Click here to load reader

Përmbledhje ekzekutive · Web viewStandardet më të mira të të drejtave të njeriut si dhe konventat dhe marrëveshjet ndërkombëtare janë drejtpërdrejt të zbatueshme në

  • View
    230

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Përmbledhje ekzekutive · Web viewStandardet më të mira të të drejtave të njeriut si dhe...

Mbshtetje kodit civil dhe t drejtave pronsore (KCDP)

Numri i kontrats: 2014/344-574

Vlersim i ndikimit t legjislacionit ekzistues mbi t drejtn e pronsis

_____________________________________________________________________________________

Komponenti C, Aktiviteti C.2: T zhvillohet nj vlersim i ndikimit

t legjislacionit ekzistues mbi t drejtn e pronsis (TeR, Aktiviteti 1.2)

Prishtin, 30 prill 2015

Implementuar nga:

DISCLAIMER

Ky raport sht prgatitur nga ana e ekspertit ky dhe ekipi i projektit, i prbr nga prof. Tomislav Boric, prof. Iset Morina, prof. Lazim Salihu, Odeta Hyseni, Korab Rexhepi dhe Korab Dibra. T gjeturat, konkluzionet dhe interpretimet e shprehura n kt dokument jan vetm t autorve n fjal dhe n asnj mnyr nuk merren si pasqyrim i politikave apo opinioneve t Zyrs s Bashkimit Evropian n Kosov.

Projekt i financuar nga BE-ja dhe menaxhuar nga ZBE n Kosov dhe implementuar nga nj konsorcium udhhequr nga GIZ IS

Projekt i financuar nga BE-ja dhe menaxhuar nga ZBE n Kosov dhe implementuar nga nj konsorcium udhhequr nga GIZ IS

pg. 2

PrmbajtjaI.Prmbledhje ekzekutive1I.Shkurtesat9II.Korniza e prgjithshme111.T drejtat e pronsis dhe ekonomia e tregut112.Koherenca dhe transparenca e rregullimit t t drejtave pronsore123.Vshtrim historik i prons dhe ndikimi i s drejts zakonore164.Korniza ligjore184.1.Ligjet e aplikueshme prej vitit 1946 deri 23 mars 1989184.2.Ligjet dhe rregulloret gjat periudhs s UNMIK-ut 10 qershor 1999 -15 qershor 2008204.3.Ligjet prej 15 qershorit 2008 deri m tani215.Ligji pr familjen ligji nr.2004/32, i dats 20 janar 2006246.Pakoja e Ahtisaarit - Propozimi gjithprfshirs pr zgjidhjen e statusit t Kosovs 2007247.Kushtetuta e Republiks s Kosovs e vitit 200825Neni 122 merret me shfrytzimin e prons dhe burimeve t tjera natyrore si uji dhe ajri.268.Konventa evropiane pr t drejtat e njeriut269.Marrveshja e Stabilizim Asociimit e Kosovs me Bashkimin Evropian2710.Zbatueshmria e ligjeve28III.Prona publike, private dhe shoqrore291.Prona private292.Aspektet procedurale t kadastrs dhe gjykatave.303.Prona publike314.Prona shoqrore335.Statusi i prons shoqrore t privatizuar33IV.Institutet ligjore361.Mbrojtja e prons361.1Niveli kushtetues361.2Niveli legjislativ362.T drejtat e njeriut dhe t drejtat e komuniteteve373.Zhvillimet e reja q lidhen me Agjencin Kosovare t Prons394.T drejtat parablerjes405.Parashkrimi i t drejtave pronsore406.E drejta fqinjsore417.E drejta pr gjykim t drejt418.Posedimi i prons429.Prvetsimi i prons429.1Akti ligjor429.2Transaksionet ligjore429.3Vendimi i gjykats ose i organit administrativ42Posedimi kundrthns/parashkrimi4310.Parimet e ligjit t pronsis4311.shtja e parimit superficies solo cedit4412.Letrat me vler n ligj4513.Pengu4614.Servitutet4615.E drejta ndrtimore4616.Prjashtimet nga parimi i superficies solo cedit4717.Njsit ndrtimore4718.Vendbanimet joformale4719.Bashkpronsia etazhore4920.Parimi i prioritetit mbi pronsin e prons5021.Rregullimi ligjor pr t huajt pr blerjen e toks dhe prons tjetr t paluajtshme51V.Problemet n zbatimin e ligjeve t identifikuar nga praktika gjyqsore511.Sukcesioni i Kosovs nga Serbia522.Prvetsimi i t drejtave t pronsis522.1. Akti ligjor522.2.Transaksionet Ligjore532.3.Vendimi i organit administrativ ose gjykats53VI.Konkluzionet dhe rekomandimet541.Konkluzionet543.Rekomandimet55Bibliografia57

I. Prmbledhje ekzekutive

1. Ky raport jep nj vlersim ligjor t legjislacionit ekzistues dhe praktiks gjyqsore n Kosov mbi t drejtat e pronsis dhe shrben si material referimi pr prgatitjen e mvonshme t Aktiviteteve C. 3 dhe C. 4 t termave t referencs (TR) s projektit. Ky sht i bazuar n materialin referues i cili sht mbledhur dhe analizuar n kuadr t Aktivitetit C.1 t TR-s.

2. Ky raport vlersimi ka pr qllim t identifikoj boshllqet, mosprputhjet dhe papajtueshmrit n legjislacionin ekzistues dhe shqyrton shtjet kryesore q ndikojn n rregullimin e t drejtave pronsore n Kosov dhe zbatimin e tij n praktik.

3. Qllimi i raportit t vlersimit sht t prcaktuarit nse legjislacioni ekzistues si dhe institucionet prkatse jan duke ofruar nj korniz t prshtatshme pr transaksionet pronsore. Kjo duhet t jet nj korniz e cila prmbush sfidat e nj rregullimi t t drejtave pronsore n ekonomin e tregut. Duke pasur kt parasysh, ky raport ka pr qllim t tregoj se si t prmirsohet legjislacioni aktual dhe t mbshtetet Qeveria n krijimin e nj strategjie t prgjithshme pr t drejtat e pronsis.

4. Legjislacioni ekzistues dhe praktika gjyqsore pr t drejtn e prons nuk sht duke u menaxhuar pr t mbshtetur nj ekonomi t tregut dhe t rris investimet. Krijimi i nj tregu t qndrueshm t pasurive t patundshme i cili sht n prputhje me nevojat e ekonomis s tregut sht shtje q mbetet sfid e cila mbetet pr t'u zgjidhur.

5. Korniza ekzistuese ligjore n Republikn e Kosovs mund t karakterizohet si e tej-rregulluar n njrn an pa ndjekur ndonj koncept t veant. Prve ksaj, sht e qart se legjislacioni nuk sht koherent. Kjo shkakton pasiguri n praktikn ligjore dhe paraqet penges pr nj treg transparent t pasurive t patundshme. Nga ana tjetr, nj vlersim i plot i legjislacionit prkats, tregon se ekzistojn shum boshllqe n fushn e s drejts s prons n kuptimin e asaj se legjislacioni ose mungon ose dispozitat ekzistuese (n mesin e tyre edhe Ligji pr pronsin dhe t drejtat tjera sendore) nuk jan duke i rregulluar sa duhet institutet kryesore ligjore.

6. Korniza ligjore pr t drejtat e pronsis u ndrruar n shum aspekte gjat dekadave t fundit. Problemet e paraqitura n praktik jan t pranishme jo vetm n lidhje me t drejtn e prons. Transaksionet ligjore n kuadr t tregut t pasurive t patundshme jan t inkorporuara n sistemin e burimeve kundrthnse ligjore n praktik. Pr shkak t ktij fakti, rndsia e sundimit t ligjit duhet t theksohet kur bie fjala pr zbatimin e s drejts materiale private, p.sh. ligjit pr trashgimi ose ligjit mbi detyrimet, aktet procedurale si Ligji mbi themelimin e regjistrit t t drejtave mbi pronn dhe rregulloret ligjore nga fusha e s drejts publike, p.sh. ligji pr ndrtim dhe ligji pr planifikim hapsinor. N praktik ndikimi i akteve ligjore nga fusha e s drejts administrative ndikojn direkt n t drejtat e pronsis dhe n t drejtat tjera sendore si dhe krijon nj konflikt n mes mbrojtjes s t drejtave pronsore t individve dhe interesit t prgjithshm publik. Kjo situat e ndrlikuar ka ndikim n t kuptuarit dhe n ndrgjegjsimin e qytetarve po aq sa edhe roli i tregut t pasurive t patundshme sa i prket ekonomis s tregut. Shtrirja e ndrtimeve dhe vendbanimeve joformale dhe nevoja pr legalizimin e situats aktuale jan dshmi e asaj t theksuar msipr.

7. Ndryshime institucionale sikur q sht krijimi i nj sistemi t ri kadastral me hierarki vertikale me zyrat kadastrale komunale apo me prfundimin e mandatit aktual t Agjencis Kosovare t Prons (AKP) dhe fillimit t dorzimit t rolit t AKP-s ndonj Agjencie t re, KAPVC, paraqesin nj element shtes i cili mund t ndikoj n sigurin juridike. Nuk sht br koordinim dhe komunikim i duhur mes organeve institucionale. sht duke munguar nj qasje sipas detyrs zyrtare (ex officio) e organeve administrative si dhe n vendimet gjyqsore, n mnyr q t fuqizohet zbatimi i vendimeve.

8. Mungesa e t dhnave t sakta t regjistruara n kadastr paraqet penges n zhvillimin e mtejm t rregullimit t t drejtave pronsore, respektivisht t tregut t pasurive t patundshme. Megjithat, duhet t theksohet se saktsia n aspektin e t dhnave grafike dhe teknike sht n gjendje shum m t mir se sa n aspektin e t dhnave ligjore. N praktik gjendja faktike shpesh devijon nga t dhnat n kadastr. Mungesa e transparencs s t dhnave n kadastr dhe qasja e kufizuar n t dhnat e regjistruara q jepen nga Agjencia Kadastrale e Kosovs dhe Zyrat Kadastrale Komunale pr individt e po ashtu edhe pr autoritetet publike bazohen n arsyetime t ndryshme. Nj prej tyre sht edhe kthimi i t dhnave nga Serbia, q sht shtje politike. N prill t vitit 2013 Kosova dhe Serbia arritn marrveshje pr kthimin e t dhnave origjinale nga Serbia prmes Prfaqsuesit Special t Bashkimit Evropian n Kosov. Arsye tjetr mund t shihet edhe n strukturn organizative t autoriteteve prkatse publike. Nj pasqyr kritike e strukturs ekzistuese, prfshir edhe pyetjen nse duhet br ndryshim drejt nj hierarkie vertikale t sistemit kadastral, ku sht rekomanduar q Zyrat Kadastrale Komunale (ZKK) t mos jan m pjes e qeverisjes lokale. Qasja e drejtprdrejt n t dhnat pr t gjith aktort relevant (notert, gjeodett, avokatt, prmbaruesit dhe gjyqtart) mund t kishte gjithashtu ndikim pozitiv n efikasitetin dhe saktsin e regjistrimeve. Proceset jokonsistente n Zyrat Kadastrale Komunale gjithashtu pengojn n zhvillimin e transaksioneve t pasurive t patundshme dhe kan ndikim negativ n sigurin juridike. Llogaridhnia e ZKK-ve nevojitet t zhvillohet prmes programeve t trajnimit.

9. Roli praktik i organeve komunale n njrn an dhe proceseve inkonsistente administrative nga ana tjetr jan problematike n lidhje me procedurn e zbatimit t t drejtave t pronsis. Prve ksaj, notert e rinj jan ende duke u prpjekur q t gjejn rolin e tyre adekuat n kuadr t transaksioneve t pasurive t patundshme dhe prballen me probleme pr shkak t praktikave t ndryshme n komuna. Kjo ndikon negativisht n efikasitetin e transaksioneve dhe krijon kosto shtes pr individt n procesin e transferimit t t drejtave t pronsis. Kur bhet transferimi i prons n procedurat e trashgimis, e cila nuk sht gjithmon e thjesht, mund t renditet si shembull, sidomos kur zhvillohen procedurat e pakontestueshme t trashgimis para noterve - t cilat jan t rregulluara me Ligjin pr noterin.

10. Republika e Kosovs - ngjashm me vendet e tjera n tranzicion - po prballet me problemin i cli nga njra an shihet si mbirregullim, ndrsa n t njjtn koh ekzistojn shum boshllqe n mes t ligjeve ekzistuese dhe asaj se si shtjet e pasurive t patundshme trajtohen n praktik (qoft nga individt, qoft nga organet gjyqsore apo administrative). Po ashtu sht e vrtet se shum ligje duhet t zbatohen ose t plotsohen me t ashtuquajturat akte nnligjore t cilat n t shumtn e rasteve nuk e prmbushin qllimin e synuar. N kt drejtim, t drejtat e pronsis joformale, t cilat jan t bazuara pjesrisht n traditn ligjore para kohs s regjimit komunist dhe n legjislacionin nga periudha socialiste, si dhe t ri-okupimit t paligjshm t pronave t bra n vitet e nntdhjet si rezultat i veprimtarive t lufts pengojn zhvillimin e tregut t pasurive t patundshme. Pr t kaprcyer reflektimin negativ t ktyre shtjeve rekomandohet nj harmonizim i legjislacionit ekzistues. Kjo nuk sht vetm detyr e ligjvnsit, por shtje edhe e ndikimit kulturor i cili mund t ndrmerret pr nj afat m t gjat prmes fushatave informative t drejtuara nga shoqria civile, si dhe nga organet administrative.

11. Korniza ligjore n lidhje me t drejtat gjinore dhe t prons, n shikim t par siguron nj sistem t prshtatshm pr barazin gjinore. Ligji pr familjen dhe ligji pr barazi gjinore nga viti 2004 s bashku me ligjin pr pronsin dhe t drejtave tjera sendore ende kan boshllqe n lidhje me martesat joformale ose t paregjistruara t cilat gjithashtu n kushte t caktuara mund t shpijn edhe n situata problematike n procedurat e trashgimis, ku grat jan t prjashtuara nga trashgimia e prons. Angazhimi ekonomik i grave sht shtje e veant e cila sht e ndikuar nga traditat n vend edhe mund t prmirsohet nse ndryshohen ligjet prkatse n kt fush. Barrierat si pronsia joformale e t drejtave t pronsis s grave duhet t hiqen duke i inkurajuar grat pr ti regjistruar t drejtat e tyre pronsore.

12. Rregullimi ekzistues pr t drejtat e prons bazohet n nj mas t caktuar n konceptin e sistemit t mparshm politik dhe ligjor. Ligji mbi pronn dhe t drejtat tjera sendore nga viti 2009 s bashku me ligjin pr themelimin e regjistrit t t drejtave t prons (dhe amendamenteve) paraqet nj pik referuese. Megjithat, legjislacioni n fushn e kaluar, pas pavarsis s Kosovs sht shum i ndar dhe bn klasifikimin e t drejtave t pronsis si n t kaluarn, pra, ende sht e bazuar n legjislacionin e posam n varsi t llojit ose forms s pronsis. Megjithat kjo nuk do t na jap prgjigje n pyetjen kryesore nse ka nevoj q t vazhdohet me dallimin mes prons private dhe publike. Pr shkak t nj dispozite t qart t ligjit pr pronsin dhe t drejtat e tjera sendore (neni. 1 par. 5) ky ligj nuk zbatohet pr t drejtat e prons publike. N kt kontekst duhet theksuar se legjislacioni pr pronn publike sht i fragmentuar dhe dallon t mirat e prgjithshme nga t mirat publike dhe t mirave me interes t veant. Lidhje e zakonshme n mesin e ktyre formave t prons publike sht fakti se jan trajtuar si pjes e s drejts administrative. Dallimi n mes t drejtave t prons private dhe publike sht e lidhur drejtprdrejt me shtjen e privatizimit t prons publike. Nuk sht as detyr e as qllim i ktij raporti q t jepet prgjigje n kt shtje. Vmendje e veant do t'i kushtohet rasteve kur lloje t ndrmarrjeve ish-socialiste (NSH-ve) jan privatizuar dhe pastaj kan falimentuar. N shum raste, pasuria e paluajtshme e mbajtur ende nga kto kompani jan t regjistruara n emr t NSH-ve jo-ekzistuese. Parku Kombtar "Sharri", mund t shrbej si shembull pr marrdhniet e paqarta pronsore pr shkak se vendi i parkut kombtar ishte nn menaxhimin e Qeveris s Kosovs dhe ekzistojn ende t dhnat kadastrale q tregojn se pronsia e ndrmarrjes shoqrore n fjal, tashm e shprbr, ende sht e regjistruar n kadastr me emrin t saj. Kjo mund t krijoj vshtirsi ligjore pr Drejtorin e parkut kombtar, e ngarkuar pr menaxhimin e zons, gjat kryerjes s ndonj aktiviteti apo zbatimit t fardo aktiviteti turistik apo ekonomik.

13. Prandaj, saktsia e t dhnave kadastrale duhet t jet njra nga prioritetet e zyrave kadastrale gjat puns s tyre. Kto prioritete mund t ndihmohen n praktik me masa prkatse legjislative.

14. Transformimi i ish-prons shoqrore ka qen fillimisht i iniciuar gjat periudhs s administrimit t UNMIK-ut duke u pasuar nga Pakoja e Ahtisaarit n vitin 2007. Hapat e ardhshm ky n kt aspekt jan marr me miratimin e ligjit pr pronsin dhe t drejtat e tjera sendore. Derisa ligji prpiqet q ti adresoj shtjen e titullarit q rrjedh nga koncepti socialist, kjo nuk e zgjidh problemin, e as q jep reagim t knaqshm. Zbatimi i ksaj shtjeje n regjistrin prkats ka filluar me ndrtimin e institucionit t ri t zyrs s kadastrs s Kosovs. N periudhn e administrimit t UNMIK-ut nuk sht br prpjekje pr t gjetur nj zgjidhje prfundimtare pr transformimin e t drejtave t prons shoqrore. Me dhnien e qiras 99 vjeare sht shpresuar q kjo shtje do t zgjidhte problemin e trheqjes s investimeve. Kjo nga ana tjetr ka krijuar probleme t mdha t cilat ende presin pr t'u zgjidhur. E ashtuquajtura "Marigona Residence", mund t shrbej si shembull dhe tregon se legjislacioni i ardhshm duhet t prfshij nj zgjidhje prgjat margjinave t nj lloji t qiras.

15. Parimi themelor i ligjit romak "superficies solo cedit" i cili ishte shfuqizuar gjat regjimit komunist pritet q t ri-futet zyrtarisht me ligj. Me ri-themelimin e ktij parimi ligjvnsi mund t bj nj hap t madh drejt krijimit t nj rregullimi transparent t t drejtave pronsore. Kjo shtje duhet t shihet n kontekstin e t drejtave t siguris t cilat jan t parapara me ligj. Nj rregullim modern i t drejtave t siguris sht nj nga krkesat themelore pr sektorin financiar n mnyr q t rriten mundsit pr t financuar investimet prmes hipoteks t bazuara n hua dhe kredi.

16. Nj koordinimi i shtuar ndrmjet gjith aktorve brenda sektorit t t drejtave pronsore sht nj shtje shtes n prmirsimin e siguris juridike n transaksionet e pasurive t patundshme. Sistemi hipotekar ashtu si sht rregulluar n ligjin pr pronsin dhe t drejtat tjera sendore sht duke pasuar traditn ligjore t vendit. Megjithat, kjo bhet problematike, sepse regjistrimi i hipotekave n praktik sht humbje kohe. Prve ksaj, ekzistojn qasje t ndryshme se si duhen trajtuar procedurat n zyrat komunale kadastrale. "Marigona Residence" sht shembull i ndikimit negativ t konceptit t qiras e cila sht zbatuar nga administrimi i UNMIK-ut. Komuna kompetente ka mohuar q t transferoj t drejtat individuale me qira pas ndarjes s tr zons n parcela individuale veanta. N kt rast Agjencia kadastrale ka lshuar nj opinion n form t rekomandimit, sipas t cilit, gjith pronart e mparshm t asaj prone till jan shnuar si pronar t mparshm n certifikatat poseduese n kadastr, pavarsisht nse prona sht privatizuar ose nse t drejtat e qiras jan transferuar tek blersi i ri/ pronari tjetr. Regjistrimi i till i pronarve t mparshm n listat poseduese mund t shpie n mundsin q n t ardhmen t parashtrohen ankesa dhe mund t rezultoj me vshtirsi n regjistrimin e sakt t hipotekave t toks dhe t shtpive t ndrtuara n nj pron me qira 99 vjeare, pron e pronarve t tanishm. sht e paqart se kush do t konsiderohet t jet titullari i pronsis pas kalimit t 99 viteve t qiras. Prve ksaj shtjeje praktike e efikasitetit t ligjit ekzistues pr t drejtat e pronsis dhe t drejtat tjera sendore duhet t rishikohen pr t siguruar nj mnyr m fleksibile t trajtimit hipotekar sikur siguri si pr kreditort ashtu dhe pr debitort. Vlersim i atypratyshm i ksaj shtjeje duhet t merret parasysh sa i prket rritjes s numrit t transaksioneve t financuar nga kredit t sigurta hipotekare t cilat mund t ken efekt pozitiv n tregun financiar dhe n kredit me kamat si pasoj e zvoglimit t rreziqeve pr kreditort. M tej, siguria n ligj sht me rndsi n rastet kur zhvillohet procedur zbatimi. Prmbaruesit e angazhuar koht e fundit ende nuk jan duke vepruar n mnyr efikase si parashihet me ligj.

17. Koncepti i bashkpronsis dhe sidomos t ashtuquajturit pronsi banesore sht nj shembull tjetr q tregon se legjislacioni i ri dhe lloji ish-socialist i pronsis banesore nuk prputhen mes tyre dhe shkaktojn vshtirsi n praktik. Dallimet konceptuale rrjedhin nga e kaluara edhe pse formulimi n ligjin ekzistues mbi t drejtat pronsore dhe t drejtat e tjera sendore si dhe n ligjin e mparshm ka mbetur i njjt, prmbajtja e tij ndryshon rrnjsisht. Koncepti i pronsis banesore nuk do t thot m pronsi e ndar e nj banese dhe prdorim t prbashkt i pjesve t prbashkta t nj blloku banesash si ishte rasti n kohn e socializmit. N ditt e sotme, shprehja pronsi banesore do t thot bashkpronsi e pasuris s prgjithshme t patundshme ose bllok i banesave i cili manifestohet nga pjesa e pronarit t nj banese mbi pronn e prgjithshme. Prve ksaj, ligji pr t drejtat e pronsis dhe t drejtat tjera sendore nuk prcakton qart dallimin mes pronsis s prbashkt dhe bashk-pronsis dhe terminologjia e tij nuk prputhet plotsisht me ligjin pr marrdhnie detyrimore dhe kto dallime jan duke shkaktuar probleme n praktik.

18. Prvetsimi i titullarit sht shtje konceptuale q gjithashtu ndikon n sigurin n ligj. Teoria ligjore bn dallimin nse pronsia sht prvetsuar me ligj, me veprim ligjor ose me vendim gjyqsor (apo vendim t ndonj organi administrativ). Kto tri lloje prvetsimesh jan pranuar n teori dhe kan qen pjes e teoris ligjore n t kaluarn n Kosov. Ligji pr pronsin dhe t drejtat tjera sendore rregullon transferimin e titullit q bazohet n detyrim kontraktual. Ky ligj nuk jep prgjigje se si t bhet transferimi i pronsis n raste tjera nga ato q rrjedhin nga transaksioni ligjor. Legjislacioni ekzistues nuk e rregullon kt shtje. N teori prvetsimi i pronsis krkon nj titullar (titulus) dhe nj mjet (modus) nse bazohet n transaksion ligjor (detyrimi kontraktual). Prvetsimi i nj titulli me ligj nuk krkon domosdoshmrish intabulimin (regjistrimin) e titullit pr shkak se parashikohet nga vet ligji. Nga pikpamja teorike, regjistrimi do t thot se nuk ka efekt konstituiv si n rastin e transaksionit juridik. Praktika ligjore n Kosov ka zhvilluar viteve t fundit nj pikpamje tjetr pr kt shtje. Ky duket t jet kuptimi i prgjithshm n Kosov, q blerja e pasurive t paluajtshme krkon gjithmon intabulimin e titullit n kadastr pavarsisht bazs ligjore t prvetsimit. Kjo qasje ndjek arsyetimin se do lloj prvetsimi domosdoshmrish ka nevoj pr modus, dmth. regjistrim pr shkak t natyrs s tij konstituive. N kt mnyr sht ndryshuar trsisht dallimi i natyrs deklarative dhe konstituive i regjistrimit i cili sht i mir njohur edhe n teorin juridike n gjith Evropn. Nga ligjvnsi rekomandohet q ta bjn nj sqarim t ksaj shtjeje ashtu q t ofroj siguri ligjore.

19. Nj lloj sui generis i s drejts s qiras e cila ishte parashikuar pr banesa n mnyr q tu mundsoj puntorve hapsir t mjaftueshme pr jetes, ishte i ashtuquajturi "stanarsko pravo". Ky lloj socialist i s drejts pr shfrytzimin e baness ende nuk sht shfuqizuar zyrtarisht, edhe pse legjislacioni ekzistues nuk e njeh m. Por t drejtat ekzistuese ende jan t pranishme. sht i nevojshm nj akt legjislativ me qllim t shfuqizimit t ktij instituti.

20. Me t drejtat e parablerjes ose t drejtn e refuzimit t par nnkuptojm obligimin e nj shitsi pr t ofruar nj pasuri t paluajtshme pr shitje blersit/ve t caktuar para se tu ofrohet palve t treta. Kto t drejta jan t rregulluara n ligjin pr pronsin dhe t drejtave t tjera sendore si dhe n ligjin mbi marrdhniet detyrimore. Kjo e drejt jepet si pr pronart e prbashkt ashtu dhe pr fqinjt. N rast t njsive t ndrtimit nuk sht shum e qart se cili nga fqinjt ka prioritet. sht njjt edhe me njsit bujqsore ku nuk sht parapar se cili fqinj ka t drejt pr ta ushtruar kt t drejt, dhe cilat jan kriteret e zgjedhshmris pr t marr prioritetin e par me rastin e blerjes. Pr shkak se q t dy ligjet rregullojn kt institut n mnyra t ndryshme, ather rekomandohet nj vendim definitiv dhe harmonizim i plot.

Shkurtesat

Agjencia Agjencia kosovare pr krahasim dhe verifikim t prons

KCDPKodi civil dhe t drejtat pronsore

cf.Krahasim

KEDNJKonventa evropiane pr t drejtat e njeriu

GjEDNjGjykata evropiane pr t drejtat e njeriut

p.sh.pr shembull

BEBashksia Evropiane

ZBEZyra e BE-s n Kosov

RFJRepublika Federale e Jugosllavis

GIZDeutsche Gesellschaft fr Internationales Zusammenarbeit GmbH

GIZ ISGIZ International Services

RDPPRegjistri i s drejts pr pronn e paluajtshme

AKKAgjencia Kadastrale e Kosovs

KGJKKshilli Gjyqsor i Kosovs

AKPAgjencia Kosovare t Prons

KKPKKomisioni pr krkesa pronsore t Kosovs

AKMAgjencia Kosovare e Mirbesimit

RRGKRrjeti i grave t Kosovs

LTRDPP Ligji pr themelimin e regjistrit t s drejts pr pronn e paluajtshme

LMDLigji pr marrdhniet detyruese

LPDTSLigji pr pronsin dhe t drejtat e tjera sendore

ZKKZyra komunale e kadastrs

MMPHMinistria e mjedisit dhe planifikimit hapsinor

MDMinistria e drejtsis

MMMemorandum mirkuptimi

PZHKPlani zhvillimor i komuns

OJQOrganizata jo-qeveritare

nr.numr

G.Z.Gazeta Zyrtare

ZKZyra e kryeministrit

OSBEOrganizata pr siguri dhe bashkpunim n Evrop (Misioni n Kosov)

AKPAgjencia Kosovare e Privatizimit

par.paragrafi

PDPProgrami pr t drejtn e pronsis (USAID)

R.K.Republika e Kosovs

MSAMarrveshja e Stabilizim Asociimit

KSAKKrahina socialiste autonome e Kosovs

RSFJRepublika socialiste federative e Jugosllavis

NSHNdrmarrja Shoqrore

EASHEkspert afat-shkurtr

StrategjiaStrategjia nacionale pr t drejtat pronsore

TRTermat e referencs

UNMIKAdministrata e prkohshme e Kombeve t Bashkuara n Kosov

USAIDAgjencia e Shteteve t Bashkuara t Ameriks pr zhvillim ndrkombtar

Deklarata e Viens Deklarata e Viens pr vendbanimet joformale n Evropn juglindore

Korniza e prgjithshme T drejtat e pronsis dhe ekonomia e tregut

Rndsia e pasuris s paluajtshme n ekonomin e tregut sht shum e madhe. Nuk ka ekonomi tregu pa t drejtat e pronsis. Fuqizimi i t drejts s pronsis ka efekt t drejtprdrejt n forcimin e ekonomis s tregut. Pra, prona sht motori i tij.

Transferueshmria e prons nga shitsi tek blersi sht ajo q krijon vlera dhe siguron qarkullimin e kapitalit i cili sht baz pr ekonomin e tregut. Pr kto arsye dhe ndikimit t madh t prons n ekonomi, asaj i kushtohet shum vmendje dhe thellsisht rregullohet me ligje.

Transparenca sht elsi pr transferueshmri ose t ashtuquajturin ndrrim t prons. Palt n transaksion t prons duhet t ken t gjitha informatat e mundshme n mnyr q t bjn transaksion t sigurt. Kjo bht pr faktin se prona sht n mesin e "mallrave" m t shtrenjt. Qasja n informacion t sakt siguron nj treg dinamik t prons ku palt jan t informuar si duhet dhe me koh dhe sht mir t mos humbin koh dhe para duke u prpjekur q t ken m shum siguri pr blerjen.

Shteti duhet t garantoj t drejtn e prons prmes saktsis dhe disponueshmris s t dhnave nprmjet efikasitetit n koordinim t organeve administrative dhe gjykatave ashtu q t ofroj siguri ligjore pr t gjitha transaksionet. Dshtimi i shtetit pr t mbshtetur dhe pr t garantuar t drejtn e prons mund t shpie n konflikte sociale e madje edhe n konflikte t armatosura ndrmjet palve.

Aspekti njerzor i t drejts s prons, si sht sanksionuar n Konventn Evropiane pr t Drejtat e Njeriut (KEDNJ), ka pr qllim q t prcaktoj se do person ka t drejt t ket dhe n mnyr paqsore ta gzoj pronn e tij. Kjo nnkupton nj vler kye pr demokracin, dhe q sht gjithashtu e cekur edhe n Marrveshjen e Liberalizimit t Vizave t Republiks s Kosovs me BE dhe Marrveshjen e Stabilizim Asociimit (MSA) midis Bashkimit Evropian (BE) dhe Republiks s Kosovs.

Koherenca dhe transparenca e rregullimit t t drejtave pronsore

Ekziston nevoj urgjente pr nj skem koherente t pronsis dhe t drejtave t tjera n kuadr t sistemit aktual legjislativ, si dhe nj shfuqizim i qart i legjislacionit t vjetr. Kjo mund t jet edhe shtje prioritare n kt fush. Sasia e kohs dhe prpjekja e br nga ekipi hulumtues n identifikimin e ligjeve potencialisht t zbatueshme, duke filluar nga ligjet e vjetra jugosllave ishte e konsiderueshme. Disa legjislacione i kan shfuqizuar pjesrisht ligjet e mparshme, dhe sht br n kryesisht shkel e shko dhe n mnyr t pakapshme.

Termat e referencs nga aneksi i projektit radhit disa shembuj t metodave t padshirueshme pr shfuqizimin e ligjeve t mparshme. Shembulli i theksuar n Termat e referencs (TR) tregon se nj shfuqizim implicit i ligjeve t mparshme mundet t ket ndonjher edhe efekt pozitiv. N kt kontekst, ligji pr pronsin dhe t drejtat sendore prfshijn dispozitat e njjta ligjore si ligji mbi hipotekat i vitit 2002 dhe Rregullorja e UNMIK-ut 2001/5 mbi pengun. Megjithat, ligji pr pronsin dhe t drejtat sendore nuk ndryshon ose shfuqizon kto ligje paraprake n mnyr specifike. Kjo mund, dhe sjell mundsi pr konfuzion dhe pasiguri.

Gjithashtu ekzistojn pasiguri edhe n fusha t tjera dhe kjo sht gj e padshirueshme. Pr shkak se nocioni i marrveshjes verbale pr transferimin e prons sht ende i prhapur, pr shembull, gjykatave nganjher u sht krkuar q t anulojn kontratat me shkrim t shitjes s prons s paluajtshme, pasi q sht pretenduar se ka pasur marrveshje t mparshme gojore mes t shitsit dhe nj pale t tret. sht sugjeruar se duhet t futet nj klauzol n do kontrat t shitjes ku deklarohet se do marrveshje verbale e mparshme n lidhje me pronn n fjal, automatikisht do t jet pa vler ligjore.[footnoteRef:1] [1: Problemi vlen edhe pr pasurin e luajtshme si jan automjetet. Qendra e regjistrimit t automjeteve mund t regjistroj automjetin e ln peng dhe t bj vrejtje tek aseti i ln peng nn "shnime t rndsishme" n dokumentin e regjistrimit t automjetit.]

Ligji pr marrdhniet detyrimore (LMD) dhe ligji pr pronsin dhe t drejtave t tjera sendore (LPDS) n shum aspekte prkojn njra me tjetrn. Kjo shpesh krijon mosprputhje ligjore. Shembujt prkats prfshihen si n vijim:

a. "E drejta e vetmbrojtjes" rregullohet me nenin 20 t LPDS-s dhe nenin 143 LMD-s. N t dy ligjet, ky institut ligjor i referohet situatave ku prgjegjsia pr dmet e shkaktuara pals s tret sht prjashtuar pr paln q ka shkaktuar dme t tilla. Megjithat, t dy ligjet rregullojn t drejtn e vetmbrojtjes n mnyra paksa m t ndryshme. Bile, kjo do t jet e prshtatshme n qoft se kjo shtje do t ishte adresuar vetm nga LMD-ja.

b. E drejta e "parablerjes", n rastin e kontrats s shitjes rregullohet me t dy ligjet (gjegjsisht, nenet 510-516 LMD-s dhe nenet 44-50 LPDS-s). Kto dispozita nuk jan domosdoshmrisht n kundrshtim njra-tjetrn (derisa LMO-ja i referohet nj t drejte t parablerjes, sipas kushteve t prgjithshme, LPDS vetm e rregullon nj t drejt t till n lidhje me pronn e paluajtshme); megjithat, disa dispozita prsriten (shih p.sh. neni 516 par. 1 LMD dhe neni 44 par. 2 LPDS mbi parablerjen juridike) ose njkohsisht rregullojn aspektet kontraktuale t parablerjes (shih p.sh. nenet 44.2, 45 dhe 50). Prve ksaj, LMD-ja n mnyr specifike i referohet dy dispozitave t LPDS-s (nenet 45 par. 1 dhe 50), i cili kontribuon n rritjen e hutis dhe pasiguris juridike. N mnyr q t shmanget mundsia e prkimit dhe ndonj konflikti t mundshm, para-blerja m s mir duhet t rregullohet me ligjin e detyrimeve, jo vetm pr shkak se parablerja kontraktuale sht forma m e zakonshme e parablerjes, por edhe pr arsye se parablerja si e till gjithmon nnkupton detyrim pr palt (p.sh. shitsi dhe blersi), madje edhe prej nga e ka prejardhjen titulli i saj nga ligji. (Problemi i vetm sht harmonizimi, e jo nse se parablerja duhet t rregullohet me dy ligje ose jo).

c. Nenet 1000 deri 1008 t LMD-s parashikojn normat q zbatohen pr pronsi t prbashkt; megjithat, versioni anglisht i LMD-s n mnyr jo t drejt prdor fjaln "community (komunitet)" n vend t "communion (prbashkt)". Pronsia e prbashkt (n latinisht, "Communio") sht kur disa persona jan bashk-pronar t prons ose bashk- mbajts t s drejts s vrtet t gzimit t aseteve. Pronsia e prbashkt pra mund t jet ose nj t drejt e pronsis (bashkpronsi), ose nj e drejt tjetr e mbajtur e prbashkt sendore. Bashk-pronsia mbi nj ndrtes sht zakonisht e referuar si "condominium (godin)". Rregullat e prmendura m sipr duhet t rishikohen pr t siguruar se nuk ekziston ndonj prkim apo mospajtim me dispozitat e LPDS-s, dhe n veanti ato q i referohen "bashkpronsis" dmth bashk-pronsis s pandar (e njohur edhe si bashk-pronsis pro indiviso) (nenet 51-56; shih gjithashtu nenin 43), "pronsia e prbashkt", dmth bashk-pronsia pro diviso e pasuris s luajtshme (neni 77;... shih gjithashtu neni 43) dhe "pronsia e nj njsie t ndrtess" (neni 57) Ktu duket se LPDS-ja tashm ka rregulluar forma t ndryshme t pronsis s prbashkt para miratimit t LMD-s, me fokus t qart n pronn e paluajtshme dhe t luajtshme. Me qllim t parandalimit t dyfishimit dhe paqndrueshmris, rregullimi i t drejtave t pronsis s prbashkt, duke prfshir bashk-pronsin dhe godinn, duhet t sigurohet nga nj grup i vetm i dispozitave, ndoshta t prfshihen n ligjin mbi pronn. M tutje, neni 43 i LPDS-s parashikon se: "Dispozitat e ktij ligji lidhur me pronsin n nj paluajtshmri jan t zbatueshme edhe pr bashkpronsin dhe pronsin e prbashkt n nj paluajtshmri." Shprehja "pronsia e prbashkt" nuk shfaqet diku tjetr n kontekstin e LPDS-s. sht e diskutueshme nse koncepti i pronsis s prbashkt korrespondon me at t pronsis shoqrore q mbizotronte n ish-Jugosllavi. Pronsia e prbashkt dhe funksionimi i mjeteve t prodhimit ishin alfa dhe omega e ideologjis socialiste. Megjithat, koncepti i "pronsis s prbashkt" duhet t definohet dhe / ose t sqarohet n kuadr t Kodit Civil.

d. Nenet 133 deri 171 t LPDS-s rregullojn "pengun" (nenet 136 dhe 137 i LPDS-s n mnyr specifike trajtojn "marrveshjen e pengut"). Sidoqoft, LMD-ja gjithashtu rregullon aspekte t caktuara t kolateralit mbi pasurin e luajtshme. Kto prfshijn "pengun" (shih nenet 228, 230, 276, 283, 319, 326, 331, 347, 349, 421, 433, 975, 977, 1024 dhe 1053 t LMD-s) dhe "barrn" (shih nenet 643, 693 , 694, 750, 777, 800, 826, 867 dhe 874 t LMD). Prve ksaj, nuk sht e qart se cili sht dallimi n mes pengut dhe barrs. N shum aspekte, barra (e cila vjen kryesisht nga tradita e prbashkt e ligjit) prngjan me "t drejtn e mbajtjes" (shih nenet 267, 268, 270 dhe 742). Nj vlersim i thell i dispozitave q ndrlidhen me garancit sendore mbi sendet e luajtshme sht e nevojshme ashtu q t vlersohet nse ka vend pr riorganizimin dhe unifikimin e kornizs ligjore dhe gjuhs prkatse ligjore.[footnoteRef:2] [2: Marr nga "Analizat fillestare t shtjeve kryesore q ndikojn n ligjin e detyrimeve dhe kontratave si dhe zbatimin e tij praktik" Komponenti B, Aktiviteti B.1]

Komponenti i projektit pr ligjin pr pronn ka hasur n mosprputhje edhe n zbatimin e ligjit nr. 2003/13 - Ligji mbi themelimin e regjistrit pr t drejtat e prons s paluajtshme (n tekstin e mtejm si LTRDPP) dhe udhzimin administrativ pr zbatimin e ligjit kryesor.

Seksioni 7.2 i ligjit nr. 2003/13 mbi LTRDPP thot se "shnimet n LTRDPP gzojn prezumimin e saktsis, vrtetsis dhe ligjshmris deri dhe nse korrigjohen me an t procedurave t prcaktuara nga ky ligj. T dhnat e futura n regjistr duhet t bhen t qasshme pr publikun e gjer."

Seksioni 7.2 i ligjit duhet t ndryshohet dhe t sqarohet, sa i prket kuptimit t ligjit, kur i referohet pjess " T dhnat e futura n regjistr t bhen t arritshme pr publikun e gjer";

a. A sht regjistri i arritshm nga t gjith individt, ose vetm nga ata q deklarojn t ken interes ligjor?

b. Qasje formale (prima facie) ose materiale (duke marr nj kopje t hyrjes n regjistr)?

Ligji nr. 2003/13 pr ndryshime dhe shtojca n ligjin nr. 2003/05 LTRDPP, n veanti neni 3.3 i LTRDPP-s detyron do Zyr Kadastrale Komunale (ZKK) q t mbaj nj tabel pr shpallje publike, ku duhet t postohen njoftimet e krkesave pr regjistrim. Tabela e shpalljeve duhet t jet e vendosur n nj vend t sigurt dhe t arritshm dhe t dukshm pr publikun gjat orarit zyrtar t puns t paktn pes (5) dit pune para nxjerrjes s vendimit q e autorizon regjistrimin.

Neni 21.2 i LTRDPP-s i vendimit administrativ pr zbatimin e ligjit pr regjistrin e t drejtave pronsore kufizon qasjen e publikut n emr t pronarve t nj njsie apo disa njsive t prons, me prjashtim t krkess s pronarit t prons (kundrejt pagess), nga Gjykatat apo n baz t ndonj procedure tjetr t autorizuar me ligj.

Neni 21.3 i LTRDPP-s thekson se Agjencia Kadastrale e Kosovs (AKK), kur teknikisht sht e mundur mund t jap qasje publike n regjistrin e t drejtave pronsore. Neni 21.3 i LTRDPP-s i udhzimit bie n kundrshtim me nenin 7.2 e ligjit mbi regjistrin e t drejtave pronsore t paluajtshme. Neni 21.2 i LTRDPP-s shpie n jo-transparenc e cila mund t jet penges pr investitort e mundshme vendas dhe t huaj dhe krijon pasiguri n transaksionet pronsore. Kjo sht nj dispozit kundr-produktive q e kufizon kryesisht natyrn publike t t dhnave kadastrale

Vshtrim historik i prons dhe ndikimi i s drejts zakonore

Duke marr parasysh zhvillimet politike n Kosov, e drejta zakonore ka pasur ndikim t madh n fushn e ligjit t prons, dhe kjo ka ndikuar n t drejtat e pronsis. T drejtat zakonore t toks nuk jan t njohura vetvetiu (per se) n ligjet formale t toks n Kosov. Kjo praktik sht demonstruar m s shpeshti n gjykat, ku ato kan njohur pronsin e prons bazuar n posedimin e pandar ose n dshmi.

Pronsia e pronave dhe t drejtat pronsore n Kosov datojn q nga koha e Perandoris Osmane. N vitin 1929 Ligji i tapive u miratua nga Perandoria Osmane, ku edhe Kosova si territor sht konsideruar t jet pjes e saj. N vitin 1931 sht ndryshuar sistemi i tapive. Sipas ktij sistemi, pronsia e prons sht ndrtuar mbi nj sistem t certifikatave t ndarjes t quajtur "tapi". "Tapia" ka identifikuar pronarin dhe vendbanimin, dhe ka dhn nj prshkrim t parcels, kufijt dhe emrat e pronarve t parcelave fqinje. "Tapia" ishte dokument publik, nuk ka karakter absolut, sepse sht krijuar bindje kontestuese se individit t cilit i sht dhn "tapia" sht pronar i prons s paluajtshme. Prandaj, individi i cili merrte "tapin" ishte pronar, nse nuk dshmohej ndryshe m von.

Pasi q ky rajon ishte nn pushtimin e Perandoris Osmane (i prkiste vilajetit t Kosovs gjegjsisht rajonit t Republiks s Kosovs), shtjet ligjore t pronsis n lidhje me pronat e paluajtshme jan rregulluar prmes ligjeve t ndikuara nga legjislacioni dhe procedurat administrative osmane. Gjat periudhs osmane nuk ka pasur matje t tokave, dhe kadastrat prbnin nj przierje t dhnash pr popullsin dhe pagesa taksash. Pronsia e prons ishte regjistruar sipas sistemit t "tapive" (certifikatave t ndarjes s tokave).

Shum elemente t sistemit t "tapive" m von jan futur n ligjet dhe rregulloret e Mbretris s Serbis (pasueses s Perandoris osmane) e m von edhe n ato t Mbretris s Jugosllavis. Pas Lufts s par botrore dhe krijimit t Mbretris s Serbis, Kroacis dhe Sllovenis n vitin 1918, ka ekzistuar nj makineri pr kolonizimin e Kosovs nga ana e kolonve serbo-malazez. Ky proces ka filluar n vitin 1919 dhe ka prfunduar n fillim t Lufts s dyt botrore n vitin 1941. Matjet e para kadastrale, n bashkpunim me forcat e policis dhe ekspertve t gjeodezis, ka filluar n vitin 1923 dhe ka prfunduar n vitin 1937. Ato kishin autoritetin ligjor pas prgatitjes finale t dokumenteve kadastrale.

Sidoqoft, pr shkak se popullata vendase shqiptare kryesisht ishte margjinalizuar n aspektet sociale dhe ekonomike, ata nuk e konsideronin t rndsishme q t ken dokumente t pronsis (tapia) pr pronat e tyre t paluajtshme. Arsye tjetr ishte se n t shumtn e rasteve nuk krkonin "tapin" ishte tatimi i lart n pron. Prandaj, pas prfundimit t matjeve kadastrale, tokat e pronarve shqiptar, t trashguar brez pas brezi, por pa "tapi" t vlefshme, ishte regjistruar si tok shtetrore pr qllime bujqsore dhe u viheshin n dispozicion ministrive t ndryshme pr kolonizim. Pr kt arsye, shum pronar shqiptar ishin t privuar nga pronsia dhe t drejtat pronsore. Ky proces ka kontribuar n rnie t pjelloris s toks dhe rritje t varfris s shqiptarve si dhe migrim i madh i popullsis, kryesisht pr n Turqi, mes viteve 1927 dhe 1941. Ky lloj i ristrukturimit t popullsis ishte marr si shkas pr nj qllim t caktuar t regjimit t asaj kohe. Pas Lufts s dyt botrore, valt e revolucionit politik dhe ristrukturimi ekonomik dhe social i dha nj shtytje t fort t nacionalizimit dhe konfiskimit t tokave q mbaheshin nga familjet t identifikuara me regjimin e mparshm.

Pr shkak t ngjarjeve t tilla politike popullsia shqiptare zbatonte zakonet e vjetra, si ishte "Kanuni i Lek Dukagjinit". Zbatimi i "Kanunit t Lek Dukagjinit" shpinte n at q meshkujt n prgjithsi ishin trashgimtar t prons. Ndikimi i tij ka ln gjurm, veanrisht n zonat rurale, ku edhe pse ligji pr familjen i trajton njsoj grat dhe burrat, sht praktik q grat t heqin dor nga e drejta e tyre pr trashgim. Mos-regjistrimi i shkurorzimeve sht gjithashtu problem i cili mund t rezultoj n humbjen e trashgimis s prons.

Sipas tradits, popullsia shqiptare ka kaluar pronsin e prons nga nj brez tek tjetri sipas fjals s dhn. Kjo ka shkaktuar probleme n regjistrimin e toks dhe t t drejtave t pronsis, pr shkak se disa nga pronat jan regjistruar si pron shoqrore, derisa t tjerat i prkisnin personave t vdekur dhe kjo ka shkaktuar probleme n mesin e gjeneratave t ndryshme q tani jan duke jetuar, t cilt pretendojn t jen trashgimtar.

Nj pik tjetr reference n Republikn e Kosovs n lidhje me t drejtat e pronsis ishte shpallja e autonomis m 23 mars 1989. Kjo bri q t ket transaksione pronsore joformale, edhe pse ishte e ndaluar me ligj transferimi i prons mes nacionaliteteve.

Nenet: 32a-32c t Ligjit pr transferimin e prons s paluajtshme, sipas Gazets Zyrtare (GZ) t Krahins Socialiste Autonome t Kosovs (KSAK) 45/1981 dhe 29/1986, parashohin q "transferimi i pasurive t paluajtshme nga qytetart dhe personat civil juridik t cilt kan t drejtn e prons sht e ndaluar, nse transferimi i pasurive t patundshme sht n mes t qytetarve t nacionaliteteve t ndryshme nga territori i Krahins Socialiste Autonome t Kosovs." Si pasoj, asnj transaksion prone nuk ishte lejuar, nse kishte shkaktuar ndryshime n prbrjen etnike t popullsis ose ka nxitur antart e nj bashksie t caktuar pr ta braktisur territorin.

Kto transferta joformale as nuk jan vrtetuar nga gjykata e as nuk jan regjistruar n kadastr. Prve ksaj, sht br shkatrrimi i dokumenteve, largimi i planeve kadastrale dhe regjistrave nga Kosova dhe zhvendosja e tyre n Serbi n fund t konfliktit t armatosur/ lufts n qershor t vitit 1999.

Pas vendosjes s administrats ndrkombtare civile n Kosov dhe revokimi pasues i ligjeve diskriminuese t prons n vitin 1999, blersit (zakonisht shqiptar t Kosovs q blinin nga serbt e Kosovs) ka br q t paraqiten padi npr gjykatat n Kosov q zyrtarisht t vendosin pronsin dhe krkesn pr lejimin e regjistrimit t pronsis n kadastr. Shum nga kto kontrata padyshim q jan t vrteta. Megjithat, shum individ duket se kan ditur ta keqprdorin situatn dhe t pretendojn pronsin mbi pronn e paluajtshme q i ka takuar pronarit tjetr t toks q ka munguar. Prve se nuk jan krkuar t bhen kontrata me shkrim gjat transaksionit t prons dhe t pasojn procedurat e doktrins s parashkrimit pozitiv, raporti v n dukje gjithashtu edhe problemet procedurale q ndodhin n rastet pronsore n baz t monitorimit t gjykatave. Kto mangsi prfshijn vendimet e pabazuara dhe dshtimin pr t paraqitur prova dhe pr t ndjekur metodat e sakta para emrimit t prfaqsuesve t prkohshm pr t prfaqsuar palt n munges.

Korniza ligjore

Sa i prket ligjeve formale, ka pasur miratim t vazhdueshm t ligjeve, disa prej t cilve ende jan trsisht ose pjesrisht t zbatueshm.

4.1. Ligjet e aplikueshme prej vitit 1946 deri 23 mars 1989

1) Ligji mbi regjistrimin e pronave sendore n pronsi shoqrore- patundshmria n pronsi shoqrore do t regjistrohet n regjistrin publik, i cili regjistron mbajtsin e s drejts pr ta shfrytzuar, prve pronave t patundshme pr prdorim publik dhe prdorimit t drejtave t mbajtura nga personat social-juridik ndaj pronave t patundshme (e drejta pr shfrytzim). Nj ndryshim n mbajtsin e t drejtave pr shfrytzim t prons s patundshme n pronsi shoqrore duhet t regjistrohet n regjistrin publik n t cilin jan t regjistruara prona sendore dhe t drejtat ndaj tyre. Pronat e patundshme, sipas ktij ligji, jan t definuara si toka dhe ndrtesa (GZ KSAK 37/1971).

2) Ligji mbi marrdhniet detyrimore - nganjher referuar si "Ligji mbi detyrimet". Nenet 1107 par. 2 dhe 1108 t ktij ligji shfuqizojn "Ligji mbi prdorimin e prgjithshm t tregtis" (GZ RPFJ 15/1954) dhe n "Ligjin pr jo-zbatueshmrin pr shkak t kalimit t kohs" (GZ Republika Socialiste Federative e Jugosllavis (RSFJ) 40/1953 dhe 57 / 1954). cf. G.Z. RFJ 31 / 1993. Me hyrjen n fuqi t Ligjit mbi marrdhniet detyrimore, ligjit nr. 04/L-77, ky ligj ka pushuar s zbatuari, me prjashtim t dispozitave t kreut XXXI (nenet 1035-1046), kreut XXXII (nenet 1047-1051), kreut XXXIII (nenet 1052-1060), kreut XXXIV (nenet 1061-1064), kreut XXXV (nenet 1065-1068), kreut XXXVI (nenet 1069-1071), kreut XXXVII (nenet 1072-1082), kreut XXXVIII (nenet 1083-1087) dhe kreut XXXIX (neni 1088), t cilt do t vazhdojn s zbatuari sipas nevojs deri sa t nxjerrn rregulloret prkatse. G. Z. RSFJ-s 29/1978

3) Ligji mbi marrdhniet themelore pronsore ndryshuar dhe plotsuar me G.Z. RSFJ-s 36/1990. Ky ligj sht zvendsuar me Ligjin nr.03 / L-154 pr pronsin dhe t drejtat tjera sendore. G. Z. RSFJ 06/19808

4) Ligji mbi tokn ndrtimore - ndryshuar dhe plotsuar me GZ KSAK 42/1986, Ligji mbi ndrtimin me nr. 04/L-110, neni 38 prcakton "Me hyrjen n fuqi t ktij ligji, ligji pr ndrtim nr. 2004/15 dhe rregullores s UNMIK-ut pr shpalljen e ligjit pr ndrtim nr. 2004/37, s bashku me dispozitat e tjera ligjore t ligjeve t tjera q kundrshtojn kt ligj, do t shfuqizohen". G.Z. KSAK 14/1980

5) Ligji pr bashkpronsin e baness. G. Z. KSAK 43/1980

6) Ligji mbi marrdhniet banesore - neni 37 i ktij ligji shfuqizon "Ligjin mbi marrdhniet banesore" (G.Z. KSAK 26/1973), me ndryshime. Ky ligj sht ndryshuar n G.Z. KSAK me ligjet 29/86 dhe 42/86. G.Z. KSAK 11/1983

7) Ligji mbi tokn bujqsore - neni 83 i ktij ligji shfuqizon "Ligjin pr tokn bujqsore" (G.Z. KSAK 53/1975). Ky ligj u shfuqizua nga Ligji i Kuvendit i Kosovs nr. 02/L-26, por disa dispozita mbeten n fuqi. Agjencia Kadastrale e Kosovs ende mban disa t dhna kadastrale n baz t ktij ligji. G. Z. KSAK 21/1984

4.2. Ligjet dhe rregulloret gjat periudhs s UNMIK-ut 10 qershor 1999 -15 qershor 2008

1) Rregullorja mbi autoritetin e administrats s prkohshme n Kosov, UNMIK GZ 1999/1

2) Rregullorja pr shfuqizimin e legjislacionit diskriminues lidhur me shtjet banesore dhe t drejtat mbi pronn, UNMIK GZ 1999/10

3) Rregullorja mbi themelimin e drejtoris pr shtje pronsore dhe banesore dhe komisioni pr krkesa pronsore dhe banesore, UNMIK GZ 1999/23

4) Rregullorja pr krkesat banesore pronsore dhe rregullat e procedurs dhe t provave t drejtoris pr shtje pronsore dhe banesore dhe komisioni pr krkesa pronsore dhe banesore, UNMIK OG 2000/60

5) Rregullorja mbi ligjin n fuqi n Kosov, UNMIK GZ 1999/24

6) Ligji pr pyjet n Kosov, UNMIK GZ 2003/06

7) Ligji mbi rrugt n Kosov, UNMIK GZ. 2003/24

8) Rregullorja mbi minierat dhe mineralet, UNMIK GZ 2005/3

9) Rregullorja mbi themelimin e komisionit t pavarur pr miniera dhe minerale, UNMIK GZ 2005/2

10) Ligji pr kalimin e pasuris toksore aktualisht nn autoritetin administrativ t Agjencis Kosovare t Mirbesimit te administratat komunale pr qllime t prfitimit publik, Rregullorja nr. 2006/5

11) Rregullorja mbi zgjidhjen e krkesave lidhur me pronn e paluajtshme private, duke prfshir pronn bujqsore dhe at komerciale, UNMIK GZ 2006/1

12) Rregullorja mbi zgjidhjen e krkesave lidhur me pronn e paluajtshme private, duke prfshir pronn bujqsore dhe at komerciale, UNMIK GZ 2006/50

4.3. Ligjet prej 15 qershorit 2008 deri m tani

1) Ligji pr ndryshimin e Rregullores s UNMIK-ut 2006/50, GZRK. ligji nr. 03/L-079

2) Ligji mbi procedurn administrative, ligji nr. 02/L-28

3) Ligji mbi token bujqsore, ligji nr. 02/L-26

4) Urdhresa administrative mbi ndryshimin e Ligjit pr shfrytzimin e toks bujqsore, UA nr. 41/2006

5) Urdhresa administrative pr rregullimin e toks, UA nr.35/2006

6) Udhzimi administrativ pr ndryshimin dhe plotsimin e udhzimit administrativ nr. 41/2006 pr ndryshimin e destinimit t toks bujqsore, UA nr. 10/2010

7) Udhzimi administrativ pr ndryshimin dhe plotsimin e udhzimit administrativ nr. 10/2010 pr ndryshimin e destinimit t toks bujqsore, UA nr. 01/2011

8) Ligji pr trashgimin kulturore, ligji nr. 02/L-88

9) Ligji mbi arbitrazhin, G.Z. e Kosovs ligji nr. 02/L-75

10) Ligji pr vetqeverisjen lokale, G.Z.R.K. ligji nr. 03/L-040

11) Urdhresa administrative pr prdorimin dhe menaxhimin e objekteve publike komunale, UA nr. 05/2005

12) Ligji pr kufijt administrativ t komunave, G.Z.R.K 03/L-041

13) Ligji mbi ndryshimet n ligjin pr kufijt administrativ komunal, G.Z.R.K ligji nr. 03/L-09

14) Ligji pr zonat e veanta t mbrojtura, G.Z.R.K. ligji 03 / L-039,

15) Ligji mbi kompetencat, przgjedhjen e lndve dhe caktimin e lndve t gjyqtarve dhe prokurorve t EULEX-it n Kosov, G.Z. R.K ligji nr. 03/L-053

16) Ligji pr shoqrit tregtare, ligji nr. 02/L-123

17) Ligji pr hekurudhat n Republikn e Kosovs, G.Z. R.K ligji nr. 03/L-076

18) Ligji pr ndrmarrjet publike, G.Z. R.K ligji nr. 03 / L-087

19) Ligji pr ndryshimin dhe plotsimin e Ligjit pr ndrmarrjet publike, G.Z.R.K ligji nr.04/L-111

20) Ligji mbi procedurn kontestimore, G.Z.R.K. ligji nr. 03 / L-006

21) Udhzimi administrativ pr procedurn e ndihms ndrkombtare ligjore n shtjet penale dhe civile, UA nr. 2009/1-09

22) Ligji pr ndryshimin dhe plotsimin e ligjit pr procedurn kontestimore, G.Z.R.K ligji nr. 04/L-118

23) Ligji pr ndrmjetsim, G.Z.R.K. ligji nr. 03/L-057

24) Ligji pr noterin, G.Z.R.K. ligji nr. 03 / L-10

25) Ligji pr ndryshimin e ligjit pr noterin, G.Z.R.K. ligji nr. 04/L-00

26) Ligji pr procedurn jokontestimore, G.Z.R.K. ligji nr. 03 / L-007

27) Ligji pr shpronsimin e prons s paluajtshme, G.Z.R.K ligji nr. 03 / L-139

28) Ligji pr ndryshimin dhe plotsimin e ligjit pr shpronsimin e prons s paluajtshme, G.Z.R.K ligji nr. 03 / L-205

29) Ligji pr administrimin e sekuestruar ose t konfiskuar t aseteve, G.Z.R.K ligji nr. 03/L-141

30) Ligji pr pronsin dhe t drejtave t tjera sendore, G.Z.R.K ligji nr. 03/ L-154

31) Ligji pr financimin e programeve t veanta t banimit, G.Z.R.K ligji nr. 03 / L-164

32) Ligji pr mbrojtjen e natyrs, G.Z.R.K. ligji nr.03/L-233

33) Ligji mbi gjykatat, G.Z.R.K. ligji nr. 03/L-199

34) Ligji pr ndryshimin dhe plotsimin e ligjit pr gjykatat, G.Z.R.K ligji nr. 04 / L-171

35) Ligji pr tatimin mbi pronn e paluajtshme, G.Z.R.K. ligji nr. 03/L-204

36) Ligji pr ndryshimin dhe plotsimin e ligjit pr taksat mbi pasurin e paluajtshme, G.Z.R.K ligji nr. 04/L-100

37) Ligji mbi konfliktet administrative, G.Z.R.K. ligji nr. 03/L-202

38) Ligji pr bashkpunim ndrkomunal, G.Z.R.K. ligji nr. 04/010

39) Rregullorja pr nxitjen e bashkpunimit ndr-komunal, Rregullorja nr. 09/2013

40) Ligji pr kadastr, G.Z.R.K. ligji nr. 04/L-01

41) Udhzimi administrativ mbi zbatimin e ligjit pr kadastr, UA nr. 02/2013

42) Ligji pr Agjencin Kosovare t Privatizimit, G.Z.R.K. ligji nr. 04/L-134

43) Ligji pr partneritetin publiko-privat, G.Z.R.K. ligji nr. 04/L-045

44) Ligji pr shitjen e banesave n t cilat ekziston e drejta banesore, G.Z.R.K ligji nr. 04/L-061

45) Ligji pr ndryshimin dhe plotsimin e Ligjit pr shitjen e baness, pr t ciln ekziston e drejta banesore, G.Z.R.K ligji nr. 04 / L-247

46) Ligji pr rregullimin e toks, G.Z.R.K. ligji nr. 04/L-040

47) Ligji pr fshatin Ho e Madhe, G.Z.R.K. ligji nr. 04/L-062

48) Udhzimi administrativ pr themelimin, przgjedhjen, prgjegjsit dhe funksionimin e Kshillit t Hos s Madhe, UA nr. 11/2014

49) Ligji pr qendrn historike t Prizrenit, G.Z.R.K. ligji nr. 04/L-066

50) Ligji mbi marrdhniet e detyrimeve, G.Z.R.K. ligji nr. 04/L-077

51) Ligji pr ndrtim, G.Z.R.K. ligji nr. 04/L-110

52) Ligji pr regjistrimin e pengut n regjistrin e pasurive t luajtshme, G.Z.R.K ligji nr. 04/ L-136

53) Ligji pr dhnien n shfrytzim dhe kmbimin e prons s paluajtshme t komuns, G.Z.R.K ligji nr. 04/L-144

54) Udhzimi administrativ pr zbatimin e ligjit pr dhnien n shfrytzim dhe kmbimin e prons s paluajtshme t komuns, UA nr. 2012/02

55) Rregullorja pr prcaktimin e procedurave pr dhnien n shfrytzim dhe kmbimin e prons s paluajtshme t komuns, rregullorja nr. 23/2013

56) Ligji pr parkun kombtar Sharri, G.Z.R.K. ligji nr.04/L-087

57) Ligji pr parkun kombtar Bjeshkt e Nemuna, G.Z.R.K. ligji nr.04/L-086

58) Ligji pr procedurn prmbarimore, G.Z.R.K. ligji nr. 04/L-139

59) Ligji pr shtrirjen e kompetencave pr konfiskimin e pasuris s fituar nga veprat penale, G.Z.R.K ligji nr.04 / L-140

60) Ligji pr zonat ekonomike, G.Z.R.K. ligji nr.04/L-159

61) Ligji pr kompleksin e banesave, G.Z.R.K. ligji Nr.04/L-134

62) Ligji pr planifikimin hapsinor, G.Z.R.K. ligji nr. 04 / L-174

63) Udhzimi administrativ pr prgjegjsit e autoriteteve t planifikimit hapsinor, si dhe parimet dhe procedurat pr pjesmarrjen publike n planifikimin hapsinor, G.Z.R.K UA nr. 05/2014

64) Ligji pr fshatin Zymi i Hasit, G.Z.R.K. ligji nr.04/L-196

65) Ligji pr investimet e huaja, G.Z.R.K. ligji nr.04/L-220

66) Ligji pr trajtimin e ndrtimeve pa leje, G.Z.R.K ligji nr.04 / L-188

5. Ligji pr familjen ligji nr.2004/32, i dats 20 janar 2006

Ligji pr familjen i Kosovs merret me pronn e prbashkt, q do t thot pasuria e fituar gjat martess mes bashkshortve n disa nene. Nenet prkatse n lidhje me pronn jan: neni. 47, Prona e prbashkt, neni 49, Administrimi i pasuris s prbashkt, neni 50, Pasuria e Paluajtshme, neni 274, Pasuria e paluajtshme

6. Pakoja e Ahtisaarit - Propozimi gjithprfshirs pr zgjidhjen e statusit t Kosovs 2007

Neni 2 prmend t drejtn e prons n prgjithsi, si e drejt e njeriut dhe liri themelore. Neni 4 prcakton t drejtn e refugjatve dhe personave t zhvendosur pr ta krkuar pronn (prmendur gjithashtu n Aneksin 1, neni 1, pika 1.5).

Neni 7 sanksionon t drejtn e prons s Kishs Ortodokse Serbe si dhe n Aneksin V t nenit 1.

Neni 8, (8.3), prcakton se prona e paluajtshme dhe e luajtshme e Republiks Federative t Jugosllavis apo e Republiks s Serbis q gjendet brenda territorit t Kosovs n momentin e ksaj marrveshjeje do ti kaloj Kosovs.

Aneksi III, neni 5 ka t bj me regjistrimin dhe mbajtjen e shnimeve kadastrale si pjes e procesit t decentralizimit.

Aneksi VII mbi pronn dhe arkivin, rregullon n nenin 1 Ndrmarrjet publike n nenin 2 ndrmarrjet shoqrore. Neni 3-5 i referohet AKM-s, AKP-s dhe Dhoms s Posame. Neni 6 mbi dmshprblimit parasheh se Kosova do t i adresoj shtjet e dmshprblimit, ndrsa neni 7 parasheh kthimin e t dhnave t regjistrimit.

N kt kontekst, nga Republika e Kosovs pritet q t nxjerr ligje dhe politika pr t rikthyer pronn ish-pronarve, por madhsia dhe shtrirja e kthimit dhe kompensimit do t duhej t hartohej brenda kornizs logjike e cila do t merr parasysh buxhetin e Kosovs.

Baza e t dhnave pr informatat q nj pjes e toks sht kthyer apo kompensuar me mallra, duhet t mbahet n nj sistem kompatibil me at t AKK-s, n mnyr q informacioni t transferohet lehtsisht n AKK me t gjitha t dhnat e duhura, pra, cila pjes e toks kujt i sht dhn. Kjo sht gjithashtu e nevojshme pr ta paraqitur at cop toke n sistemin e harts.

7. Kushtetuta e Republiks s Kosovs e vitit 2008

E drejta e prons sht e drejt e njeriut e mbrojtur me Kushtetut t Republiks s Kosovs. Nenet e mposhtme t Kushtetuts s Republiks s Kosovs jan relevante me t drejtat e pronsis:

Neni 7 mbi vlerat e prgjithshme, t drejtat e njeriut, ekonomis s tregut dhe barazis gjinore.

Neni 22 mbi zbatimin e drejtprdrejt t Deklarats universale pr t drejtat e njeriut, KEDNJ-s dhe marrveshjeve tjera ndrkombtare.

Neni 46 mbi mbrojtjen e prons, garancia e shtetit pr kompensimin e pronarve pr tokn q u merret me shpronsim.

Neni 53 t drejtat e njeriut n Kosov duhet t prcaktohen n kontekstin e interpretimit t s drejtave t njeriut t Gjykats evropiane pr t drejtat e njeriut (GjEDNj).

Neni 119 rregullon parimet e prgjithshme t ekonomis s tregut dhe t konkurrencs. Ai prmend pr her t par pronn private dhe publike dhe trajtimin e barabart t investitorve vendas dhe t huaj.

Neni 121 parashikon q personat fizik t huaj dhe organizatat e huaja mund t fitojn t drejtn e pronsis mbi pronn e paluajtshme n pajtim me kushtet e arsyeshme q mund t prcaktohen me ligj ose me marrveshje ndrkombtare. Ata gjithashtu mund t fitojn t drejta pr koncesion dhe t drejta t tjera pr t shfrytzuar dhe/ose eksploatuar resurset n pronsi publike. Ai gjithashtu prmend se llojet e pasuris do t prcaktohen me ligj t veant.

Neni 122 merret me shfrytzimin e prons dhe burimeve t tjera natyrore si uji dhe ajri.

Q nga hyrja n fuqi e Kushtetuts nenet e mposhtme prkatse pr rregullimin e t drejtave pronsore u shfuqizuan: neni 159 mbi privatizimin e ndrmarrjeve dhe prons shoqrore dhe neni 160 i cili prcakton q ndrmarrjet publike kalojn n pronsi shtetrore dhe i nnshtrohen privatizimit, koncesionit ose dhnies me qira.

8. Konventa evropiane pr t drejtat e njeriut

N mnyr q KEDNJ dhe GjEDNj t jen t zbatueshme n Kosov, Kosova duhet t jet antare e Kshillit t Evrops. Edhe pse pr momentin Kosova aspiron t jet antare e Kshillit t Evrops, Kushtetuta e Kosovs n mnyr eksplicite njeh juridiksionin e KEDNJ-s. Nenet e mposhtme t KEDNJ jan ato q m s shumti lidhen drejtprdrejt me t drejtat pronsore.

a. Neni 1 Protokolli 1: Mbrojtja e prons: do person fizik ose juridik ka t drejtn e gzimit paqsor t pasuris e tij. Askush nuk mund t privohet nga prona e tij, prvese pr arsye t interesit publik dhe n kushtet e parashikuara nga ligji dhe nga parimet e prgjithshme s drejts ndrkombtare. Megjithat, dispozitat e mparshme n asnj mnyr nuk do t cenojn t drejtn e Shteteve pr t zbatuar ligje t tilla, q ato i mojn si t nevojshme pr t rregulluar prdorimin e pasurive n prputhje me interesin e prgjithshm ose pr t siguruar pagimin e taksave ose t kontributeve t tjera, ose t gjobave tjera.

b. Neni 6: E drejta pr gjykim t drejt: 1. N prcaktimin e t drejtave dhe detyrimeve qytetare ose t do akuze penale kundr tij, dokush ka t drejt pr proces t drejt dhe publik brenda nj afati t arsyeshm nga nj gjykat e pavarur dhe e paanshme e caktuar me ligj. Vendimi duhet t jepet publikisht, por shtypi dhe publiku mund t prjashtohen nga i gjithi ose nj pjes e gjykimit, n interes t moralit, rendit publik ose siguris kombtare n nj shoqri demokratike, ku krkohet t mbrohen interesat e t miturve ose e jets private nga palt, ose n masn e domosdoshme n opinionin e gjykats n rrethana t jashtzakonshme ku publiciteti do t paragjykonte interesat e drejtsis. 2. do person i akuzuar pr vepr penale prezumohet i pafajshm deri sa t vrtetohet fajsia n baz t ligjit. 3. do i akuzuar pr vepr penale gzon kto t drejta minimale: (a) t informohet menjher, n nj gjuh t kuptueshme pr t dhe n detaje, pr natyrn dhe shkakun e akuzs kundr tij; (b) t ket koh t duhur dhe lehtsit pr prgatitjen e mbrojtjes s tij adekuate; (c) t mbrohet vet ose t ndihmohet nga nj mbrojts ligjor i zgjedhur prej tij ose, n qoft se ai nuk ka mjete t mjaftueshme pr t paguar pr ndihm ligjore, q do t jepet falas kur interesat e drejtsis e krkojn; (d) t shqyrtohen ose t jan ekzaminuar dshmitart kundr tij dhe pr t marr pranin dhe marrjen n pyetje t dshmitarve n emr t tij nn t njjtat kushte me dshmitart e akuzs; (e) t ndihmohet falas nga nj prkthyes n qoft se nuk kupton ose nuk flet gjuhn e prdorur n gjyq.

c. Neni 46: Lidhja e forcs dhe ekzekutimi i vendimeve: 1. Palt e Larta Kontraktuese marrin prsipr t respektojn vendimin e forms s prer t Gjykats n do shtje ku ato jan pal. 2. Vendimi prfundimtar i Gjykats i transmetohet Komitetit t Ministrave, i cili mbikqyr zbatimin e tij. 3. Nse Komiteti i Ministrave sht i mendimit se mbikqyrja e ekzekutimit t nj vendimi t forms s prer pengohet nga nj problem i interpretimit t vendimit, ai mund t'ia referoj shtjen Gjykats pr nj vendim pr shtjen e interpretimit. Nj vendim i till krkon nj shumic prej dy t tretave t prfaqsuesve q kan t drejt t marrin pjes n komision. 4. Nse Komiteti i Ministrave sht i mendimit se nj Pal e Lart Kontraktuese refuzon t respektoj nj vendim t forms s prer n nj shtje ku ajo sht pal, ajo mundet, pastaj ti lshoj nj vrejtje formale asaj Pale dhe me vendim t miratuar me shumicn e votave prej dy t tretat e prfaqsuesve q marrin pjes n komision, i referojn Gjykats shtjen nse Pala e ka prmbushur detyrimin e saj n baz t paragrafit 1. 5. Nse Gjykata gjen nj shkelje t paragrafit 1, ajo ia referon shtjen Komitetit t Ministrave pr shqyrtimin e masave q do t merren. Nse Gjykata nuk gjen asnj shkelje t paragrafit 1, ajo ia referon shtjen Komitetit t Ministrave, i cili mbyll shqyrtimin e shtjes.

9. Marrveshja e Stabilizim Asociimit e Kosovs me Bashkimin Evropian

N janar t vitit 2012, Komisioni Evropian ka nisur dialogun pr liberalizimin e vizave me Kosovn. N qershor t vitit 2012, Komisioni ka dorzuar udhrrfyesin pr viza qeveris s Kosovs. E drejta e prons sht e garantuar t jet si nj nga t drejtat themelore q lidhen me lirin e lvizjes. N tetor t viti 2012, Komisioni Evropian ka prgatitur nj studim fizibiliteti pr propozimin e Marrveshjes s Stabilizim Asociimit (MSA) n Parlamentin e BE-s. N prputhje me MSA-n, Republika e Kosovs duhet t prmbush prioritetet e saja afatshkurtra n sundimin e ligjit, reformn e administrats publike, mbrojtjen e pakicave dhe kapaciteteve komerciale. N prioritetet afatgjata, t drejtat e prons jan prmendur n mnyr eksplicite si t nj "rndsie t madhe", derisa ato afatshkurta mund t vendosen leht nn sundimin e ligjit dhe strategjive kundr korrupsionit. Drafti zyrtar i MSA-s nuk sht ende n dispozicion pr publikun.

10. Zbatueshmria e ligjeve

N kontekstin vendor, ligjet q adresojn shtjet e prons rrjedhin nga periudha t ndryshme t historis s Kosovs, prej konfiskimeve nga periudha komuniste, liberalizmit ekonomik t viteve 1980-ta dhe diskriminimit etnik t viteve 1990-ta, deri te rregulloret e shpallura nga Misioni i administrats s prkohshme t kombeve t bashkuara n Kosov (UNMIK), dhe legjislacionit t miratuar pas 17 shkurt 2008. Ligjet e prons jan t shprndara npr disa tekste ligjore, rregullojn aspekte t ndryshme t t drejtave t pronsis, dhe shpesh i referohen institucioneve t cilat nuk ekzistojn m.[footnoteRef:3] [3: OSBE, Mbrojtja me gjyq e prons s paluajtshme n Kosov, 2009.Raporti i OSBE-s nga marsi 2009, Mbrojtja me gjyq e prons s paluajtshme n Kosov]

Legjislacioni n lidhje me t drejtat e pronsis sipas sistemit t mparshm ligjor jugosllav u hartua me qllim t kufizimit t pronsis private t toks, n favor t prons shoqrore. N ish-Jugosllavi e gjith prona shtetrore u shndrrua n "pron shoqrore". N vitin 1946 ka filluar nacionalizimi dhe shndrrimi i kompanive private n kompanit shtetrore.

Si edhe u tha, gjendja aktuale e legjislacionit sht duke penguar t tashmen dhe t ardhmen ekonomike t vendit, pasi q lypset t bhet transformimi n nj ekonomi tregu q do t thot privatizimi i prons shoqrore. Megjithat, transformimi nuk ka parapar kthimin e prons s nacionalizuar me nj ligj t veant. Pr shkak t qasjes s fragmentuar prgjat viteve, zbatueshmria e ligjeve shpesh sht e ndryshme dhe jo-koherente.

N rastet kur ligjet q rregullojn t drejtat e pronsis dhe - marrdhniet juridike nuk ofrojn prgjigje adekuate pr shtjen e zgjidhjes s problemit t konfliktit ndrmjet ligjeve, qasja teorike funksionon me parimet themelore t ligjit si lex posteriori dhe lex specialis. N kt drejtim, legjislacioni i ardhshm duhet ta adresoj kt shtje, pasi q dikush mund ta parashikoj mundsin e dy ose m shum ligjeve t mundshme pr tu zbatuar pr t njjtin rast.

Prona publike, private dhe shoqrore

Do t mund t zhvillohej debat nse koncepti i prons duhet t jet absolut n kuptimin q t gjitha palt t jen n t njjtn pozit, apo nse duhet q njra t dalloj ndaj tjerave. Disa vende n Evrop e bjn kt dallim t qart. N nj faz t mvonshme nj vendim do t duhej t merrej sa i prket prkufizimit t prons dhe se si prona mund t transferohej p.sh. nga prona publike n pron private. Aktualisht nj projektligj sht n shqyrtim e sipr dhe kjo gjithashtu mund t ndikoj n punn ton t ardhshme.

Ligji mbi pronn nuk bn asnj dallim n aspektin e llojeve t prons n kt kontekst, por prkundrazi ligji mbi regjistrin e prons s paluajtshme e bn kt. Sipas nenit 2 t ndryshuar par. 2.2 thuhet se t drejtat n pronn e paluajtshme prfshijn:

a) pronsin; b) hipotekat; c) servitutin; dhe d) t drejtat e shfrytzimit t prons komunale publike, shoqrore dhe shtetrore.

1. Prona private

Fokusimi n ligjin pr pronsin, ligjin pr kadastr dhe ligjin mbi regjistrin e t drejtave mbi pronn e paluajtshme:

Neni 24 Parimet e t dhnave publike: Qasja n t dhnat e Agjencis dhe ZKK duhet t bhet n pajtim me dispozitat e Ligjit pr qasje n dokumente publike nr. 03/L-215.

Neni 25 Certifikatat dhe t dhnat e tjera: do person ka t drejt pr t marr nj ekstrakt ose kopje t t dhnave t regjistruara n kadastr me pagesn e nj tarife t caktuar n prputhje me legjislacionin n fuqi t propozuar nga AKK-ja.

Neni 26 T dhnat pr prdorimin zyrtar: Qeveria dhe institucionet vendore do t marrin t dhnat nga kadastra, sipas mnyrs s prcaktuar me legjislacionin n fuqi t propozuar nga AKK-ja.

N praktik nuk sht e mundur qasja n t dhnat pr pronn e pals s tret, edhe pse kto duhet t jen n dispozicion pas krkess dhe pagess s tarifs.

1. Aspektet procedurale t kadastrs dhe gjykatave.

sht e diskutueshme nse t dhnat n regjistrat kadastrale jan t sakta, varsisht se si prkufizohet saktsia. Me teknikat moderne, t dhnat mund t jen t sakta deri n 3 cm toleranc gabimi, por t dhnave n kadastr u mungon prditsimi. Shnimet kadastrale mund t jen n emr t personave t vdekur t cilt kan ln shum trashgimtar, q madje kan as titullar t regjistruar. Informacioni pr personat e vdekur nuk sht transferuar institucionalisht nga zyrat e gjendjes civile n zyrat kadastrale madje as edhe n komunn e njjt. T dhna tjera t rndsishme t cilat shpesh mungojn jan edhe adresat, por ekziston nj sistem adresash t rrugve t sapo emruara n Kosov, i cili sht aktualisht n fazn e shnimit t rrugve.

N lidhje me gjykimin e drejt sipas kuptimit t nenit 6 t KEDNJ-s, procedurat kadastrale t regjistrimit krkojn nga ZKK-ja q t bj ndryshimet n pronsin publike. Qytetart mund t ankohen n regjistrimin e till brenda 15 ditve nga data e publikimit. N procesin e riorganizimit t kadastrit (ose regjistrimit sistematik) ka seanca publike dhe njoftime para matjeve prfundimtare dhe regjistrimit t prons, regjistrim i cili mund t ankimohet n gjykat.

ZKK-t kryejn regjistrimin n kohn e duhur. Koha q gjykats i nevojitet pr t prfunduar nj proces mund t jet e gjat dhe mund t shpie n ngritje akuzash pr vones dhe gjykim t padrejt. Veanrisht ndodh kshtu, duke pasur parasysh natyrn e t drejtave t pronsis, t cilat mund t transferohen tek palt e treta, dhe pr kt arsye t shkaktoj humbje ekonomike paditsit i cili mund t pres me vite pr t gzuar qetsisht pronn e tij ose t saj.

Nn premisat e nj gjykimi t drejt sht gjithashtu e rndsishme t theksohet se n rastet kur palt mungojn (zakonisht personat e zhvendosur), kto pal mund t prfaqsohen nga ndonj avokat i caktuar nga Shoqata e avokatve pr t prfaqsuar t drejtat e pals n munges. Avokati, gjithashtu paguhet nga paditsi dhe kjo prbn nj konflikt interesi pr avokatin, ashtu q parimet e nj gjykimi t drejt jan t paragjykuara.

Qasje t lir n t dhnat kadastrale dhe t regjistrit civil t t dhnave si dhe adresat pr klientt dhe autoritetet publike nuk jan t parapara me ligj. Si edhe u prmend, ligji pr kadastr nuk parasheh qasje t lir n t dhna, madje as edhe pr autoritetet publike. T dhnat duhet t blihen, por edhe n kt rast nuk jan t qasshme nga t gjith. Klientt e interesuar nuk mund t shfrytzojn t dhnat edhe me pages dhe e njjta vlen edhe pr notert, avokatt dhe prmbaruesit.

1. Prona publike

Prona e komunave, aktet e brendshme t komunave mund t pengojn regjistrimin e prons n kadastr.

Prona komunale dhe aktet nnligjore t brendshme q ndikojn n pronsin e prons

Komuna sht njsi themelore e vetqeverisjes n Kosov. Pasuria e paluajtshme e komuns sht pasuria e paluajtshme e regjistruar n emr t komuns n Regjistrin e t drejtave mbi pronn e paluajtshme. Ky lloj i pasuris sht publike. Ligji pr administrimin e prons publike sht i paqart dhe duhet t ndryshohet dhe t plotsohet.

Ligji q rregullon shtjet e pronsis komunale sht Ligji pr dhnien n shfrytzim dhe kmbimin e prons s paluajtshme t komuns. Qllimi i ktij ligji sht q t rregulloj mnyrn e ndarjes s prons s paluajtshme komunale pr shfrytzim, kmbim t prons komunale n mes t komuns dhe personave fizik dhe juridik si dhe shkmbimin me institucionet qendrore dhe Agjencin Kosovare t Privatizimit (AKP).

Copzimi dhe ndarja e parcelave t toks n njsi m t vogla sht rezultat i trashgimis. Ajo mund t konsiderohet si shtje e cila duhet t trajtohet nga palt relevante t interesuara. sht kshtu sepse komunat (pr shembull komuna e Prishtins) nuk lejojn krkesn e pronarve t pronave private pr t regjistruar parcela m t vogla se 500 metra katror. Megjithat, ndarja e parcels s toks sht e mundur n kuadr t procedurs s trashgimis. Pastaj, sht ofruar nj prshkrim i detajuar i pjesve t cilat u takojn trashgimtarve t parcels s toks. Kjo sht e nj rndsie t veant sidomos pr zonat urbane.

Prve ksaj ekziston edhe nj plan pr Ministrin e bujqsis pr t hartuar nj ligj q ndalon ndarjen e mtejshme t tokave bujqsore. Duhet t merren parasysh edhe alternativat e bazuara n treg pr konsolidimin e parcelave t toks. Nga njra an kjo mund t rris mundsin e amvisrive bujqsore pr t prfituar nga siprfaqja m e madhe e toks bujqsore.

Prona e paluajtshme komunale mund t ndahet pr shfrytzim ose t ipet me qira deri n dhjet vjet. sht e mundur q afati t vazhdohet.

Ndarja e prons s paluajtshme komunale sht e mundur n baz t dispozitave t ligjit nr. 04/ L-144 pr dhnien n shfrytzim dhe kmbimin e prons s paluajtshme t komuns, neni 8, par. 6.1.

Komuna sht prgjegjse pr shpalljen publike t ndarjes s prons s paluajtshme komunale. Njoftimi me shkrim publikohet n ueb faqen e komuns, hapsirat publike dhe mediet lokale elektronike dhe t shkruara. Njoftimi duhet t identifikoj titullarin e pronsis, vendndodhjen dhe prshkrimin, kohzgjatjen e shfrytzimit, ndonj kusht ose kufizim mbi t drejtat pr shfrytzimin, prdorimin e lejuar t toks, formn e konkurrencs, mimin fillestar, krkesat pr t marr pjes n konkurs, duke prfshir procedurat pr regjistrimin e ofertuesve, kohn e ankandit dhe vendin si dhe hapjen e ofertave.

Dispozitat jan t rrepta, me qllim t prmbushjes s parimit t transparencs, i cili sht parimi kryesor i ktij ligji. Parimi i transparencs krkon q do vendim i komuns n lidhje me ndarjen e prons s paluajtshme komunale t jet i transmetuar tek qytetart e komuns s caktuar.

Qytetarve po ashtu u sht dhn edhe nj afat prej 30 ditve nga shpallja n lidhje me ndarjen e prons s paluajtshme, ashtu q qytetart mund t parashtroj ankes kundr asaj ndarjeje.

1. Prona shoqrore

Cilat jan pasojat ligjore dhe ndikimi i neneve t hequra 159 dhe 160 t Kushtetuts pr pronn shoqrore? Neni 121 par. 1 i Kushtetuts s Republiks s Kosovs thekson se "Llojet e prons duhet t prcaktohen me ligj:" Ky nen i Kushtetuts prcakton qart se llojet e prons jan ose do t jen t rregulluara me ligje t veanta.

Ligji nr.03/L-087 pr ndrmarrjet publike paraqet nj korniz ligjore q rregullon ushtrimin e t drejtave pronsore n ndrmarrjet publike.

Agjencia Kosovare e Privatizimit sht e mandatuar me ligjin nr. 04/L-034 pr t administruar shitjen, transferimin dhe/ose likuidimin e ndrmarrjeve shoqrore dhe aseteve t prcaktuara sipas ligjit aktual.

Ndrmarrjet n pronsi shoqrore/prona nuk sht konsideruar si lloj i pasuris n kushtetut pasi q kjo sht shtje kohe derisa ky lloj i prons do t transformohet n pron private. Si pasoj ajo nuk parashikohet t ekzistoj pr koh t gjat.

1. Statusi i prons shoqrore t privatizuar

Privatizimi gjithashtu ngre shtje emocionale nga e kaluara: konfiskimet, nacionalizimet si dhe krijimi i prons shoqrore dhe transformimet e mvonshme t bizneseve. Kur prona shoqrore sht privatizuar, mund t ket edhe krkesa pronsore nga individt apo pasardhsit e tyre t cilt e kishin pronn private n pronsi para konfiskimit ose pas transformimit t saj. Situata n Kosov sht komplikuar m tej pr shkak se shum shnime t pronave jan zhdukur si pasoj e konfliktit t vitit 1999.[footnoteRef:4] [4: Privatizimi n Kosov, raporti i OSBE-s, maj 2008.]

Sipas Ligjit pr privatizim t miratuar nga Kuvendi i Kosovs Rregullorja e UNMIK-ut 2003/13, mbi transformimin e s drejts s prdorimit t pasuris s paluajtshme n pronsi shoqrore t ndryshuar me Rregulloren e UNMIK-ut nr 2004/45 dhe zbatuar nga Urdhresa Administrative nr. 2005 / 12 jan ende n fuqi.

Legjislacioni i UNMIK-ut [footnoteRef:5] parasheh q do e drejt e prdorimit t prons (p.sh. toks dhe ndrtesave t klasifikuara si "pronat e paluajtshme n pronsi shoqrore"), t regjistruara n emr t nj NSH-je e cila sht transferuar n deg t NSH-s, si pjes e riorganizimit ose q sht prfshir n likuidim t NSH-s, do t transformohet n pron e dhn me qira pas transferimit ose likuidimit. Qiraja e till ligjore do t ket t drejtn pr posedim, shfrytzim, tjetrsim dhe garanci t prons palve t treta (gjithmon duke qen objekt i qiras)[footnoteRef:6].Qiraja 99-vjeare sht krijuar pr privatizimet dhe likuidimet.[footnoteRef:7] [5: Rregullorja eUNMIK-ut Nr. 2003/13, nenet 29, ndryshuar nga Rregullorja e UNMIK-ut Nr. 2004/45, neni 2, dhe zbatuar nga Urdhresa Administrative Nr. 2005/12, nenet 2 dhe 3.] [6: Rregullorja e UNMIK-ut Nr.2003/13 (2003).] [7: Rregullorja e UNMIK-ut Nr.2003/13 (2003).]

Transferet dhe garancit duhet t bhen me shkrim dhe duhet t jen t regjistruara, sikurse transformimi i nj t drejte n pronn e marr me qira.[footnoteRef:8] [8: Rregullorja e UNMIK-ut Nr.2003/13 (2003).]

Nj pron e marr me qira nuk do t ndikohet nga asnj ndryshim n pronsin t prons prfundi dhe mund t shpronsohet vetm nn t njjtat kushte dhe me procedura t parashikuara pr shpronsimin e pronsis s pasuris s paluajtshme.[footnoteRef:9] [9: Rregullorja e UNMIK-ut Nr. 2003/13 (2003).Agjencia e Mirbesimit ka zhvilluar nj praktik ku ajo i ofron blersit nga privatizimi apo likuidimi dokumentacionin me t cilin blersi mund ta regjistroj n kadastr pronn e marr me qira.]

Neni 2 i LTRDPP-s thekson se neni 2.1 pr t drejtat e prons s paluajtshme, si rregullohet me ligjin n fuqi, q kan t bjn me tokn, ndrtesat dhe banesat (tani e tutje "prona e paluajtshme") do t regjistrohen n regjistr.

Neni 2.2 t drejtat e pronave t paluajtshme prfshijn: a) pronsin, b) hipotekat c) servitutet; dhe d) t drejtat e shfrytzimit t pronave shoqrore dhe pronave shtetrore.

Neni 2 i LTRDPP-s baz, par. 2.2 pika d) ndryshohet dhe riformulohet si vijon:

d) t drejtat e prdorimit t prons komunale, publike, shoqrore dhe shtetrore

2. Nenit 2 i ligjit baz, par. 2.2, pas piks d) i shtohet nj pik e re

e) Si vijon: ngarkesat dhe akuzat pronsore.

Neni 3 i ligjit baz, par. 3.7 ndryshohet dhe riformulohet si vijon:

T drejtat n pronn e paluajtshme, si parashikohet n nenin 2 t ligjit duhet t regjistrohen n baz t: a) vendimit t plotfuqishm t gjykats; b) vendimit t organit t administrats shtetrore; c) kontrats pr kalimin e t drejtave t prons s paluajtshme t vrtetuara nga organi kompetent; d) vendimit ose kontrats pr privatizimin e lshuar nga Agjencia Kosovare e Privatizimit; d) vendimit t komisionit pr riorganizimin e kadastrit; f) vendimit t komisionit pr rregullimin e tokave; dhe g) dokumenteve tjera t cilat parashikojn regjistrimin e t drejtave pronsore pr shkak t ligjeve t veanta.

Prandaj, ekziston debat i hapur nse e drejta e qiras 99 vjeare mund t transformohet n pronsi pas skadimit t periudhs 99 vjeare.

Institutet ligjore1. Mbrojtja e pronsNiveli kushtetues

Neni 22 i Kushtetuts s Republiks s Kosovs parashikon nj zbatueshmri t drejtprdrejt t marrveshjeve dhe instrumenteve ndrkombtare, duke prfshir Konventn evropiane pr mbrojtjen e t drejtave dhe lirive themelore t njeriut dhe protokollet e saj. Kjo do t thot se protokolli 1 neni 1 sht drejtprdrejt i zbatueshm n Kosov dhe n rastin e konfliktit, ka prparsi mbi dispozitat e ligjeve dhe akteve t tjera t institucioneve publike.

Prve ksaj, neni 46 i Kushtetuts thekson se e drejta e prons sht e garantuar, askush nuk duhet t privohet arbitrarisht nga pasuria. Republika e Kosovs ose autoriteti publik i Republiks s Kosovs mund t bj shpronsimin e prons nse ky shpronsim sht i autorizuar me ligj dhe kjo sht e nevojshme ose e prshtatshme pr arritjen e nj qllimi publik apo promovimin e interesit publik, dhe pasohet me sigurimin e kompensimit t menjhershm dhe adekuat t personit ose personave prona e t cilve ka qen e shpronsuar.

Neni 122 i Kushtetuts par. 1 parashikon se "Populli i Republiks s Kosovs, n prputhje me kushtet e arsyeshme q mund t vendosen me ligj, t gzoj resurset natyrore t Republiks s Kosovs, por ata nuk mund t shkelin obligimet q dalin nga marrveshjet ndrkombtare pr bashkpunimin ekonomik. Burimet natyrore, si ujrat, hapsira ajrore, pasurit minerare dhe burimet e tjera natyrore, duke prfshir tokn, florn dhe faunn, pjest e tjera t natyrs, pasuris s paluajtshme dhe mallra t tjera me rndsi t veant kulturore, historike, ekonomike dhe ekologjike, t cilat jan t prcaktuara me ligj q t jen n interes t veant pr Republikn e Kosovs, do t gzojn mbrojtje t veant n prputhje me ligjin.

5. Niveli legjislativ

T gjitha mosmarrveshjet pronsore civile (q nuk kan t bjn me konfliktin e viteve 1998/1999), do t sillen pr nj zgjidhje gjyqsore para gjykatave themelore t Kosovs.

T gjitha vendimet gjyqsore i nnshtrohen ankimimit. Gjykata e shkalls s dyt sht Gjykata e apelit e cila ndodhet n Prishtin (gjykata e shkalls s dyt). Gjykata e shkalls s tret sht Gjykata supreme e Kosovs (Gjykata e shkalls s tret).

Ligji pr gjykatat nr. 03/L-199 rregullon organizimin, funksionimin dhe juridiksionin e gjykatave n Republikn e Kosovs.

Agjencia Kosovare e Prons (AKP) sht e mandatuar me Rregulloren e UNMIK-ut 2006/10, e ndryshuar me Rregulloren e UNMIK-ut 2006/50 e cila sht ndryshuar m von nga Kuvendi i Kosovs me ligjin nr. 03/L-079 q t pranoj, regjistroj dhe prmes Komisionit pr krkesa pronsore t Kosovs (KKPK) t bj zgjidhjen e krkesave q rrjedhin nga konflikti i armatosur q ka ndodhur n mes t 27 shkurtit 1998 dhe 20 qershorit 1999 n lidhje me pronn e paluajtshme private, prfshir pronn bujqsore dhe komerciale. Vendimet e marra nga KKPK-ja kan t drejtn pr ankes vetm n Gjykatn supreme t Kosovs.

Ligjet e tjera q mbrojn pronn jan ligji pr pronsin dhe t drejtave t tjera sendore, ligji pr hipotekat, ligji mbi pengun dhe t tjert.

1. T drejtat e njeriut dhe t drejtat e komuniteteve

Republika e Kosovs ka miratuar nj kushtetut dhe legjislacion mjaft t avancuar pr mbrojtjen e t drejtave t njeriut dhe t drejtave t komuniteteve. Standardet m t mira t t drejtave t njeriut si dhe konventat dhe marrveshjet ndrkombtare jan drejtprdrejt t zbatueshme n Republikn e Kosovs, dhe ato mbizotrojn legjislacionin e brendshm.

Kapitulli I (Parimet themelore) dhe Kapitulli II (T drejtat dhe lirit themelore) t Kushtetuts ofrojn garanci pr mbrojtjen e t drejtave t njeriut t t gjith qytetarve t Kosovs pa asnj diskriminim, ndrsa kapitulli III "T drejtat e komuniteteve dhe pjestarve t tyre" parashikon t drejta pr antart e komuniteteve dhe prgjegjsit e shtetit pr t garantuar t drejtat e tilla.

Kshilli i Sigurimit i Kombeve t Bashkuara miratoi Rezolutn 1244 pr Kosovn m 10 qershor 1999, Rezoluta kishte qllim "Vendosmrin pr ta zgjidhur situatn e rnd humanitare n Kosov, Republikn Federale t Jugosllavis, t siguroj kthimin e sigurt dhe t lir t t gjith refugjatve dhe personave t zhvendosur n shtpit e tyre ... "dhe" Ri-konfirmuar t drejtn e t gjith refugjatve dhe personave t zhvendosur pr t'u kthyer n shtpit e tyre n siguri. "

Agjencia Kosovare e Prons sht themeluar si agjenci e pavarur q rrjedh nga Rregullorja e UNMIK-ut 2006/10 mbi zgjidhjen e krkesave lidhur me pronn e paluajtshme private, duke prfshir pronn bujqsore dhe komerciale. Rregullorja e UNMIK-ut 2006/10 sht ndryshuar me Rregulloren e UNMIK-ut 2006/50 me t njjtin emr e cila i ka dhn agjencis mandat t qart dhe ndarje t roleve mes tri organeve t saj kryesore, prkatsisht Sekretariatit Ekzekutiv, Komisionit pr Krkesa Pronsore t Kosovs dhe Bordit Mbikqyrs. Pas mos-vazhdimit t Rregullores s UNMIK-ut 2006/50 e cila ka pushuar t ket fuqi ligjore m 31 dhjetor 2008, Agjencia sht duke vepruar sipas ligjit nr. 03/L-079 t Kuvendit t Kosovs duke ndryshuar Rregulloren e UNMIK-ut 2006/50, e cila ishte ndryshuar nga Kuvendi i Kosovs, ligji nr. 04/L-155.

AKP-ja ka mandatin t pranoj, regjistroj dhe prmes KKPK-s t zgjidh krkesat t parashtruara si pasoj e konfliktit t armatosur mes 27 shkurtit 1998 dhe 20 qershorit 1999 n lidhje me pronn e paluajtshme private, prfshir pronn bujqsore dhe komerciale. Vendimet e marra nga KKPK-ja kan t drejt pr ankes vetm n Gjykatn Supreme t Kosovs.

do person fizik apo juridik mund t paraqes krkes n AKP, ku kjo krkes vendoset n njrn nga kategorit e mposhtme:

1) Ata ishin pronar t prons s paluajtshme private, prfshir pronn bujqsore, banesore dhe komerciale dhe tani ata nuk jan n gjendje t ushtrojn t drejtn e prons; ose

2) Ata ishin posedues t ligjshm / prdorues ose barts t s drejts s banimit t prons s paluajtshme private, duke prfshir pronn bujqsore, banesore dhe komerciale dhe tani ata nuk jan n gjendje t ushtrojn t drejtn e prons.

Q nga dhjetori 2014 KKPK jan gjykuar t gjitha 42,749 krkesat, nga t cilat shumica jan parashtruar nga pjestart e komuniteteve t cilt jan zhvendosur kryesisht n Serbi dhe Mal t Zi, dhe t cilt nuk ishin n gjendje t ushtrojn t drejtat e tyre pronsore mbi pronn e krkuar, si rezultat i konfliktit t viteve 1998/1999.[footnoteRef:10] [10: Informatcion i marr nga ueb faqja zyrtare e AKP-s.]

Sipas nj raporti t OSBE-s t publikuar n shkurt t vitit 2015[footnoteRef:11], n mes t viteve 2008 dhe 2013, AKP-ja ka referuar nj total prej 326 rastesh uzurpimi t paligjshm t pronave nn administrim e saj n prokurorin publike. OSBE-ja ka monitoruar kto raste, dhe ka konstatuar se mbi 95 pr qind e prons s prfshir ishte n pronsi nga pjestart e komunitetit serb t Kosovs. [11: Shqyrtimi i rasteve t paligjshme ri-uzurpuese n Kosov, t publikuara nga OSBE-ja m 19 shkurt 2015.]

N t gjitha kto raste, AKP-ja ka kryer dbime n prputhje me mandatin e saj me ndihmn e Policis s Kosovs. Kto dbime nuk kishin sukses pr shkak se pronat prap ishin uzurpuar. AKP-ja me kapacitetin e saj si administrator i pronave n fjal, i sht drejtuar sistemit t drejtsis penale pr t adresuar ri-uzurpimin.

Deri n tetor 2014 vendime prfundimtare ishin lshuar pr vetm 42 pr qind (137 raste) t ktyre rasteve. Mesatarisht ka dy vjet dhe tre muaj nga koha kur Policia e Kosovs ka dorzuar rastin n zyrn e prokurorit pr vendim prfundimtar. Duhet theksuar se kohzgjatja e proceseve varet n mas t madhe nga regjioni.

1. Zhvillimet e reja q lidhen me Agjencin Kosovare t Prons

Sipas marrveshjes s 19 prillit 2013 ndrmjet Kosovs dhe Serbis, sht krkuar t themelohet nj agjenci e re e pavarur pr t adresuar shtjet e shnimeve kadastrale q do t kthehen nga Serbia. Do t merren parasysh t gjitha mosprputhjet n shnimet kadastrale. Megjithat, palt nuk mund t paraqesin krkesa derisa procedura pr kto raste do t iniciohet vetm sipas detyrs zyrtare. Nj komision do t bj krahasimin dhe do t vendos pr mosprputhjet n shnimet kadastrale ashtu q t ndryshohen shnimet kadastrale sipas nevojs. Palt mund t ankohen ndaj vendimit para Gjykats s Lart e prbr nga dy gjyqtar ndrkombtar dhe nj gjyqtar vendor. N kt kontekst do t kontrollohen 12 milion faqe t shnimeve kadastrale. Agjencia do t jet vazhdim i AKP-s, dhe do t punoj ngjashm me AKP-n.

Sipas projektligjit pr Agjencis kosovare pr krahasim dhe verifikim t prons (Agjencia), e cila i sht dorzuar nga Zyra e Kryeministrit tek Kuvendi i Kosovs, Agjencia do t jet e karakterit t prkohshm. Krahasimi do t kryhet n mnyr elektronike duke i lidhur t dy bazat e t dhnave. Komisioni pr Krkesa Pronsore i Kosovs do t mbetet n pozit q t aktivizohet kur paraqitet nevoja pr t'u marr me rastet e mbetura, ndrsa shtjet teknike pr zbatimin e ligjit do t rregullohen prmes udhzimeve administrative. Projektligji kishte leximin e par n Kuvendin e Kosovs m 7 prill 2015.

1. T drejtat parablerjes

T drejtat e parablerjes ose e drejta e refuzimit t par nnkuptojn detyrat e nj shitsi pr t ofruar objektin e paluajtshm pr shitje tek blersi/it i/e caktuar para se ajo t i ofrohet dikujt tjetr. Kto t drejta jan dhn ose me ligj ose me kontrat. Sipas ligjit e drejta sht e rregulluar n Ligjin pr pronsin dhe t drejtave t tjera sendore, kapitulli IV E drejta e parablerjes, nenet 44-50, si koncept ligjor. Neni 52 i ligjit t njjt parashikon t drejtat e parablerjes s bashkpronarve, q kan prparsi n t drejtn pr t bler. Neni 68 rregullon t drejtat e parablerjes s fqinjve n transferimin e pronsis n nj njsi ndrtimi.

N rastin e njsive t ndrtimit, ajo nuk sht shum e qart se cili nga fqinjt ka prparsi n blerje. Kjo sht e njjt me njsit bujqsore, ku parablerja sht thelbsore pr rregullimin e toks bujqsore pr ta br at m fitimprurse. Ktu nuk sht parapar se cili prej fqinjve mund ta ushtroj nj drejt t till, dhe cilat jan kriteret e fitimit t s drejts pr t fituar prioritetin e par n blerje,

Ligji pr marrdhniet detyruese gjithashtu e ka rregulluar kt institut ligjor dhe se t dy ligjet - ligji pr pronsin dhe t drejtat e tjera sendore, si dhe ligji pr marrdhniet detyruese duhet harmonizuar n mnyr q t shmanget pasiguria n ligj, sepse ato e rregullojn ndryshe shtjen.

1. Parashkrimi i t drejtave pronsore

Kushtet pr kthimin e posedimit n pronsi mbeten pr tu sqaruar dhe t vihen n prputhje me standardet evropiane. Neni 40 i ligjit pr pronsin rregullon prvetsimin me parashkrim. Nj zotrues n pronsi fiton pronsin e prons s paluajtshme, pas 20 viteve t posedimit t pandrprer dhe pas dhjet vjetsh n qoft se poseduesi sht i regjistruar n regjistrin e t drejtave t paluajtshme dhe nuk sht parashtruar asnj kundrshtim nga palt e treta gjat ksaj periudhe.

Ligji nuk parashikon shprehjen e posedimit kundrthns (adverse possession) t parregullt, q sht pjes e shumics s ligjeve evropiane n kt drejtim. Ky pozicion mund n fakt t bie n kundrshtim me dispozitat e nenit 1 protokolli 1 t KEDNj-s

1. E drejta fqinjsore

Ligji pr pronsin dhe t drejtave t tjera sendore n mnyr t qart prcakton t drejtn fqinjsore n nenin 44. Formulimi i ktij neni sht i qart dhe nuk krijon ndonj paqartsi nga pikpamja teorike. Versioni i mparshm i ligjit ka prfshir elemente subjektive t cilat jan hequr nga ligji i ri. Dispozitat q rregullojn t drejtn fqinjsore duket t jen t sakta dhe t qarta.

Megjithat, n baz t informatave t grumbulluara, ekziston nj numr i madh i rasteve t pashqyrtuara q kan t bjn me pronn dhe t drejtn fqinjsore. N kt aspekt, theks i veant duhet t'i kushtohet ligjit pr ndrmjetsim, si dhe mundsin e arbitrazhit si sugjerim alternativ nga gjykata, n mnyr q t shtohen prpjekjet pr t'u marr me shtjet e t drejts fqinjsore n nj proces ekstra-gjyqsor. Ky sugjerim duhet tu jepet palve para fillimit t procedimit n gjykat.

1. E drejta pr gjykim t drejt

Neni 6 (1) i KEDNJ-s parashikon se, n prcaktimin "t drejtave dhe detyrimeve civile, dokush ka t drejt pr nj seanc t drejt dhe publike brenda nj afati t arsyeshm nga nj gjykat e pavarur dhe e paanshme e caktuar me ligj." Seanca e drejt dhe publike prfshin t drejtn pr nj gjykim t arsyeshm. Si rezultat i shum kontesteve pronsore gjat viteve t 1990-ta dhe gjat regjimit 10 vjear diskriminues kan ndodhur shum transfere joformale t prons. Pas vitit 1999, kur komuniteti serb sht zhvendosur, individ t caktuar abuzuan t drejtn duke pretenduar pronsin mbi pronn e paluajtshme q i prkiste pronarit n munges t toks. Prve mungess s kontratave t shkruara gjat transaksioneve pronsore dhe mos-ndjekja e procedurat e doktrins s parashkrimit fitues, vendimet e gjykatave jan poashtu t paqarta dhe nuk arsyetojn mir ose n mnyr t plot at se si t drejtat e pronsis jan fituar n rastin e paditsit i cili pretendon t drejtat e pronsis. Aspekt tjetr pr tu theksuar sht se gjykatat shpesh kan dshtuar plotsisht n marrjen n konsiderat t provave n lidhje me pronsin e prons. Prve ksaj, emrimi i prfaqsuesve ligjor ishte formal, pa ndonj mbrojte reale t t drejtave t individit n munges. Kjo oi n konfirmimin e t drejtave t pronsis me baz t paqart ligjore, pasi vendimet e gjykatave ishin dobt t arsyetuara. Ekipi i projektit t prons ka grumbulluar vendime q vrtetojn raste t atilla.

1. Posedimi i prons

Neni 103 i ligjit pr pronsin dhe t drejtat tjera sendore rregullon posedimin e prons. Por n versionin zyrtar n gjuhn angleze, ai gabimisht i referohet vetm pasuris s luajtshme, ndrsa n versionin origjinal n gjuhn shqipe prfshihen t dyja: pasuria e luajtshme dhe e paluajtshme.

1. Prvetsimi i prons13. Akti ligjor

Ligji pr pronsin dhe t drejtat tjera sendore lejon prvetsimin e pasuris vetm prmes transferit ligjor. Neni 36.1 i ligjit pr pronsin parasheh q pr prvetsimin prfundimtar t prons, nevojitet edhe transferimi ligjor edhe regjistrimi n regjistrin e t drejtave mbi pronn. sht e kshillueshme q n t ardhmen ligji i ri apo ndryshim i ktij ligji t prfshij shtje t tilla si trashgimia, transfertat ligjore n gjykat e poashtu edhe transaksionet e tjera t vlefshme, si mnyrat tjera t prvetsimit.

13. Transaksionet ligjore

Neni 36.2 i ligjit pr pronn merret me prvetsimin e pronave prmes kontrats.

13. Vendimi i gjykats ose i organit administrativ

Ligji mbi pronn nuk parasheh prvetsimin e prons me an t vendimit t gjykatave ose organeve tjera administrative. Sidoqoft, njri nga amendamentet n LTRDPP-s, prkatsisht ligji nr. 04/L-009 i vitit 2011 rregullon n nenin 4 se llojet e t drejtave t cilat mund t jen regjistruar n RDPP mund t rrjedhin nga (citimi i nenit 4 t ligjit, duke ndryshuar nenin 3.7 t ligjit ekzistues):

a) vendimi i forms s prer; b) vendimi i organit administrativ shtetror; c) kontrata pr transferimin e t drejtave t prons s paluajtshme t vrtetuar nga organi kompetent; d) vendimi ose kontrata pr privatizimin lshuar nga Agjencia Kosovare e Privatizimit; e) vendimi i Komisionit pr riorganizimin e kadastrs; f) vendimi i Komisionit pr rregullimin e tokave; dhe g) dokumentet tjera q krkohen me ligje t veanta pr regjistrimin e t drejtave pronsore.

Notert nuk jan prmendur n kt kontekst dhe sht e kshillueshme q t adresohet edhe prfshirja e tyre.

Posedimi kundrthns/parashkrimi

Ky lloj i prvetsimit t prons sht parapar me nenin 40 t ligjit pr pronsin dhe t drejtave t tjera sendore. "N mirbesim", nj person bhet pronar i nj prone t caktuar, pasi e posedon at pr 20 vjet rresht. Por brenda ksaj norme nuk sht specifikuar nse ka pasur apo jo ndonj krkes t ligjshme gjat ktyre 20 viteve.

Sipas nenit 40.2 i ligjit pr pronsin dhe t drejtat e tjera sendore, nj person mund bhet pronar i nj prone t paluajtshme, nse personi e ka pasur n posedim pr 10 vjet dhe ka qen i regjistruar n kadastr si posedues i ksaj prone me kusht q gjat ksaj periudhe nuk jan parashtruar krkesa legjitime n lidhje me pronn.

Neni 41 i ligjit pr pronsin dhe marrveshje t tjera t t drejtave sendore merret me prvetsimin e prons me parashkrim. Nse poseduesi e ka mbajtur pronn n posedim pr 20 vjet rresht dhe sht regjistruar si pronar me kusht q nuk jan parashtruar krkesa t ligjshme n lidhje me pronn e poseduesit, fiton pasurin me parashkrim t prvetsimit.

1. Parimet e ligjit t pronsis