szlemenizi bozmadka,

    belirtilen zgrlklerin sizden geri alnamamas gereklidir. Eer

    yazlm gelitirenler zgrlklerinizi hi bir uygun neden ne srmeden

    geri alma hakkna sahip olurlarsa, o yazlm zgr bir yazlm deildir.

    Ancak, zgr yazlmn datmnda baz kurallar konmas da

    olanakldr. Bu kurallarn yukarda belirtilen temel zgrlklerle

    elimemesi gerekir. rnein ``copyleft'' kavram (basite syleyecek

    olursak) u kural koyar: program herhangi bir biimde datrken,

    kullanclarn temel zgrlkleri kstlanamaz. Aka grld gibi, bu

    kural temel zgrlklerle elimemekte, tam tersine onlar

    korumaktadr.

    Deitirilmi bir programn paketlenmesi konusunda da baz

    kurallar konabilir. Ancak bu kurallar, sizin kendi deiikliinizi ve

    datmnz engelleyecek biimlere brnemez. Ayrca ``program bu

    ekilde datrsanz, u ekilde datlmasn da salamalsnz'' trnde

    kurallar da uygun olabilir. Ayn temel ilkeler bu durumda da geerlidir.

    (Dikkat edilmesi gereken bir nokta da programnz hi datmamak

    konusundaki zgrlnzdr.)

    Bazen devletlerin koyduu dsatm kurallar ve ticaret

    ambargolar yazlmnz uluslararas alanda datmanz engelleyebilir.

    Ne yazk ki, yazlm gelitirenler bu kural ve yasalar delme

    zgrlne sahip deildirler. Ancak bir programn kullanl biimi ile

    ilgili yasal dzenlemelere kar gelmek haklar ve grevleridir. Bylece,

  • sz konusu devletlerin yasama alan dnda kalan kullanclarn

    haklar, olanaklar erevesinde, korunmu olur.

    zgr yazlmdan sz ederken, ``bedava'' veya ``