of 103/103
Plan upravljanja životnom sredinom i procjena uticaja na društvo Zahtjev za prethodnu procjenu uticaja na životnu sredinu Projekta Izrade sistema za navodnjavanje na lokalitetu Ljubinsko polje opština Ljubinje Banja Luka, mart 2016. godine Institut za građevinarstvo “IG” Banja Luka SFG2026 V1 Public Disclosure Authorized Public Disclosure Authorized Public Disclosure Authorized Public Disclosure Authorized

Plan upravljanja životnom sredinom i procjena uticaja na društvo

  • View
    237

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Plan upravljanja životnom sredinom i procjena uticaja na društvo

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 1

    Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo

    Zahtjev za prethodnu procjenu uticaja na ivotnu sredinu

    Projekta Izrade sistema za navodnjavanje na lokalitetu Ljubinsko polje

    optina Ljubinje

    Banja Luka, mart 2016. godine

    Institut za graevinarstvo IG Banja Luka

    SFG2026 V1P

    ublic

    Dis

    clos

    ure

    Aut

    horiz

    edP

    ublic

    Dis

    clos

    ure

    Aut

    horiz

    edP

    ublic

    Dis

    clos

    ure

    Aut

    horiz

    edP

    ublic

    Dis

    clos

    ure

    Aut

    horiz

    ed

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 2

    PREDMET

    Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo projekta izrade sistema za navodnjavanje na lokalitetu Ljubinsko polje, Optina Ljubinje

    NARUILAC

    Ministarstvo poljoprivrede, umarstva i vodoprivrede Republike Srpske / Jedinica za koordinaciju poljoprivrednih projekata

    NOSILAC IZRADE

    INSTITUT ZA GRAEVINARSTVO IG d.o.o.

    Banja Luka www.institutig.com

    [email protected] [email protected]

    BROJ PROTOKOLA IZ-IGBL-IN-EK 1057/16

    RADNI TIM

    Dr Neboja Kneevi dipl.in.tehnol.

    Mr Saa Dunovi, dipl.in.tehnol.

    Msc Sinia Cukut, dipl.in.tehnol.

    Velibor Komleni, dipl.in.zs.

    Nevenko Samoukovi, dipl.in.gra.

    Nenad Gaea, dipl.in.geol.

    eljka Stojanovi, dipl.in.polj.

    Ranka Pui, dipl.biolog

    Dragana Dubravac, dipl.pravnik

    Bojana Ivi upi, dipl.in.um.

    Danijel Ivi, dipl.ecc.

    Duan Laji, dipl.pravnik

    Direktor _____________________________ Mr Slobodan Stanarevi, dipl.in.gra.

    http://www.institutig.com/mailto:[email protected]:[email protected]

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 3

    SADRAJ:

    1. UVOD ......................................................................................................................................... 5

    1.1. CILJ PROCJENE SOCIJALNIH I EKOLOKIH UTICAJA ................................................................... 6

    2. OPIS PROJEKTA, LOKACIJE, NAMJENE I VELIINE........................................................... 7

    2.1. OPIS LOKACIJE PROJEKTA ..................................................................................................... 7 2.2. ISTORIJA POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE NA LOKACIJI ........................................................... 9 2.3. OPIS PRETHODNO KORITENIH SISTEMA ZA NAVODNJAVANJE .................................................. 9 2.4. POTREBE ZA VODOM ........................................................................................................... 10 2.5. OPIS PRIJEDLOGA NOVOG SISTEMA ZA NAVODNJAVANJE........................................................ 11

    2.5.1. Varijantna rjeenja .................................................................................................... 12 2.6. NAIN KORITENJA I ODRAVANJA SISTEMA ZA NAVODNJAVANJE ........................................... 16

    3. OPIS MOGUIH UTICAJA PROJEKTA NA IVOTNU SREDINU ......................................... 17

    3.1. OPIS IVOTNE SREDINE NA KOJU PROJEKAT MOE IMATI UTICAJ ............................................. 17 3.1.1. Fiziki faktori ............................................................................................................. 17 3.1.2. Bioloke karakteristike .............................................................................................. 24 3.1.3. Socio-kulturoloke karakteristike .............................................................................. 26

    3.2. OPIS MOGUIH UTICAJA PROJEKTA NA IVOTNU SREDINU ...................................................... 27 3.2.1. Uticaji na rijeni podsliv ............................................................................................ 27 3.2.2. Uticaji u fazi izgradnje............................................................................................... 28 3.2.3. Uticaji u fazi koritenja .............................................................................................. 32 3.2.4. Pozitivni uticaji projekta na upravljanje okolinom ..................................................... 34 3.2.5. Opis moguih (pozitivnih i negativnih) uticaja projekta na drutvo .......................... 35

    4. OPIS PREDVIENIH MJERA ZA SPREAVANJE, SMANJIVANE I OTKLANJANJE TETNIH UTICAJA.................................................................................................................. 41

    4.1. PLAN MJERA ZA PREVENCIJU/UBLAAVANJE EKOLOKIH UTICAJA ........................................... 41 4.2. PLAN PRAENJA STANJA IVOTNE SREDINE .......................................................................... 51

    5. KRATAK PREGLED ALTERNATIVA KOJE JE NOSILAC PROJEKTA RAZMATRAO I NAVOENJE RAZLOGA ZA IZABRANO RJEENJE, S OBZIROM NA UTICAJE NA IVOTNU SREDINU................................................................................................................. 56

    6. IZVOD IZ PLANSKOG AKTA .................................................................................................. 59

    7. INFORMACIJE O MOGUIM TEKOAMA NA KOJE JE NAIAO NOSILAC PROJEKTA PRI PRIKUPLJANJU PODATAKA ......................................................................................... 59

    8. NETEHNIKI REZIME ............................................................................................................. 59

    9. ANALIZA POTREBA ZA JAANJEM KAPACITETA I OBUKOM ........................................ 63

    10. PREGLED POTREBA ZA DOZVOLAMA ........................................................................... 64

    11. ANALIZA O OPCIJAMA ZA SPREMNOST U SLUAJU INCIDENTNIH SITUACIJA ...... 65

    12. JAVNA RASPRAVA ............................................................................................................ 66

    13. PLAN UPRAVLJANJA OTPADOM ..................................................................................... 74

    14. PRILOZI ............................................................................................................................... 74

    PRILOG BR. 1: PLAN UPRAVLJANJA OTPADOM PRILOG BR. 2: DOBRE GRAEVINSKE PRAKSE PRILOG BR. 3: DETALJNA ANALIZA DRUTVENE PROCJENE

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 4

    Koriteni akronimi i skraenice

    ESMF Okvirni plan upravljanja ivotnom sredinom i socijalnim pitanjima BiH Bosna i Hercegovina EA Procjena ivotne sredine EIA Procjena uticaja na ivotnu sredinu EK Evropska komisija EMF Okvirni plan upravljanja ivotnom sredinom EP Ekoloka dozvola ESIA Procjena uticaja na ivotnu sredinu i drutvo ESMP Plan upravljanja ivotnom sredinom i drutvom EU Evropska unija FBiH Federacija Bosne i Hercegovini IDP Projekt razvoja sistema za navodnjavanje IPA Pretpristupni instrument LDPE polietilen male gustine NVO Nevladina organizacija PUO Plan upravljanja ivotnom sredinom RS Republika Srpska SN sistem navodnjavanja UKV Udruenje korisnika voda USAID Agencija Sjedinjenih Amerikih Drava za meunarodni razvoj USD Ameriki dolar WB Svjetska banka

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 5

    1. UVOD U junu 2008. godine, nadlene institucije Bosne i Hercegovine (BiH) su formalno zatraile od Svjetske banke da razmotri mogunost finansiranja projekta Razvoj sistema navodnjavanja (engl. IDP). Opti cilj projekta je da se pobolja profitabilnost i produktivnost poljoprivredne proizvodnje unaprjeenjem naina upravljanja vodama i modernizacijom sistema navodnjavanja. Cilj projekta e biti dostignut putem: (i) investicija u rehabilitaciju i modernizaciju struktura za navodnjavanje i odvodnjavanje, (ii) jaanja institucionalnih kapaciteta u javnom i privatnom sektoru putem organizacije i obuavanja korisnika voda te proirenja usluga sistema i (iii) izrade studija izvodivosti i idejnih rjeenja za drugi krug prioritetnih investicija. Projekat se provodi u oba entiteta, Federaciji BiH (FBiH) i Republici Srpskoj (RS), te Brko Distriktu (BD). Projekat se sastoji iz 3 komponente:

    Komponenta 1: Investicije u infrastrukturu za navodnjavanje i odvodnju, Komponenta 2: Institucionalno jaanje i savjetodavne usluge za navodnjavanje, Komponenta 3: Potpora implementaciji Projekta, Monitoring i Evaluacija.

    Narodna skuptina Republike Srpske je na Dvadeset prvoj sjednici, odranoj 1. novembra 2012. godine, donijela odluku o prihvatanju zaduenja prema Svjetskoj banci-Meunarodnoj asocijaciji za razvoj ( International Development Association-IDA) za realizaciju Projekta izgradnje sistema za navodnjavanje (Irrigation Development Project-IDP). Projekat provodi Ministarstvo poljoprivrede, umarstva i vodoprivrede, preko svoje Jedinice za koordinaciju poljoprivrednih projekata (APCU), u saradnji sa Ministarstvom finasija Republike Srpske. Cilj IDP projekta je rehabilitacija i modernizacija postojeih sistema za navodnjavanje, izgradnja novih sistema za navodnjavanje i jaanje institucionalnih kapaciteta u javnom i privatnom sektoru kako bi se obezbijedila odrivost i efikasno korienje izgraenih sistema. Cjelokupni projekat Razvoja sistema navodnjavanja je prema operativnoj politici OP 4.01 Svjetske banke koja se odnosi na Procjenu ekolokih uticaja klasificiran kao projekat B kategorije. Lokacije u Republici Srpskoj, na kojima se trenutno planiraju investicije u infrastrukturu za navodnjavanje i odvodnju su u Ljubinskom polju; u 20 mjesnih zajednica optine Bratunac; na lokalitetu Maglajani, Poljoprivredni institut RS-Banja Luka; i kanal Osorna, optine Laktai i Gradika, sa ukupnom povrinom obuhvata sistema od 818 ha (+ oko 3000 ha, kanal Osorna) za etiri predloene projektne lokacije. Ove lokacije su predmet detaljne ekoloke procjene i za njih je u skladu sa zahtjevima Svjetske banke potrebno pripremiti Plan upravljanja ivotnom sredinom (engl. EMP) koji sadri analizu ekolokih i socijalnih uticaja predloene eme za navodnjavanje. Sa druge strane u skladu sa zahtjevima Pravilnika o projektima za koje se sprovodi procjena uticaja na ivotnu sredinu i kriterijumima za odluivane o potrebi sprovoena i obimu procjene uticaja na ivotnu sredinu (Sl. gl. RS br. 124/12) za ove projekte neophodna je Prethodna procjena uticaja na ivotnu sredinu. Imajui u vidu navedeno, ovaj dokument je uraen kako bi svojim sadrajem zadovoljio i potrebe Svjetske banke i potrebe legislative Republike Srpske u postupku podnoenje zahtjeva za Prethodnom procjenom uticaja na ivotnu sredinu.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 6

    1.1. Cilj procjene socijalnih i ekolokih uticaja Cilj ove procjene uticaja na ivotnu i drutvenu sredinu Projekta izgradnje sistema navodnjavanja na lokaciji Ljubinjskog polja, optina Ljubinje je da: (i) analizira politike, pravni i administrativni okvir relevantan za izgradnju infrastrukture za navodnjavanje, (ii) analizira dostupne osnovne podatke o ekolokim pitanjima i njihova kretanja, (iii) identifikuje mogue negativne i pozitivne uticaje projekta na ivotnu sredinu i predloi mjere za ublaavanje, (iv) navede kljune kriterije za praenje kvaliteta ivotne sredine na podruju realizacije projekta; (v) izradi smjernice za ekoloki prihvatljive graevinske prakse i (vi) pomogne u interinstitucionalnoj koordinaciji i procesu javnih / NGO rasprava.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 7

    2. OPIS PROJEKTA, LOKACIJE, NAMJENE I VELIINE

    2.1. Opis lokacije projekta Lokacija predmetnog projekta nalazi se u optini Ljubinje, tanije u Ljubinjskom polju.

    Slika br. 1 Lokacija planiranog projekta navodnjavanja u optini Ljubinje

    Ljubinjsko polje je krko polje u Istonoj Hercegovini, u opini Ljubinje. Zahvata povrinu od 12 km. Dugako je 8,3, a iroko 2,2 kilometra. Prua se pravcem sjeverozapad - jugoistok izmeu planina Bjelasnice i Vidue, na nadmorskoj visini od oko 400-470 metara. Dno polja je graeno od kvartarnih slojeva, prekrivenih tankim slojem ilovae. Polje je jednim dijelom neproduktivno, a ostatak je pogodan za uzgoj duvana i za poljoprivredu. Znaajna povrina nalazi pod livadama i panjacima. Najvee naselje na obodu polja je Ljubinje, prema kome je i dobilo naziv, a ostala su Kruevica, Duboica i dr.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 8

    Slika br. 2 Ljubinjsko polje u optini Ljubinje

    Slika br. 3 Okolina postojee i budue akumulacije vode za navodnjavanje

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 9

    2.2. Istorija poljoprivredne proizvodnje na lokaciji Podruje ima povolan geografski poloaj, relativno povolne prirodne uslove za proizvodnju u organskom postupku, izvjesnu tradiciju, a s druge strane mali i usitnjeni zemlini posjed, zastarjelu mehanizaciju, nepovolnu starosnu strukturu proizvoaa. Tu je znaajan obim i vrijednost proizvodnje u stoarstvu, tradicija ovarstva i dobro zasnovana proizvodnja na bazi peradarstva, savremena proizvodnja stone hrane, solidni rezultati obnove tradicije voarstva i savremeni nain povrtlarstva. Ali, opet, tu je nepovolan rasni sastav stoke, loi higijenski uslovi i ekstenzivni nain dranja stoke, nedostatak uslova za organizovani otkup mlijeka i drugih proizvoda, ili skromna proizvodna vrijednost i povrina zemlita, pojava dugih sunih perioda u letnom periodu, skupa upotreba mehanizacije zbog konfiguracije terena, nedostatak dovolnih koliina vode i savremenih sistema navodnjavanja i sl. Prema podacima katastra, Ljubinje ima 1358 hektara obradivog zemlita. Stanje na terenu kazuje da su zemline parcele na selima u velikoj mjeri zaputene, zarasle u ikaru a da se u solidnoj mjeri koristi samo zemlite u Ljubinjskom i Ubalakom polu. Naravno graani Ljubinja obrauju znaajne povrine zamlita u Popovom polu. Prema vlasnikoj strukturi, optina Ljubinje je vlasnik oko 220 hektara zemlita u Ljubinjskom polu i znatnih povrina panjaka, kra i ume na sjevero-istonim i jugo-istonim dijelovima optinskog atara; ostalo zemlite je privatno. Najintenzivnija aktivnost odvija se na zemlitu Ljubinjskog pola, gdje je na optinskom zemlitu zasad vinje na oko 120 hektara, zasad jabuke na oko 30 hektara, uz neto neobraenih povrina.

    2.3. Opis prethodno koritenih sistema za navodnjavanje Strategija integrisanog razvoja optine Ljubinje (2011. - 2021.) kao krovni strateki dokument definie poljoprivredu kao generatora cjelokupnog privrednog razvoja ove optine. Poljoprivredna proizvodnja i predstavlja osnovnu ili dopunsku djelatnost za 1000 od ukupno 1300 domainstava. Meutim, ograniavajui faktor daljeg razvoja i unapreenja poljoprivredne proizvodnje je nedostatak vodnih resursa (izvorita, rijeka i sl.) za navodnjavanje poljoprivrednog zemljita. U skladu sa ovom injenicom optina Ljubinje je pristupila izradi projekta Irigacionog sistema za navodnjavanje Ljubinskog polja koji se realizuje po fazama.

    1. S tim u vezi, u 2007. godini je uraena prva faza koja se odnosila na rekonstrukciju i sanaciju postojeeg bazena (3300 m i 2600 m), kao i na opravku i sanaciju postojeeg cjevovoda profila 80 mm i duine cca 4500 m.

    2. Naredne 2008. godine rijeeni su imovinsko-pravni odnosi i 2009. poela je izgradnja druge faze Irigacionog sistema. Druga faza podrazumijevala je radove na: izgradnji nove mree cjevovoda duine 1100 m (dva kraka: duine 350 m prema Duboici i 750 m prema Voenima), zemljane brane sa prelivom i slapitem te izgradnju akumulacije (obezbjeena vodonepropusnost, odnosno ugraena LDPE geomembrana na pripremljenu podlogu i geotekstil). Ovi radovi su zavreni 2013. godine.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 10

    Slika br. 4 Postojea akumulacija u Ljubinjskom polju

    Iz postojee akumulacije (50000 m) mogue je intenzivno navodnjavati samo jedan manji dio Ljubinskog polja, jer ne postoje kapaciteti za navodnjavanje veih povrina zemljita te je za ovu namjenu neophodno, (nizvodno od postojee akumulacije), izgraditi jo jednu akumulaciju sa prateim objektima to bi zaokruilo ve postojei sistem za navodnjavanje i stvorilo uslove za poveanu poljoprivrednu proizvodnju i razvoj seoskih domainstava i ukupnog razvoja optine Ljubinje.

    2.4. Potrebe za vodom Podruje Ljubinja ima deficit vodnih resursa i to u periodu kad su vode najpotrebnije. Povrinske vode gotovo izostaju tako da je prisutan jedan povremeni povrinski tok pod imenom Bukov potok. Bukov potok ponire sjeverozapadno od Ljubinja. Oticaj sa podruja optine je dominantno podzemni zahvaljujui velikim povrinam izgraenim od karbonatnih naslaga. Zona karstifikacije je duboka tako da voda koja se istaloi atmosferski ponire jako brzo.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 11

    Hidromodul navodnjavanja predstavlja dnevni, dekadni i mjeseni manjak u vrijeme vrne potronje tj. u mjesecu julu i avgustu a rauna se na bazi viegodinjeg prosjeka minimalno 10 god. Proraun hidromodula navodnjavanja za ovaj projekat raen je na osnonovu maksimalne evapotranspiracije za mjesec avgust, usvojene norme zalivanja i radnog vremena sistema za navodnjavanje.

    Potrebna koliina vode za navodnjavanje planirane povrine: Qmax24= 230ha x 0,70 = 161 l/s Potrebna zapremina vode za navodnjavanje Dimenzionisanje akumulacionog jezera vri se na bazi kumulativnog manjka. Kumulativni manjak za bezvodni period iznosi =127,86mm. V= 230ha x 127,86 = 294 078 m3 Ovu zapreminu moemo umanjiti za iznos postojee akumulacije koja iznosi V=50 000m3 i eventualan doticaj tako da e novoprojektovano akumulaciono jezero biti zapremine V=245000 m3.

    2.5. Opis prijedloga novog sistema za navodnjavanje Na osnovu dugoronih planova predstavnika lokalne zajednice i poljoprivrednih proizvoaa konstatovano je da opredjeljenje proizvoaa proizvodnja voa i povra. Ako se planirana zalivna povrina eli koristiti za ovaj vid proizvodnje onda se kao jedino prihvatljivo rjeenje moe predloiti metoda kap po kap. Prednosti sistema kap po kap za planiranu zalivnu povrinu:

    efikasnost i ekonominost pomenuti sistem radi na niskom radnom pritisku te je utroak energije manji (manji utroak el. energije i jeftinija izgradnja),

    ovo su jedini prihvatljivi sistemi za voarsku i povrtarsku proizvodnju sa aspekta zdravstvenog stanja gajenih kultura, jer bi sistemi kienjem i oroavanjem izazivali infekcije,

    racionalno koritenje vode najmanje isparavanje i gubici vode to je na ovom podruju od posebnog znaaja.

    mogunost fertirigacije- proizvoai bi na ovaj nain imali mogunost da na sam hidrant montiraju venturi injektor i sa istim vre prihranjivanje gajenih kultura vodotopivim ubrivima u zavisnosti od trenutnih potreba gajenih kultura.

    Uzimajui u obzir navedene injenice kao i elju proizvoaa i predstavnika lokalne zajednice odabrana je metoda kap po kap. Svaka kultura e imati adekvatnu zalivnu opremu tj. laterale. Sistem je dimenzionisan da udovolji svim kulturama u pomenutom klimatu.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 12

    Na osnovu fizike analize zemljita jasno se vidi da se radi o skeletnom zemljitu sa velikom brzinom infiltracije i malim kapacitetom retencije vode u zemljitu. Potronja vode zavisi od klimatskih uslova, a reim navodnjavanja je uslovljen gajenom kulturom i osobinama zemljita. Za dimenzionisanje sistema za navodnjavanje osnovni parametar je hidromodul navodnjavanja. Hidromodul predstavlja potronju vode na navodnjavanoj povrini u vrijeme vrne potronje konvertovane u l/s, ha. Biljna proizvodnja ima specifinosti kao i zalivna oprema i gajena kultura, pa nismo u mogunosti da cjelodnevno navodnjavamo cijelu povrinu. Za dimenzionisanje crpnog postrojenja potrebno je ostaviti period za servisiranje pumpi, ienje vodozahvata kao i hlaenje crpnih agregata. Iz navedenih razloga crpno postrojenje je poeljno dimenzionisati na osamnaestoasovni reim rada tj. uveati kapacitet postrojenja za kako bi postigao dnevnu potronju za 18 sati. (predlog projektanata je qb=18h). Dimenzionisanje cjevovoda je takoe specifino gdje imamo situaciju razliitih tipova zalivne opreme za pojedine kulture. Poznato je da je najvea potronja vode po jedinici vremena i povrine u povrtarskoj proizvodnji. Dnevna potronja ili zalivna norma je priblino ista, ali se razlikuje potronja u jedinici vremena. Ovako bi u sluaju grupisanja veeg broja povrtarskih proizvoaa na istom cjevovodu dolazilo do vee potronje vode od kapaciteta cjevovoda pa bi brzina teenja bila vea, a samim tim i gubici energije. Iz navedenih razloga predlog je da se za dimenzionisanje cjevovoda hidromodul uvea na dvanaestoasovni reim rada jer bi ovaj proticaj zadovoljio 50 % povrine sa vrnom potronjom.

    2.5.1. Varijantna rjeenja

    Uraeno je nekoliko varijantnih rjeenja za cijeli sistem navodnjavanja. Varijantisano je sa materijalom od koga se prave brana i nasipi akumulacionog jezera i sa usvojenim sistemom navodnjavanja (razliiti prenici cjevovoda zavisno od automatike) to je uzrokovalo razliitim dimenzionisanjem cjevovoda na razmatranom podruju. AKUMULACIONO JEZERO Akumulacija se planira izvesti na dijelu Ljubinskog polja nizvodno od postojee akumulacije gledano na Bukov potok kao glavni dotok u obe akumulacije. Na osnovu projektovane potrebe koliine vode koja je potrebna za navodnjavanje i topografskih uslova terena kao optimalno rjeenje je usvojena akumulacija ija e se potrebna zapremina obezbijediti sa izradom nasute brane koja presjeca dolinu i koja se spaja sa novoprojektovanim nasipima sa desne i lijeve strane sa kojima kao cjelina predstavlja vjetaku barijeru za formiranje akumulacije. Brana je duine oko 95 metara. Visina brane kree se od 0.5-12.0 m (od krajeva prema sredini pregradnog profila). Na sredini brane je predviena izgradnja evakuacionog-prelivnog organa, odnosno lokalne saobraajnice preko koje e biti ostvarena putna komunikacija izmeu dvije obale. Takoe, kroz tijelo pregradnog profila bie poloene i odgovarajue cijevi za gravitaciono navodnjavanje nizvodnih povrina.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 13

    Nasip na desnoj obali akumulacije je duine oko 230 metara i prua se itavom duinom obale, od postojee brane do novoprojektovane, sa kojom se spaja. Nasip na lijevoj obali je manje duine i ona iznosi oko 160 metara mjereno do novoprojektovane brane ka postojeoj. Visina nasipa i sa desne i sa lijeve strane je promjenjiva, prilagoava se topografiji terena i potreba iskopa za proirenje korita akumulacije, i iznosi od minimalno 0.5 metara do maksimalnih 4 metra. Odabir varijantnih rjeenja uslovljen je geomorfolokim karakteristikama terena te inenjersko- geolokim parametrima tla podruja gdje je predviena izgradnja akumulacije. Ovdje nije razmatran uticaj hidrometeorolkih osobina podruja ali bi ih trebalo imati u vidu jer nekad budu presudni s obzirom na zahtjeve prilikom izvoenja odreenih zemljanih radova. Ovdje se konkretno misli na izvoenje radova sa glinom. to se tie inenjersko-geolokih uslova, lokaciju na kojoj je predviena gradnja akumulacije karakterie postojanje tla slabo vezanog stijenskog sastava proluvijalnih sedimenata krenjakog porijekla, transportovanog sa okolnog slivnog podruja koncentrisanog na Bukov potok. Ovaj materijal bi se najblie mogao klasifikovati kao zaglinjeni ljunak, dobre nosivost i relativno visoke vodopropusnosti. Na osnovu dostupnih podataka ovi slojevi se pruaju do dubine 7 do 10 metara, ispod koje se nalazi osnovna stijena krenjakog tipa znaajne lokalne ispucalosti i vodopropusnosti.

    Slika br. 5 Ljubinjsko polje sa postojeom i planiranom akumulacijom

    Lokacija na kojoj je predviena akumulacija predstavlja klasino krako polje sa velikom mogunou pojave uviranja vode iz akumulacije, to je iskustvo sa postojee akumulacije i pokazalo. Da bi se voda iz akumulacije koristila to ekonominije kao bitan zahtjev se nametnula potreba da se tehnikim rjeenjem obezbijedi vododrivost itave akumulacije. Ovo je direktno uticalo i na odabir tehnikih rijeenja za izradu tijela brane i nasipa koji osiguravaju akumulaciju.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 14

    Kao najekonominija rjeenja po pitanju izrade nasutih graevina uvijek se ima za cilj koritenje prirodnih resursa samog podruja na kojima se te graevine nalaze. Materijali koji su najzastupljeniji za predmetni objekat su proluvijalni sedimenti krenjakog tipa-zaglinjeni ljunak, te karbonantne stijene. Ova dva tipa materijala su se samim tim i nametnula kao optimalna za prijedlog varijantnih rjeenja izrade pregradnih profila brane i nasipa. Bitno je napomenuti da podruje u neposrednoj blizini lokacije nema zabiljeena znaajna nalazita gline koja bi se mogla koristiti za izradu vododrivog sloja ali ne znai da ta varijanta nije mogua, te bi se u okviru glavnog projekta eventualno mogla razmotriti i ova varijanta. Uslovi na terenu su nametnuli odreena ogranienja u smislu odabira moguih rjeenja. Najvei uticaj na proces odabira optimalnog poprenog presjeka ima injenica da je lokacija na kojoj je predviena akumulacija tipino krako polje sa izraenom pojavom uviranja vode ka podzemnim vodonosnim slojevima, to je za posljedicu imalo to da je bilo koja varijanta nasipa i brane da se usvoji, zahtjevala uklapanje vododrivog dijela tijela brane i nasipa sa vododrivim slojem koji mora da se obezbijedi po itavoj akumulaciji. Teoretski je mogua varijanta i sa samo djelominim zaptivanjem dna akumulacije ali bi to vjerovatno uzrokovalo preskupe istrane radove te je ova varijanta odbaena. Gore navedene injenice su suzile izbor odabira optimalnih rjeenja pregradnih profila nasipa i brane te se kao optimalno nametnulo rjeenje tipa nasipa i brane od homogenih materijala sa vodonepropusnim ekranom na uzvodnoj kosini. Vododrivost uzvodne kosine kod ove vrste nasutih garevina se u prolosti najee ostvarivala armirano-betonskim ili asfaltnim ekranom, dok se u dananje vrijeme sve vie koriste materijali koji se prave od vjetakih sintetika. Idejnim rjeenjem akcenat je stavljen na primjenu ovih vrsta materijala-geomembrana, za obezbjeenje vododrivosti. Bitno je i ponoviti injenicu da se ovim projektom mora obezbjediti i vododrivost itavog prostora akumulacije te je i to imalo velik uticaj na usvojeno rjeenje. Ovi sistemi su se pokazali kao veoma efikasni, naroito za ovakve vrste objekata. Veoma se dobro prilagoavaju deformacijama nasutih graevina, to kod krutih vododrivih ekrana nije bio sluaj. Razvojem tehnologije proizvodnje otklonjena je u prolosti posjedovana mana trajnosti koja se znatno poveala. Dananje geomembrane imaju znaajnu hemijsku, bioloku i fiziku otpornost, znatnu trajnost, UV stabilnost, otpornost na atmosferlije. Bitno je naglasiti da je ugradnja ovih sistema veoma brza i jednostavna to ove sisteme namee kao optimalne po pitanju ekonominosti. S obzirom na reeno, u smislu izrade tijela brane, kao rjeenja koja bi se mogla razmatrati nametnula su se sljedea, a to su varijanta da se za izradu tijela nasipa i brane koristi materijal koji e se dobiti profilisanjem dna akumulacije - proluvijum, ili da se izradu gore spomenutih elmenata akumulacije koristi krenjaki kamen sa nekog od nalazita u blizini. Oba rjeenja imaju svoje prednosti i mane.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 15

    Prednost koritenja proluvijuma je mala duina transporta te dobar odnos uravnjavanja koliina iskopa i nasipa, ali ima za manu zahtjev za veim nagibom kosina, samim tim i veu potronju materijala, zauzimanje vee korisne povrine te osjetljivost ovih radova na vremenske prilike. Kameni nabaaj ima prednost u manjim dimenzijama poprenog presijeka, bolje vodopropusnosti, povoljnija svojstva u smislu trajne konsolidacije samog trupa te bolje usklaenosti deformacionih svojstava sa krutom prelivnom graevinom, dok kao manu ima poveanje trokova transporta i nabavke materijala. CJEVOVODI ZA SISTEM NAVODNJAVANJA KAP PO KAP Uraene su 4 varijante. Sistem je zamiljen kao automatizovan i kombinovan (dio sistema gravitacioni, a dio potisni). Automatizacija se ogleda u tome da je ukupna povrina podijeljena po sektorima to je prikazano na sledeim slikama kao zadnja varijanta navodnjavanja 214 ha povrina i kao usvojena varijanta navodnjavanja 250 ha povrina.

    Slika br. 6 Jedna od varijanti navodnjavanja 214 ha povrina u okolini akumulacije

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 16

    Slika br. 7 Usvojena varijanta navodnjavanja 250ha povrina u okolini akumulacije

    Hidrauliki proraun, odnosno simulacija rada projektnog rjeenja uraena je u programskom paketu EPANET (Rossman,1993,EPANET User Manual). Programski paket Epanet namijenjen je raunskoj simulaciji teenja pod pritiskom u zatvorenim sistemima (cjevovodima), u uslovima stacionarnog, odnosno blago promjenjivog reima teenja. Prema rezultatima ovoga programskog paketa usvojeni su prenici cijevi potisnih i gravitacionih cjevovoda, kao i karakteristike pumpi u pumpnoj stanici. Analiza rada vodovodnog sistema vrie se na osnovu hidraulikog prorauna. Hidrauliki proraun treba da utvrdi hidrauliko stanje sistema, da nae pijezometarske visine u svim takama sistema i protoke kroz sve cijevi.

    2.6. Nain koritenja i odravanja sistema za navodnjavanje

    Predvieno je da e trokove koritenja i odravanja sistema za navodnjavanje snositi korisnik lokacije odnosno Optina Ljubinje.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 17

    3. OPIS MOGUIH UTICAJA PROJEKTA NA IVOTNU SREDINU

    3.1. Opis ivotne sredine na koju projekat moe imati uticaj

    3.1.1. Fiziki faktori

    Klima

    Temperatura vazduha Na osnovu obrade podataka za period 2001-2012. god. (meteoroloka stanica Ljubinje), dobijeni su podaci o srednjim, maksimalnim i minimalnim mjesenim i godinjim temperaturama vazduha na projektnom podruju. Tabela 1 Srednje mjesene temperature vazduha (C)

    Mjesec I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII

    Tmj,sr 3,75 3,35 7,74 11,08 15,14 19,76 21,42 22,81 16,83 13.41 8,50 4,39

    Srednja godinja temperatura vazduha iznosi Tgod,sr=12,35C, odnosno maksimalna Tgod,max=29,60C i minimalna Tgod,min= - 5,40 C. Padavine Pored analize temperature vazduha, izvrena je i analiza padavina za odabrani period, iji su djelimini rezultati predstavljeni u narednoj Tabeli. Tabela 2 Srednje mjesene padavine (mm)

    Mjesec I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII

    Pmj.sr 210,7 190,4 192,2 116,2 102,8 86,8 54,0 59,7 140,3 218,5 281.4 266,5

    Srednje godinje padavine iznose Pgod,sr=137,35 mm, dok suma srednjih godinjih padavina iznosi Pgod=1919,55 mm. Maksimalna suma mjesenih padavine zabiljeena u toku jedne godine iznosi Pgod,max=809,50 mm, odnosno minimalna Pgod,min=0 mm. Potencijalna evapotranspiracija PET Proraun potencijalne evapotranspiracije PET, izvren je pomou metode Thorntwhite-a, odnosno podataka o temperaturi vazduha, kao i prorauna potrebnih ulaznih parametara i koeficijenata (mjeseni i godinji kalorini indeks itd.).

    Tabela 3 Srednja mjesena potencijalna evapotranspiracija PET (mm)

    Mjesec I 11 111 IV V VI VII VIII IX X XI XII

    PET,sr 10,7 9,8 27.4 46.0 69.1 98,4 109,8 120,2 79,0 59,2 31,8 13,5

    Srednja godinja potencijalna evapotranspiracija iznosi PETgod,sr=56,26 mm, odnosno PETgod=675,08 mm, PETgod,max=158,13 mm i PETgod,min=0,09 mm. Vodni bilans i odnos padavine-PET Zbog nedostatka viegodinjih klimatolokih kao detaljnijih pedolokih istraivanja (retencija vode i vodne konstante i sl., potrebe za vodom su raunate na bazi odnosa padavina i potencijalne evapotranspiracije gdje su vidno izraeni vikovi i manjkovi vode po mjesecima.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 18

    Slika br. 8 Padavine-PET

    Na osnovu prethodne slike, jasno se vidi da u vegetacionom periodu (01.04-01.09) dolazi do pojave vikova vode na poetku i kraju tog perioda a da je manjak vode prisutan od 15.06-01.09. viak manjak.

    Slika br. 9 Viak manjakvode

    Na osnovu prorauna potencijalne evapotranspiracije PET, procijenjeni kumulativni manjak vode za bezvodniperiod, iznosi m = 127,86mm Ovaj podatak govori da je navodnjavanje neophodno jer manjak iznosi preko 100 mm.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 19

    Geomorfoloke karakteristike terena

    Geomorfoloke karakteristike terena su posljedica geoloke grae terena i geomorfolokih procesa koji su uestovali u stvaranju istog. itava oblast je dobro razuena zahvaljujui karbonatnoj grai terena i nepostojanju umskog i humusnog pokrivaa. Predmetno podruje karakterie teren sa otrim reljefnim formama koji su okarakterisani kao karstni tereni. Od veih morfolokih oblika istiu se kraka polja i planinski vijenci. Od geomorfolokih procesa na predmentom prostoru zastupljeni su proluvijalni i karstni geomorfoloki proces. Proluvijalni proces nastaje kao posljedica povremenog povrinskog toka Bukovog potoka. Od proluvijalnih oblika na teritoriji optine zastupljeni su proluvijalna lepeza te proluvijalna zaravan kao akumulativni oblik reljefa gdje se i vri navodnjavanje. Ovo podruje se moe okarakterisati kao holokarstvno imajui u vidu pojavu svih karstih oblika. Znaajan doprinos ovako razbijenom karstnom procesu daju i intenzivne padavine te znaajna tekstonska aktivnost koja je uinila ove krenjake dobor ispucalim, te omoguila brzu cirkulaciju voda. Zahvaljujui tom procesu podzemni oticaj je dominantna u odnosu na povrinski oticaj koji je sveden na Bukov potok i to u periodu hidrolokog maksimuma. Uprvo u periodu hidrolokog maksimuma vode iz Bukovog potoka trebaju da se zahvate i zadre na povrini terena u vidu akumulacije da bi se iste mogle koristiti za potrebe navodnjavanja u periodu hidrolokog minimuma. Ljubinsko polje predstavlja makro reljefni oblik nastao tektonskim pokretima, te je naknadno oblikovano egzogenim procesima. Geoloke karakteristike terena

    Na podruju koje gravitira Ljubinskom polju u geolokom i litolokom pogledu karakteristina je litoloka jednorodnost. Geoloke karakterisitke terena su obraene na osnovu OGK list Trebinje, te na osnovu ostale dostupne literature i geolokog rekognosciranja terena izvedenog u toku izrade predmetnog Projekta. Na irem podruju Ljubinskog polja sedimenti donje jure (lijasa) su konstatovani kao najstariji, a litoloki su predstavljeni krenjacima. Mezozoik je najveim dijelom zastupljen stijenama kredne starosti, a znatno manjim dijelom i stijenama jurske starosti. Tercijarni sedimenti su predstavljeni paleocenskim i eocenskim sedimentima. Tokom kvartara obrazovane su proluvijalne tvorevine koje grade cijelo Ljubinsko polje kao centralno podruje na kome se realizuje projekat navodnjavanja. Prikaz litolokih lanova prostorno je definisan na inenjerskogeolokoj i hidrogeolokoj karti u prilogu plana, a opisuje se u nastavku: Na slici br. 1 dat je prikaz ematske geoloke karte Ljubinskog polja.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 20

    Slika br. 10 ematska geoloka karta ireg podruja Ljubinskog polja.

    M e z o z o i k Stijene mezozojske starosti u irem podruju Ljubinskog polja su predstavljene sedimentnim stijenama, a preteno su to karbonatne sedimentne stijene tj. razliiti varijeteti krenjaka i dolomita. Ove stijene dominantno izgrauju Hercegovinu. KREDA Tvorevine krede izgrauju najvei dio teritorije koju obuhvata optina Ljubinje. Izdvojene su donja i gornja kreda. Donja kreda je predstavljena krenjacima i dolomitima razliite slojevitosti. VALENDIN-BAREM (1K1) Ovi sedimenti su na povrini zastupljeni takoe u jugoistonom dijelu optine i neto su vie rasprostranjeni od jurskih sedimenata. To su slojevito bankoviti krenjaci, svijetlosmee i bijele boje, kriiptokristalaste strukture sa visokim sadrajem SaSO3 (95%) sa brojnim pukotinama naknadno ispunjenim kalcitom i obiljem mikroorganizama.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 21

    APT-ALB (2K1) Serija tankoploastih i slojevitih krenjaka sa rjeim proslojcima dolomita predstavlja sedimente apt-alba. Tankoploasti krenjaci su najee laporoviti ili bituminozni, rjee dolomitini. Boja im je siva, smea ili tamnomrka i nalaze se u niim dijelovima serije. Slojeviti krenjaci su smee ili svijetlosive boje, kristalasti su i jedri, a koliina SaSO3 se kree 97-99,5%. Gornja kreda je predstavljena krenjacima i dolomitima. Razvijena je cijela gornja kreda i izdvojena su sva tri kata. CENOMAN (K12) U niim dijelovima predstavljen je dolomitima (od tankoploastih do slojevitih) sa proslojcima krenjaka. Vii dijelovi su od slojevitih krenjaka bez proslojojaka dolomita. Boja dolomita je siva i ukastosiva, sadraj SaSO3 je povean, a struktura zrnasta. Tankoploasti krenjaci su ukastosive, sive i sivobijele boje, a struktura im je kriptokristalasta. TURON Krenjaci i dolomiti turona zauzimaju dominatno mjesto meu svim tvorevinama na ovom terenu. Tamo gdje je bilo mogue, na osnovu litolokih i paleontolokih razlika izdvojena su tri paketa. TURON UOPTE (K22) Na zapadnim padinama Bjelasnice i sjeverozapadnim padinama Viue nije bilo mogue izdvajanje lanova turona zbog neprohodnosti terena i nedostatka paleontolokih dokaza na profilima. Predstavljen je krenjacima sa proslojcima dolomita. Krenjaci su organogeno-detritini i dolomitini, smee do zatvorenosmee boje. Izdvojen je i u podruju Bregave, na Hrgudu i podruju Komaljeg brda. Turon na ovom terenu u niim dijelovima izgrauju uslojeni dolomiti sive i smee boje sa proslojcima krenjaka sa hondrodontama. U viim dijelovima su organogeno-detrtini krenjaci sa hondrodontima i rudistima. Krenjaci su jedri i kristalasti, dobro su uslojeni i debljina slojeva je 10-100 cm. Boja krenjaka je u niim dijelovima tamnosiva, a u viim svijetlosiva i smea. Turonski sedimenti imaju znatno rasprostranjenje , kako na povrini tako i po debljini. SENON (K32) Senon je ovom dijelu predstavljn bankovitim ili masivnim krenjacima, svijetloute do bijele boje. Zbog velike karstifikovanosti slojevitost je zamaskirana, a sadraj SaSO3 je visok. Ovi sedimenti zauzimaju veliko prostranstvo i negdje je bilo mogue izdvojiti dva superpoziciona lana. K e n o z o i k U kenozoiku su izdvojeni tercijar sa stijenama paleogene starosti i kvartar. T e r c i j a r Kao to je navedeno tercijar je predstavljen stijenama paleogene starosti. U okviru paleogena na terenu se izdvajaju paleocenski krenjaci, alveolinsko-numulitski krenjaci i liburnijski slojevi. PALEOCENSKI I ALVEOLINSKO-NUMULITSKI KRENJACI (Rs,E) Sedimenti paleocena su izdvojeni na vie mjesta u izolovanim zonama. Kod sela Obzir predstavljen je smeim i rjee ukastim slojevitim, laporovitim i mikrogrudvastim krenjacima. To su uglavnom tvorevine brakine facije.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 22

    U predjelu Pustipuha-Bania-Ljubinja su uglavnom uski pojasevi krenjaka sauvani ispod reversnih rasjeda. Predstavljeni su organogeno-detritnim slojevitim i bankovitim krenjacima, svijetlosmee do bijele boje sa pojavama ronakih mugli. LIBURNIJSKI SLOJEVI (Rs,E) Izdvojeni su u podruju sela Ubosko i Vlahovii i predstavljeni su tamnosmeim, smeim i tamnosivim krenjacima. To su uglavnom laporoviti krenjaci, a nekada se sreu i kalkareniti. Dobro su uslojeni, debljina slojeva je 10-40 cm, jedri i kompaktni sa koljkastim prelomom. este su i partije bituminoznih krenjaka koji su djelimino pjeskoviti. Lee diskordantno preko gornjokrednih sedimenata, a na kontaktu sa starijim sedimentima su este pojave boksita to ukazuje na prekid sedimentacije. K v a r t a r Kvartar je najizraeniji u krakim poljima, veim vrtaama te krapama, a predstavljen je proluvijalnim. Proluvijum (pr) Proluvijalni nanosi su konstatovani u Ljubinjskom polju i zoni Ubovskog. Materijal donoen kratkim bujinim tokovima povrinskih potoka deponovan je u zapadnom i istonom dijelu polja. Javljaju se u vidu krupnijih i sitnijih, vrlo malo zaobljenih komada krenjaka i dolomita, dolomitinog pijeska i crvenice. U najniim dijelovima ovaj materijal je proet bigrom. Hidrogeoloke karakteristike terena

    Prilikom hidrogeolokog rejoniranja uzeti su u obzir litoloki sastav kartiranih jedinica, tektonski sklop terena, geomorfoloke karakteristike, tipovi izdani i njihovo rasprostranjenje, zatim njihova izdanost, uslovi prihranjivanja i dreniranja podzemnih voda. Cilj hidrogeoloke analize je bio da se utvrdi da li na predmetnom podruju ima smisla da se deficit voda za potrebe navodnjavanja rjeava na raun podzemnih voda te uslovi za njihovo zahvatanje. Na osnovu navedenih inilaca na istranom prostoru izdvojeni su sljedei tipovi izdani:

    zbijeni tj. intergranulani tip izdani;

    karstni tip izdani;

    karstno-pukotinski tip izdani;

    uslovno ''bezvodni'' dijelovi terena. Zbijeni tj. intergranularni tip izdani formiran je u proluvijalnim sedimentima, koje karakterie srednja vodopropusnosti. Imajui u vidu relativno malo rasprostranjenje ovih sedimenata, i njihova hidrogeoloka uloga nije velika. Debljina ovih sedimenata, a samim tim i debljina zbijenog tipa izdani je do 5 m. U ovim sedimentima je formiran zbijeni tip izdani sa slobodnim nivoom izdani. Prihranjivanje izdani se vri na raun infiltracije atmosferskih taloga, te prihranjivanjem iz povrinskih tokova (u periodu hidrolokog maksimuma kada je pojava povrinskog oticaja prisutna) ili drugih izdani. Karstni tip izdani je formiran u krednim krenjacimama alb-apta, krenjacima sa rudistnom faunom turona, krenjacima senona i srednjejurskim sedimentima. Karstni tip izdani je okarakterisan kao dobro vodopropusni koji je formiran u razliitim varijetetima krenjaka

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 23

    kredne i srednjejurske starosti. Vodonosnost ovog tipa izdani zavisi od stepena skarenosti krenjakih sedimenta. Prihranjivanje ove izdani se obavlja na raun infiltracije atmosferskih taloga dok se drenirnje obavlja preko ponora. Izvori koji dreniraju ovu izdan se nalaze na kontaktu izmeu ovih vodopropusnih krenjaka i dolomita valendin-barema koji su u ovom sluaju hidrogeoloki izolatori. Vode iz karstog tipa izdani su karakteristine hidrokarbonatno-kalcijumske, i najee su zadovoljavajueg kvaliteta. Vie o vodama e biti opisano u dijelu koji se odnosi na mineralne resurse. Pukotinski tip izdani je formiran u karbonatnim sijenama paleocensko-eocenske i eocenske starosti koje karakterie srednja vodopropusnost i koje imaju ogranieno rasprostranjenje na optini Ljubinje. Ovdje se prije svega misli na laporovite krenjake. Ovi krenjaci su jedri, kompaktni, mjestimino karstifikovani, a pukotine imaju orijentaciju upravnu na slojevitost. Karstno-pukotinski tip je formiran u cenomanskim i turonskim dolomitima i krenjacima i krenjacima sa proslojcima dolomita gornjojurske starosti. U ovom kompleksu dominatna je karstno-pukotinska poroznost srednje vodopropustnosti. Uslovno ''bezvodni'' dijelovi terena su predstavljeni valendin-baremskim karbonatnim sedimentima. Ovi sedimenti su hidrogeoloki izolatori, ali je i u njima mogue formiranje manjih koliina podzemnih voda koje se mogu lokalno koristiti za vodosnabdijevanje. Ovi sedimenti takoe predstavljaju i barijeru kretanja voda karstnog tipa izdani, te se na kontaktu ovih sedimenta i donjokrednih krenjaka alb-apta pojavljuju izvori. To su slojevito bankoviti krenjaci, kriiptokristalaste strukture sa brojnim pukotinama naknadno ispunjenim kalcitom i obiljem mikroorganizama. Na sledeoj slici dat je prikaz ematizovane hidrogeoloke karte Ljubinskog polja.

    Slika br. 11 ematizovana hidrogeoloka karta Ljubinskog polja

    Za potrebe realizacije ovog Projekta izvrena su tri uzorkovanja tla za potrebe definisanja granulometrijske analize koja e se koristiti i u daljoj fazi Projekta. Na sledeoj slici date su granulometrijske krive uzetih uzoraka.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 24

    Podaci o uzorkovanju Datum uzorkovanja 02.07.2015. Laboratorijska oznaka 169/15 170/15 171/15 Oznaka buotine jame Uzorak 1 Uzorak 2 Uzorak 3 Koordinate X=4754173

    Y=6510525 X=4754302 Y=6510308

    X= 4754604 Y=6510754

    Granulometrijski sastav Glina (%) 1.1 0.7 1.8 Praina (%) 40.2 19.1 22.9 Pijesak (%) 12.8 26.6 25.0 ljunak (%) 45.9 53.6 50.3 > 60 mm (%) 0.0 0.0 0.0

    Slika br. 12 Granulometrijske krive uzetih uzoraka

    Na slici br. 9 se vidi da je granulometrijski sastav raliit i da je prisutna granulacija svih prenika to ovo podruje ima sposobnost da brzo proputa vodu tako da je to jedan od dokaza da je dominantan podzemni oticaj sa sliva. Sa druge strane ovo je bitan podatak i kod definisanja potrebnih ili optimalnih koliina voda z potrebe navodnjavanja Imajui u vidu da se na ovom dijelu vri intenzivna proizvodnja voa te da je preko 280 ha pod voem koje u ljetnjim danima ima deficit vlage neophodno je realizovati projekat navodnjavanja.

    3.1.2. Bioloke karakteristike

    Istona Hercegovina pripada mediteransko-dinarskoj vegetacijskoj oblasti, a u skladu sa optim fiziko-geografskim karakteristikama, osnovno obeleje je degradirana vegetacija. Breuljkasti tereni razmatrane oblasti pokriveni su krakim rastinjem, umom i ikarom, a izmeu njih blage padine i ravni tereni pokriveni su panjakom i livadskom vegetacijom. Obradive povrine se nalaze uglavnom u ravnim dijelovima polja i oko naselja. Vei stepen umovitosti imaju vii dijelovi, gdje sastav uma ine liari (bukva, hrast, grab, jasen, klen, javor, lipa, breza, jasika, brijest) i etinari (jela, bor, smra, omorika, kleka). U kotlinama rijeka i potoka rastu: vrba, jova, topola i vrste kojima pogoduje vea vlanost

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 25

    U okolini postojeeg puta, u srednjem toku Zovidolke, prisutna je i uma medunca i crnog graba (Guerco-ostryetum carpinifoliae). Ova termofilna uma se javlja na strmim junim ekspozicijama na krenjaku i dolomitu i rendzina zemljitu. Pojavljuju se slijedee vrste drvea: Ostrya carpinifoliae, Quercus pubescens, Quercus cerris, Fraxinus ornus i dr. Prisutna je i bukva ali sa umanjenom vitalnou. Od bunastih vrsta prisutne su: Cornus mas, Cornus sanguiea, Vuburnum lantana, Ligustrum vulgare, Crategus momogyna, Juniperus communis i dr. U prizemnoj flori prisutan je jako veliki broj vrsta, a najee su: Geranium sanguineum, Polygonatum officinale, Trifolium rubens, Inula hirta, Mercurialis ovata i druge. Pokraj navedenih umskih zajednica, ovo podruje karakteriu i slijedee vegetacijske zajednice, iji areal uslovljen specifinim orografsko klimatskim karakteristikama. To su: zajednice higrofilnih livada dinarsko gprocjepka i sibriske sabljice, higrofilnih livada beskoljenke i busike, hogrofilnih livada razlika i grahora, trstika i aika, higrofilnih livada koute, mezofilnih livada pahovke, rosulje i vlasulje, termofilnih livada ovsika i vrnog korijena, mediteransko-montanih kamenjara crvenog vrijeska, ibljaka koaraste vrbe, rakite i barske vrba, bijele vrbe i poljskog jasena, higrofilnih i eutrofnih livada, drijemovca, higrofilnih livada ilirske gladiole, livada dinarsko procjepka i uskolisne bokvice, livada panonskog razlika i divljeg peruna, ibljaka rakite i barske ive, submediteranskih kamenjara sa bijelim vrijeskom. Od divljai na ovim prostorima sree se uglavnom divlja svinja, zec, vuk, divokoza, jarebica kamenjarka, medvjed, itd. Areal ovih vrsta je usko vezan za pojedine tipove stanita. Kraka polja ovog sistema, se nalaze na koridoru veeg broja migratornih vrsta ptica, koje na svom putu ka toplijim krajevima privremena stanita nalaze ba na ovim podrujima. Jedan broj tih vrsta se nalazi na IUCN Crvenoj listi. To su: Anthya nyroca, Aquila pomarina, Falco neumanni, Crex crex. Pokraj ovih vrsta svoje privremeno stanite za opstanak i reprodukciju, nalaze i sljedee vrste: Gavia artica Ixobrychus minutes, Nycticorax nycticorax, Ardeola ralloides, Egretta alba, Egretta garzetta, Ardea purpurea, Platalea leucordia, Plegadis falcinellus, Ciconia ciconia. U ponornicama jugoistone Hercegovine, vrelima ili estavelama i u njihovoj blizini, ive tri vrste riba, i to: gataka gaovica (Paraphoxinus metohiensis), trebinjska gaovica (Paraphoxinus pstrossi) i popovska gaovica (Paraphoxinus ghetaldi). Ove riblje vrste kao endemske vrste imaju privredni znaaj i od posebnog su znaaja jer se nalaze u lancu ishrane salmonidnih vrsta. Gataka gaovica naseljava vode Gatakog polja, takoe je ima u Graanici, Munici, njenim pritokama, zatim u Zalomki i njenim vrelima oko Fojnice, plavnim vodama Lukavakog i Cernikog polja. Karakteristino za sve vrste je da su one veoma prilagodljive uslovima vodotoka, to znai da kada rijeka presui povlae se u svoj ponor i tu provode suni period godine. U kinom periodu, kada ima vode u reci, ova riblja vrsta pokraj ponorskih kanala i hodnika, nastanjuje povrinski tok. Gaovica najee koristi estavele za komunikaciju podzemlje povremeno jezero. Prouavanjem gaovice u Popovom polju utvreno je da se ona vraa u iste estavele iz kojih je potekla. Osim u rijeci Zalomci i pritokama, prisustvo gaovice je registrovano i u vodi toka Vrijeke i ponora Ponikve u Dabarskom polju, ako i u ponoru Pasmice u Fatnikom polju. Za razliku od popovske gaovice (Paraphoxinus ghetaldi) i trebinjske gaovice (Paraphoxinus pstrossi), koje su imale znaajnog udjela u ishrani lokalnog stanovnitva, gataka gaovica je malobrojna i preteno slui u lancu ishrane salmonidnih vrsta.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 26

    3.1.3. Socio-kulturoloke karakteristike

    Poredei podatke broja stanovnika iz 1991 i 2013. godine se moe zakljuiti da postoji negativan trend u razvoju populacije optine Ljubinje. Znaajan prekid normalne vrste razvoja populacije se dogodio u periodu 1991 - 1995 zbog rata. Veliki dio populacije je otiao u druge zemlje. Najvee preseljenje se dogodilo unutar zemlje, najvie u odnosu na etnike linije, to je izazvalo da veliki dio populacije ode u podruja gdje su se osjeali manje ugroeni. Povratak raseljenih lica u prijanje prebivalite se takoer odvija uglavnom u odnosu na etnike linije. To vodi ka slabom nivou povratka i znaajnim promjenama u strukturi dravne populacije. Migracija, posebno mlae populacije u radnoj dobi, se nastavila i nakon rata. Poslijeratna migracija je bila izazvana siromatvom, tekim ivotnim uslovima, slabim mogunostima za zaposlenje i niskim ivotnim standardom. Tendencija smanjenja broja stanovnika posledica je istovremenog uticaja vie meusobno povezanih inilaca u dugom periodu, i to: ratno stradanje u 2. svjetskom ratu, ekonomska nerazvijenost, niska stopa nataliteta, te iselavanje u druge regione bive SFRJ, prvenstveno Srbiju, zbog ekonomskih motiva. U periodu 1991-2009. godine, zbog poznatih dogaaja (raspad SFRJ, ratni sukob, postratno kretanje i grupisanje), demografske prilike u Optini Ljubinje su dijelom izmjenjene. Dio stanovnika se iselio, a dio izbjeglog stanovnitva sa drugih podruja (FBiH, Hrvatske) se doselio u Ljubinje. Starosna struktura stanovnitva Ljubinja je nepovolna i neprekidno se mijenja u pravcu poveanja uea starijih i smanjenju uea mlae populacije. Prema procjenama, polnu strukturu stanovnitva Ljubinja karakterie stalan i neto vei broj muke populacije. Ratna zbivanja od 1991. do 1995. godine su dijelom promjenila nacionalnu strukturu stanovnitva Optine. Posmatrajui 1991. i 2009. godinu, Srbi su inili veinsko stanovnitvo Optine (1991. godine su inili 89,83%, a 2009. godine zbog ratnih deavanja i iselavanja ine ak 99,20 % stanovnitva). Uee Muslimana i Hrvata 1991. godine je bilo 8,90% stanovnitva Optine, a 2009. godine samo oko 0,56 % (povratnici). Ostalo stanovnitvo 1991. godine ini 1,27 %, a 2009. godine tek 0,24%. Iselavanje Ljubinjaca traje vijekovima i u raznim pravcima. Odlaenja na rad u Dubrovnik, Mostar, Sarajevo trajalo je dsetinama godina i tako su mnogi Ljubinjci ostali kao stalni stanovnici u tim gradovima. O migracijama ne postoje tani podaci. Kretanje stanovnitva iz Optine u druga mjesta npr. Trebinje je posledica rjeavanja raznih potreba stanovnitva: zdravstvene usluge veeg nivoa, trgovina, odlazak aka i studenata u kolu - svakodnevno i sedmino. Sezonske migracije su takoe prisutne, u kojima radno stabilno stanovnitvo (uglavnom mlae) radi zarade, odlazi u druge regije na rad u oblasti turizma, graevinarstva, kampanje berbe poloprivrednih proizvoda i sl. Posebno su znaajne, sa razvojnog aspekta, migracije mladih koji ostaju u mjestima kolovanja, studiranja sa cilem trajnog nastanjivanja i ivota. I pored stimulativnih mjera, negativni prirodni prirataj i migracije predstavlaju ogroman problem sa kojim se suoava Ljubinje, pa je strateki presudno pitanje: kako unaprijediti opti kvalitet ivota i mogunosti sticanja prihoda graana na podruju optine. Tabela 4 Pregled broja stanovnka stanovnika optine Ljubinje za period 1971 2013

    Optina Populacija

    1971 1981 1991 2013

    Ljubinje 4,837 4,516 4,172 3,756

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 27

    Ukoliko analiziramo podatke koji se odnose na period od 2005 do 2009 godine, na podruju optine Ljubinje broj zaposlenih se nije znaajnije mjenjao u tom periodu. Broj zaposlenih se kretao izmeu 824 i 864, ali bez nekih primjetnih i jasnih tendencija. Prema raspoloivim podacima koji se odnose na period od 2005 do 2009 godine, a odnose se na razvrstavanje zaposlenih prema privrednim djelatnostima, zakluujemo da je evidentan rast broja zaposlenih u javnom sektoru. Takoe, nema naznaka razvoja neke nove privredne djelatnosti koja ve nije bila zastuplena na teritoriji optine Ljubinje. Privredni sektor je u potpunosti smanjio svoje kapacitete, izuzev graevinarstva koje je za ak 200% povealo broj zaposlenih 2009 godine u odnosu na 2008 godinu. Trgovina na malo i veliko, kao i ugostitelstvo bilee blag pad broja zaposlenih, to je vjerovatno u krajnjoj instanci posledica pada kupovne moi odnosno smanjenja potronje graana optine. Prema veliini preduzea, najvie zaposlenih (63%) se nalazi u malim preduzeima koja imaju izmeu 10 i 49 zaposlenih, dok je u srednjim preduzeima kjoja imaju izmeu 50 i 250 zaposlenih zaposleno oko 26%, u mikro preduzeima koja imaju do 9 zaposlenih zaposleno je oko 11% od ukupnog broja zaposlenih u preduzeima. 2009. a posebno 2010. godina obileene su ekonomskom krizom koja je rezultirala gubitkom brojnih radnih mjesta (tekst. industrija i dr.) i snanim padom inae skromne potranje radne snage. Prosjena plata na nivou optine Ljubinje je u poslednjih 5 godina koje su uzimane u obzir prilikom analize bila znaajno nia od prosjene plate na republikom nivou. Prema obrazovnoj strukturi najvei broj (preko 70%) nezaposlenih je KV i SSS. Broj nezaposlenih sa VSS kretao se izmeu 2 i 4%. Starosna struktura nezaposlenih lica je arolika i moemo rei da su sve generacije gotovo podjednako zastuplene. Stopa nezaposlenosti u periodu od 2005 do 2009 godine nije imala nekih znaajnih trendova rasta odnosno pada i kretala se oko 40% (tanije od 39-41%). 2010-te godine trendovi su pogorani. Sve u svemu krupno strateko pitanje je: kako privui nove investicije a odrati i ojaati postojeu privrednu strukturu. Zakljuak demografske analize je:

    - Negativan rast populacije je karakteristika optine Ljubinje;

    - Znaajan broj raseljenih lica zbog rata i nakon njega ivi u loim uslovima;

    - Znaajno manji broj stanovnika u poreenju sa 1991. godinom;

    - Visoka stopa nezaposlenosti. Cjelokupan demografski rezultat je nepovoljan jer veina optina, to se posebno odnosi na optinu Ljubinje, ne mogu pruiti osnovne ivotne uslove da bi se zadrala populaciju u podruju i ohrabrio dalji razvoj demografije.

    3.2. Opis moguih uticaja projekta na ivotnu sredinu

    3.2.1. Uticaji na rijeni podsliv

    Podruje Ljubinja ima deficit vodnih resursa i to u periodu kad su vode najpotrebnije. Povrinske vode gotovo izostaju tako da je prisutan jedan povremeni povrinski tok pod imenom Bukov potok. Bukov potok ponire sjeverozapadno od Ljubinja. Oticaj sa podruja optine je dominantno podzemni zahvaljujui velikim povrinam izgraenim od karbonatnih naslaga.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 28

    Zona karstifikacije je duboka tako da voda koja se istaloi atmosferski ponire jako brzo. Imajui u vidu ovu injenicu izvora gotovo i da nema, osim dvije pojave na lokalitetu Slavan i Krtinje. Pojave ovih izvora se vezuju za dolomitine naslage 1K1 koje predstavljaju hidrogeoloku barijeru koja spreava procjeivanje podzemnih voda u dublje horizonte. Ovi izvori su kontaknog gravitacionog tipa. S obzirom, da je hidrogeoloki problem zahvatanja podzemnih voda veliki na podruju Ljubinja, metode skupe, a ishod rezultata istraivanja nesiguran, planirano je da se problem deficita voda rjeava na raun povrinskih voda tj. Bukovog potoka. Meutim, nikada ranije nisu raena nikakva hidroloka istraivanja podzemnih voda na ovom mikro lokalitetu, ali postoje odreena istraivanja koja su raena u okruenju sa ciljem energetskog iskoritavanja povrinskih vodotoka i njihovih uticaja na podzemne vode. Konkretno raena su studijska istraivanja energetskog korienja vode rijeke Bregave, koja isto ponire kao i Bukov potok, kao i dosta obimne analize koje su raene u okviru projekta Gornji Horizonti i provoenja voda iz jednog slivnog podruja u drugo i u svim sluajevima analizirani su uticaji na podzemne vode. Na osnovu nalaza spomenutih istraivanja moe se zakljuiti da je predmetno podruje u hidrolokom smislu uvezano u jedinstven sistem preko bogate mree povrinskih i podzemnih vodotoka od kojih veina zavrava u Neretvi. Kako se radi o privremenom vodotoku ija e voda, u sluaju realizacije ovog projekta, biti zahvaena u akumulaciju i koriena za potrebe navodnjavanja poljoprivrednih povrina, ne oekuje se uticaji na rijeni podsliv Bukovog potoka, pogotovu zbog injenice da je predmetno podruje u hidrolokom smislu uvezano u jedinstven sistem preko bogate mree povrinskih i podzemnih vodotoka. U prilog ovoj procjeni ide i injenica da na pomenutom potoku ve postoji povrinska akumulacija koja je u funkciji navodnjavanja Ljubinskog polja. Kako je ova akumulacija male zapremine oko 50000 m3 predlaeno je samo poveanje njenog kapaciteta. Sa druge strane izgradnja akumulacije imae dosta pozitivnih uticaja na okolinu jer omoguava da se voda koristi i za druge namjene kao to su akumuliranje tehnike vode za bgaenje poara, napajanje stoke, rekreacije, ribogojilita i dr.

    3.2.2. Uticaji u fazi izgradnje

    Projekat navodnjavanja u Ljubinjskom polju je planiran kako bi se kroz revitalizaciju i modernizaciju sistema za navodnjavanje i odvodnju osigurale ekonomske, socijalne i okoline koristi, korisnicima zemljita i lokalnoj zajednici u ovom podruju. Ranija iskustava slinih projekata, kao i iskustva iz probnog perioda sa postojeom manjom akkumulacijom, govore da e projekat imati brojne pozitivne uticaje na ivotnu sredinu kroz promociju dobrih praksi upotrebe zemljita, metoda uzgoja i prerade poljoprivrednih proizvoda. Projekt bi trebao pomoi ojaati lokalne kapacitete u ekoloki odrivim pristupima razvoju poljoprivrede. Potencijalni pozitivni uticaji na ivotnu sredinu kroz implementaciju ovog projekta ukljuuju: (i) smanjenje gubitaka vode kroz poboljani rad i odravanje; (ii) smanjenje rizika od zaslanjivanja i zabarivanja tla putem poboljanja odvodnjavanja; (iii) efektivnije zbrinjavanje otpada kroz vee uee zajednice. Planirani graevinski radovi e imati za cilj proirenje akumulativnih kapaciteta za vodu, revitalizaciju i poboljanje dijelova distributivnog sistema za navodnjavanje. Radovi e se izvoditi samo na odreenim podrujima unutar sistema za navodnjavanje.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 29

    Imajui u vidu da se projekt odnosi na revitalizaciju i modernizaciju postojeeg sistema, oekuje se da e njegovi direktni uticaji na ivotnu sredinu biti mali do neznatni. Bezobzira na veliinu uticaja mjere za njihovo sprjeavanje/ublaavanje moraju biti sastavni dio procesa projektovanja i implementacije. Potencijalni negativni uticaj projekta ukljuuje: (i) tete uzrokovane radovima na izgradnji od strane izvoaa radova ukljuujui odlaganje iskopane zemlje i drugih materijala iz kanala za navodnjavanje i drenanih kolektora; (ii) dugoroni rizik od kontaminacije povrinskih i podzemnih voda uslijed agrohemijskog zagaenja kao rezultat poveane upotrebe pesticida u budunosti; i (iii) erozija zemljita povezana sa postojeim praksama poljoprivredne proizvodnje. Za potrebe izgradnje sistema neophodno je prisustvo graevinske mehanizacije (rovokopaa, buldoera) manjih gabarita i radnika na terenu, te uspostavljanje gradiline zone. Glavni uticaji izgradnje e ukljuivati upravljanje iskopanom zemljom i graevinskim otpadom te otpadnim vodama i gorivima i mazivima na gradilitu, ali takoer mogu ukljuivati: (i) ometanje pristupa i kretanja, (ii) poremeaj u odvijanju poljoprivrednih aktivnosti koje proizlaze iz pristupa ogranienja, sabijanje tla i kopanja kanala, (iii) otpad, buku, blato i prainu na lokaciji i na pristupnim cestama, (iv) oteenje stabala ili drugog rastinja na mjestu izvoenja radova i (v) uznemiravanje ivotinjskog svijeta na i u blizini podruja. Zagaenje tla

    Graevinski radovi, ukljuujui uklanjanje povrinskog sloja zemljita (humusa), kopanje, kao i samo prisustvo mainerije i radnika na gradilitu moe imati negativan uticaj i na kvalitetu zemljita. Prema tome, identifikovani su slijedei uticaji:

    Zauzimanje zemljita novom akumulacijom; Mehaniki uticaj na tlo tokom iskopavanja kanala; Stimulacija erozije vjetrom i vodom; Zagaenje zemljita zbog prosipanja ili odlaganja ulja i uljnih derivata, motornog

    ulja i slinog otpada koji potie od ureaja i vozila na gradilitu; Zagaenje zemljita zbog nekontroliranog odlaganja vrstog otpada na zemljite; Zagaenje zemljita zbog nekontrolisanog isputanja na zemljite ispusta iz

    toaleta za radnike na gradilitu; Odlaganje vraanja zemljita u prvobitno stanje.

    Privremeno uspostavljena mrea gradilinih puteva e biti uklonjena i zemljite vraeno u prvobitno stanje nakon zavretka graevinskih radova, osim u situacijama gdje je neophodno da se putevi zadre radi odravanja. U podrujima gdje je potrebno prei preko strmih nagiba, graevinski radovi mogu prouzrokovati eroziju tla i transport nanosa. Implementacijom predloenih mjera za ublaavanje uticaja kao to su koritenje privremenih nasipa, ograda i rovova koji bi umanjili i ograniili nivo zagaenja, spomenuti uticaji e se minimizirati. Vraanje zemljita u prvobitno stanje je standardna procedura koja se provodi nakon zavarivanja i zatrpavanja cijevi. Vraanjem zemljita u prvobitno stanje nastojat e se ostvariti dva cilja (i) kratkoroni cilj, koji se ogleda u zatrpavanju, odvodnji i stabilizaciji tla radi trajnog sprjeavanja erozije i rekultivacija, odnosno nanoenja ouvanog ili zamjenskog povrinskog sloja kako bi se omoguio rast autohtone vegetacije i (ii) dugoroni cilj, koji se ogleda u uspostavljanju odgovarajueg vegetacijskog pokrivaa, kojim bi se nastojalo vratiti lokalne biljne zajednice i ekosistem u prvobitno stanje.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 30

    Odlaganje vraanja zemljita u prvobitno stanje moe uzrokovati pogoranje kvaliteta ouvanog povrinskog sloja zemljita, kao i poveati trokove naknadnog vraanja zemljita u prvobitno stanje. Gore navedeni uticaji su privremenog karaktera i mogu je povratak u prvobitno stanje prije izvoenja radova. Uticaj moe biti znaajan ukoliko se ne primjene mjere iz dobre graevinske prakse u skladu sa Zakonom o graenju koje e biti preporuene ovom Studijom, te izvri vraanje zemljita u prethodno stanje. Zauzimanje zemljita novom akumulacijom

    Problematika zauzimanja povrina neophodnih za izgradnju ovakvih objekata, jedan je od parametra mjerodavnih za definisanje odnosa izgradnje objekta i ivotne sredine. Izuavanje ove problematike postalo je aktuelno onog trenutka kada se napokon shvatilo da povrine koje zauzimaju akumulacije, predstavljaju izgubljeni resurs i da se teko mogu privesti svojoj predhodnoj namjeni. Zaposjedanje prostora ima vie ekolokih aspekata, meu ostalim: unitavanje ili znaajno oteenje zateenih, ali i drugih, s njima povezanih ekosistema i gubitak zemljita za druge privredne namjene (u prvom redu zemljoradnju). Meutim, kako je ukupna povrina akumulacije 3,4 ha vidljivo je da se radi o maloj povrini, to znai da se radi o povrini koja ne predstavlja znaajnu privrednu vrijednost za optinu Ljubinje. Na obalama akumulacije ne postoji poloprivredno zemlite koje e biti potopleno zbog toga to se akumulacija formira izmeu dva nasipa koja su ranije izgraena za potrebe postojee akumulacije. Meutim, ukoliko bi se zauzimalo i poljoprivredno zemljite za potrebe izgradnje itavog sistema, u sluaju ovakvih projektata, gubitak obradivog zemlita se delimino kompenzuje kroz poveanu mogunost navodnjavanja poloprivrednih povrina i smanjenjem rizika od plavlenja. Poslije zavrenih graevinskih radova vrie se sanacija zemlita koje je zauzeto graevinskim i drugim radovima prema projektnoj tehnikoj dokumentaciji. Zagaenje vode

    Procjenjuje se da bi graevinski radovi mogli negativno uticati i na kvalitet podzemnih i povrinskih voda i to:

    poveana sedimentacija i erozija izazvana iskopnim radovima, to e uticati na kvalitetu vode i prouzrokovati promjene stabilnosti obale akumulacije;

    zagaenje povrinskih i podzemnih voda putem prosipanja ili odlaganja ulja i uljnih derivata, motornog ulja i slinog otpadnog materijala koji potie od ureaja i vozila na gradilitu;

    promjene u kvaliteti povrinske vode zbog nekontrolisanog odlaganja iskopnog materijala u povrinsku akumulaciju;

    promjene u kvaliteti povrinskih voda zbog nekontrolisanog odlaganja vrstog otpada u povrinsku akumulaciju;

    promjene u kvaliteti povrinskih i podzemnih voda zbog nekontrolisanog isputanja iz toaleta za radnike na gradilitu.

    Svi gore navedeni uticaji su privremenog karaktera. Ovom studijom e se predloiti mjere za ublaavanje kojima e se nastojati umanjiti negativni uticaji u fazi izgradnje i osigurati vraanje u prethodno stanje.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 31

    Zagaenje vazduha

    Kao posljedica izvoenja graevinskih radova oekuje se poveana koncentracija zagaujuih materija, prvenstveno praine i izduvnih gasova iz motornih vozila. Aktivnosti koje e prouzrokovati emisiju zagaujuih materija su: izgradnja privremenih pristupnih puteva, prijevoz nepokrivenog graevinskog materijala, kretanje mainerije i vozila na gradilitu, kao i radovi na iskopavanju rovova u koje e se polagati cijevi. Uticaj na kvalitet vazduha se oekuje na podruju udaljenom nekoliko stotina metara od mjesta na kojem e se odvijati radne aktivnosti. Ipak, znaajan uticaj na lokalno stanovnitvo se ne oekuje, kao ni prekoraenje zakonom dozvoljenih koncentracija za emisije u vazduh. Stoga su svi uticaji usko vezani za lokaciju izvoenja radova, privremenog su karaktera sa tendencijom vraanja u prvobitno stanje po zavretku radova. Uticaj na nivo buke

    Izgradnja e napredovati postepeno to e prouzrokovati pojavu privremene buke. Proces izgradnje se ne moe procijeniti na ovom stepenu, s obzirom da isti ovisi o nizu razliitih faktora kao to je broj radnika, vrsta mehanizacije, vrsta tla, prisutnost ostalih faktora (postojee podzemne cijevi) itd. Graevinski radovi e se uglavnom odvijati tokom radnih sati u danu, ali ovisno o prirodi posla, postoji mogunost da e se odreene aktivnosti obavljati izvan navedenog vremenskog okvira. Stoga e se kroz mjere za ublaavanje uticaja propisati dnevno radno vrijeme u zonama pod najveim uticajem. Ovaj uticaj se ocjenjuje kao privremen i manje znaajan. Uticaj na floru i faunu

    Prilikom izvoenja graevinskih radova uz koritenje teke mehanizacije moe doi do oteenja biljnih kultura koje se uzgajaju. Malo je vjerovatno da se mogu oekivati znaajni negativni uticaji na floru i faunu. Kao to je ranije naglaeno vegetacija predmetnog podruja je izuzetno siromana vrstama. Siromatvo biljnog svijeta prati siromatvo ivotinjskog. Ukoliko se analiziraju uticaji na migratorne ptice onda procjena uticaja, treba da budu zasnovana na meunarodno priznatoj metodologiji, Scottish National Heritage (SNH) metodologija. Kada se radi o analizi uticaja na ptice onda se oni obino prikazuju kao skup sledeih vrsta uticaja:

    stvaranje efekta barijere redovnom kretanju ili migraciji;

    gubitak ili fragmentacija stanita;

    raseljavanje i uznemiravanje, i

    kolizija sa objektima sistema. U sluaju izgradnje i eksploatacije predmetnog sistema navodnjavanja moemo govoriti jedino o fragmentaciji stanita i raseljavanju i uznemiravanju ptica. Stvaranje efekta barijere redovnom kretanju ili migraciji i kolizija sa objektima sistema u ovom sluaju nije ostvariva. Ukoliko se pogleda veliina koju zaposjedaju elementi sistema navodnjavanja (akumulacija i svi objekti) moe se zakljuiti da e i uticaji na gubitak ili fragmentaciju stanita, raseljavanje i uznemiravanje sa i na predmetom prostoru biti minimalni i zanemarivi.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 32

    Uticaj na kretanje stanovnitva

    Uzimjui u obzir da e projekat moda podrazumijevati izgradnju gradilinih puteva, postavljanje radnikog kampa, kretanje maina lokalnim cestama, kopanje rovova radi polaganje cjevovoda, postoji mogunost da e sve navedene akivnosti ometati uobiajene rute kretanje stanovnitva i motornih vozila. Ovi uticaji se mogu ublaiti primjenom mjera dobre graevinske prakse ukljuujui planiranje razmjetaja maina i opreme u vrijeme kada nisu velike dnevne guve u saobraaju te osiguranjem sigurnog prolaza kroz gradilite ili alternativnog prolaza za pjeake i vozila u saradnji sa lokalnim vlastima. Osim toga postoji potencijalna opasnost po zdravlje vezana za prisutnost otvorenih rovova u blizini naseljenih mjesta koja se moe ublaiti odgovarajuom signalizacijom i ograivanjem. Uopteno govorei, svi uticaji izazvani graevinskim radovima su privremeni i mogu je povratak u prvobitno stanje prije izvoenja radova. Uticaji se mogu ublaiti odgovarajuim dobrim graevinskim praksama koji e se propisati ovom Studijom.

    3.2.3. Uticaji u fazi koritenja

    Pored mnogih znaajnih koristi koje navodnjavanje ima u poljoprivrednoj proizvodnji, navodnjavanje moe imati i neeljene posljedice, naroito ukoliko se nepravilno primjenjuje ili se primjenjuje u neodgovarajuim uslovima. Potencijalni negativni uticaji koji su identifikovani u fazi koritenja se odnose na: (i) probleme sa zabarivanjem, zaslanjivanjem i erozijom zemljita, (ii) kvalitetom povrinskih i podzemnih voda zbog agrohemijskog zagaenja, (iii) te poremeaju ekolokog balansa u smislu pojave odreenih vrsta tetoina i korova. Uticaj na zemljite

    Zabarivanje zemljita nastaje kada nivo podzemne vode pree kritinu visinu koja je nepovoljna za razvoj veine poljoprivrednih kultura. Tada dolazi do potpunog zasienja zemljita vodom. Zabarena zemljita ne mogu se na vrijeme, ili se uopte ne mogu pripremiti za sjetvu, niti se mogu blagovremeno zasijati. Za rjeavanje problema zabarivanja zemljita potrebno je odvodnjavanje i primjena drugih agromelioracionih mjera. Zaslanjivanje zemljita navodnjavanjem moe nastati podizanjem nivoa podzemne vode koja je zaslanjena i kada se navodnjava vodom koja sadri poveanu koliinu soli, a naroito kada se primjenjuju velike zalivne norme. S obzirom da nisu raene analize zemljita, u ovom trenutku nije mogue tvrditi da je podruje ugroeno. Ipak je potrebno naglasiti i ovu mogunost i preporuiti praenje stanja saliniteta zemljita koje se navodnjava. Pravilnim odreivanjem zalivnih normi, izborom odgovarajueg naina i opreme za navodnjavanje i njihovim prilagoavanjem uslovima zemljita, sprjeava se ili umanjuje pogoranje vodnofizikih svojstava zemljita i pojava irigacione erozije. Kljuna mjera prevencije se odnosi na stalnu edukaciju poljoprivrednika o pravilnim metodama navodnjavanja i dobrim poljoprivrednim praksama te praenje kvaliteta zemljita koje se navodnjava. I u fazi koritenja nastavljaju se ranije izraeni uticaji koji se odnose na zauzimanje zemljita akumulacijom i svim objektima sistema, tako da se mora raunati na njih.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 33

    Uticaj na vode

    Primjena hemijskih sredstava u poljoprivredi ukljuujui primjenu fitofarmaceutskih sredstava i mineralnih i organskih ubriva transportnim mehanizmom procjeivanja i povrinskog oticanja mogu dospjeti u povrinske vode i podzemne vode, te na taj nain ugroziti njihov kvalitet. Nivo podzemne vode se nalazi relativno blizu ispod povrine terena, te bi time eventualni uticaj bio znaajniji. Planom praenja e biti predvieno redovno vrenje analize kvaliteta vode iz akumulacije kopa ne samo radi utvrivanja uticaja projekta na kvalitet ve i radi utvrivanja kvaliteta vode koja e se koristiti za navodnjavanje kako bi se izbjegli negativni uticaji po usjeve i zemljite. Uzimajui u obzir prezentovane rezultate analize uticaja na podsliv ne oekuju se da e se zahvatanjem vode za navodnjavanje ugroziti ni kvaliteta ni koliina vode raspoloiva za vodosnabdijevanje naselja, kao ni bilo koji drugi korisnici. Uticaj upotrebe pesticida i drugih hemikalija

    Generalno, poveana poljoprivredna djelatnost, te upotreba pesticida i drugih hemikalija je jedan od indirektnih uticaja i rizika na vode i ivotnu sredinu koji su uvijek vezani za izgradnju i koritenje ovakvih sistema za navodnjavanje. Meutim, na prostoru Ljubinjskog polja do sada se sva proizvodnja zasnivala uglavnom na tradicionalnim metodama, tzv. organske proizvodnje, sa veoma malo ili nimalo upotrebe pesticida i drugih hemikalija. Izgradnjom sistema za navodnjavanje doi e do poveane upotrebe fertilizatora kroz upotrebu vode za navodnjavanje obogaene sa njima. Meutim, ukoliko se primjena fertilizatora ogranii na propisane koncentracije i koliine one ne bi trebalo da imaju negativne uticaje na ivotnu sredinu, jer bi trebalo da u potpunosti budu prihvaene od strane kultura koje se navodnjavaju. Upravo zbog navedenog, sa aspekta prevencije uticaja neophodno je primijeniti mjere koje se prvenstveno odnose na stalnu edukaciju poljoprivrednika o pravilnim metodama navodnjavanja i dobrim poljoprivrednim praksama ukljuujui integralne mjere prevencije tetoina. Uticaj na faunu Veina sredstava za suzbijanje tetoina u poljoprivredi predstavlja opasne otrove za pele i druge korisne insekte. Da bi se pri njihovoj primjeni izbjeglo trovanje pela neophodno je primjeniti odgovarajue mjere primjene ovih sredstva koje se odnose na vrijeme prskanja, vremenske prilike i odabir pesticida. Takoer je potrebno ostvariti kontakte sa udruenjima pelara, te ih blagovremeno obavjetavati o akcijama koritenja sredstava kako bi oni mogli pravovremeno djelovati i zatvoriti pele u konice. S obzirom da se projekat navodnjavanja odnosi na podruja na kojima se ve vri poljoprivredna proizvodnja, to znai da se ne planira irenje na vea podruja, te da je intencija poveati obim proizvodnje na prijeratni nivo, ne oekuje se znaajan poremeaj u ekolokom balansu i poveana najezda tetoina. Meutim, neophodna je stalna edukacija poljoprivrednika o dobrim poljoprivrednim praksama ukljuujui integralne mjere prevencije tetoina.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 34

    Uticaji na zdravlje ljudi

    Za bilo koji sistem brane i akumulacije vode najvea incidentna situacija koja moe imati

    uticaj na zdravlje ljudi jeste prolom brane i upravo zbog toga pri projektovanju brane,

    polo se od zahtjeva da se ostvari maksimalna bezbjednost. Brana ispunjava uslove

    hidraulike, statike i konstrukcione stabilnosti i u toku eksploatacije, nalazie se pod

    oskultacijama i analizama ponaanja. Obzirom na sve preduzete mjere zatite prolom

    brane je najpesimistinija situacija koja se analizira.

    Druga vrsta potencijalnih opasnosti koja moe ugroziti zdravlje ljudi jeste neovlateni

    pristup akumulaciji. Da bi se minimizirala vjerovatnoa da se to desi, tj. da ljudi ili ivotinje

    sluajno upadnu u akumulaciju, predvieno je postavljanje ograde oko nove akumulacije,

    na isti nain kao to je to uraeno i sa starom akumulacijom.

    Kod pripreme i nanoenja fitofarmaceutskih sredstava u sluaju neodgovarajue zatite korisnika moe doi do trovanja. Rastvori pesticida mogu proi kroz kou, disajne puteve (udisanje pare pesticida) ili probavni trakt (konzumiranje). Trovanja nisu samo akutne prirode (jednokratan unos velike koliine, neposredan dodir s koom), nego se mogu pojaviti i zbog dugotrajnog i ponavljajueg nanoenja manjih koliina, koje u primjeru jednokratnog unosa ne pokau posljedice (hronina trovanja). Dodir sa koom predstavlja najei oblik trovanja pesticidima. Do prodiranja pesticida kroz kou dolazi puno bre ako su ruke, dlanovi, noge i lice nezatieni. Visoke temperature i znojenje ubrzavaju prodiranje pesticida kroz kou. Uzimajui u obzir prethodno navedeno, prilikom primjene pesticida neophodno je koritenje zatitne opreme (gumene rukavice, gumene izme, zatitno odijelo, pokrov za glavu, naoale, masku za nos i usta). Otpad koji nastaje od primjene pesticida se smatra opasnim otpadom te se kao takav treba adekvatno privremeno skladititi i odloiti u saradnji sa operaterima ovlatenim za zbrinjavanje opasnog otpada.

    3.2.4. Pozitivni uticaji projekta na upravljanje okolinom

    Izgradnjom sistema za navodnjavanje osigurae se ekonomske, socijalne i ekoloke koristi, korisnicima zemljita i lokalnoj zajednici u ovom podruju. Iskustava slinih projekata, govore da e projekat imati brojne pozitivne uticaje na ivotnu sredinu kroz promociju dobrih praksi upotrebe zemljita, metoda uzgoja i upravljanjem tetoinama. Projekt bi trebao pomoi ojaati lokalne kapacitete u ekoloko odrivim pristupima razvoju poljoprivrede. Potencijalni pozitivni uticaji na ivotnu sredinu kroz implementaciju ovog projekta ukljuuju:

    bolji nadzor nad koritenjem vodnih resursa;

    racionalnije koritenje vodnih resursa kroz poboljani rad i odravanje;

    smanjenje rizika od zagaivanja vode hemikalijama.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 35

    Dodatno zapoljavanje

    U sluaju nezaposlenosti i siromatva u projektnom podruju, izvori radne snage nee biti smanjeni. Ako se zapoljava iz grupe nezaposlenih ili zapoljavanje ima uticaj na nezaposlenost, projekat stvara drutven koristi zbog smanjene drutvene podrke ili pomoi nezaposlenima. To je sluaj u projektima navodnjavanja. Nastat e slijedee drutvene koristi od dodatnog zapoljavanja:

    - Poveanje broja radnih mjesta tokom implementacije investicije (privremeni efekt);

    - Poveanje radnih mjesta zbog potrebe za obavljanjem poslova odravanja;

    - Nova radna mjesta kao posljedica ekonomskog razvoja koji je omoguen implementacijom investicije.

    Smanjenje razvojnih razlika meu regijama

    Uticaj projekta na smanjenje razvojnih razlika meu regijama proizlazi najvie iz proirenja pristupa tehnikoj infrastrukturi. Zadaci zavreni u okviru projekta imaju pozitivan uticaj na poveanje investiranja u cijeloj regiji. Dva aspekta su od kljune vanosti za smanjenje stepena razvoja meu regijama:

    - Proirenje infrastrukture je osnovni element razvoja u regiji i stanovnici ga smatraju uslovom. Nedostatak infrastrukture vodi ka degradaciji u regiji i odlasku ljudi u podruja koja su razvijenija;

    - Drugi element u smanjenju razvojnih razlika meu regijama se tie uske veze izmeu proirenja infrastrukture i adekvatnog navodnjavanja. Projekat omoguava poslovni razvoj u podruju proizvodnje poljoprivrednih proizvoda, kao poluproizvoda tako i gotovih proizvoda, trgovine i usluga. Ovakva situacija ohrabruje potencijalne investitore za dalje investiranje razvojnih aktivnosti u ovom podruju.

    3.2.5. Opis moguih (pozitivnih i negativnih) uticaja projekta na drutvo

    U nastavku su prezentovani glavni nalazi Drutvene procjene Projekta razvoja navodnjavanja na projektnoj lokaciji Ljubinskog polja, dok je detaljna analiza dana u Prilogu dokumenta. Relevantni akteri. Na osnovu rezultata pregleda postojeih podataka i kvalitativnog istraivanja identifikovani su relevantni kljuni akteri, odnosno institucije, organizacije i zainteresovane grupe, u vezi s Projektom razvoja navodnjavanja na lokaciji Ljubinskog polja, optina Ljubinje u Republici Srpskoj. Najznaajniji uticaj na situaciju u poljoprivredi i vodoprivredi imaju optinske vlasti nadlene za oblast poljoprivrede i vodoprivrede, sami poljoprivredni proizvoai, udruenja i preduzea/poljoprivredna dobra: Optina Ljubinje i PZ "STELA" Ljubinje i poljoprivrednici naselja Duboica, tit, Voeni, Krajpolje, Ograda, Grablje i Gradac. Za predstavnike korisnika zemljita optinske vlasti su kljuni akteri u poljoprivrednoj djelatnosti. Predstavnik Optine Ljubinje smatra da svi navedeni akteri imaju jednako vaan uticaj u lancu poljoprivredne proizvodnje. Trajno/privremeno preseljenje i izuzimanje zemljita. Na osnovu podataka prikupljenih tokom kvalitativnog istraivanja, zakljuujemo da na projektnoj lokaciji Ljubinskog polja veina zemljita u vlasnitvu optine Ljubinje, a jedan dio se nalazi u vlasnitvu individualnih poljoprivrednih proizvoaa sa kojima je ve obavljen razgovor tako da nee biti nikakvih problema u vezi sa rjeavanjem imovinsko - pravnih odnosa. Zakljuak donosimo na osnovu stava predstavnika lokalnih vlasti.

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 36

    Konkretno, lokacija nove akumulacije obuhvata povrinu od cca 3,4 ha od ega je u vlasnitvu optine 2,4 ha, a u privatnom vlasnitvu 1 ha. Od 13 planiranih krakova cjevovoda njih 10 u potpunosti prolaze kroz optinsko a 3 kraka kroz privatno zemljite. 6 domainstava sa ukupno 20 lanova e biti pod uticajem projekta vezano za otkup zemljita (sa njima je ve postignut usmeni dogovor). Putem ankete prikupili smo i podatke o raspoloenju poljoprivrednika po pitanjima trajnog ili privremenog preseljenja, izuzimanja ili koritenja njihovog zemljita za potrebe Projekta. Veina ispitanika je spremna ustupiti dio svoje zemlje za potrebe realizacije projekta (za postavljanje cijevi, kanala, pumpe), ali pod uslovom da ne ugrozi njihovu proizvodnju. Kada su u pitanju eksproprijacija, trajno ili privremeno preseljenje, ispitanici u preko 69,2% sluajeva ne bi pristali, ni pod kojim uslovima, na neku od navedenih mjera za potrebe realizacije Projekta. Meutim, realizacija predmetnog projekta nee zahtijevati bilo kakvo preseljenje, ni trajno ni privremeno. Karakteristike domainstava i zajednica. Na podruju Optine Ljubinje, konkretno u okolini lokacije na kojoj je planirana projektna aktivnost navodnjavanja, Ljubinsko polje, ivi oko 500 stanovnika, od kojih se 60% bavi poljoprivrednom djelatnou. Projektom razvoja navodnjavanja obuhvaena je rekonstrukcija postojeeg sistema navodnjavanja na povrini od 214 ha, u dravnom vlasnitvu. Istraivanje je proireno na stanovnitvo u neposrednoj blizini projektne lokacije, te su putem ankete prikupljeni podaci o karakteristikama ovih zajednica i domainstava. Prema anketi, zemljite koje nije u vlasnitvu optine Ljubinje (cca 85% optinsko, 15% privatno) je u privatnom vlasnitvu poljoprivrednika i u 73,1% sluajevima je naslijeeno. Treina ispitanika (30%) za poljoprivrednu proizvodnju koristi zemljite na vie odvojenih parcela. Prosjean broj parcela je 3. Jedna od karakteristika vlasnitva je vie parcela, to oteava poljoprivrednu proizvodnju uslijed gubitka vremena i snage poljoprivrednika tokom prelaska s parcele na parcelu. Vrijednost zemljita u vlasnitvu veina ispitanika (80%) nije mogla ili nije bila sigurna za procjeniti, to je samo jedan od pokazatelja da ne postoji potranja za istim. Na osnovu naknadnih istraivanjima i informacija koje smo dobili od predstavnika optine Ljubinje saznali smo da je prosjena cijena zemljita u Ljubinjskom polju 3KM/m2. Na osnovu podataka prikupljenih kvantitativnim istraivanjem nalazimo da je 82,9% ispitanika, korisnika, poljoprivrednog zemljita i poljoprivrednih proizvoaa mukog pola, dok je u 17,1% domainstava to osoba enskog spola. Prosjena starost poljoprivrednih proizvoaa je 52 godina. Domainstva u prosjeku imaju po 3 lana. Kada je rije o obrazovnom profilu, priblino isti broj ispitanika je zavrilo osnovnu kolu (30%) i srednju kolu/gimnaziju (44,3%). 8,6% ispitanika je bez osnovne kole ili nije zavrilo osnovnu kolu, dok 7,2% ispitanika ima vie obrazovanje. Najvei procenat ispitanika (27,1%) ima prosjean mjeseni prihod iz svih izvora, znai kada se uraunaju sve plate, i sva ostala primanja svih lanova domainstava od 101 do 300 KM, to je daleko ispod prosjenih primanja u RS Prosjena neto plata u RS za novembar 2015. godine je bila 824 KM1, odnosno 9888 KM godinje). S obzirom na nisku zaradu od poljoprivredne proizvodnje i strukturu prihoda, ne iznenauju podaci o visini ukupnih prihoda na ovoj lokaciji:

    1 Zvanina web stranica Republikog zavoda za statistiku, http://www.rzs.rs.ba

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 37

    U velikom broju domainstava poljoprivreda je glavna aktivnost (38,6%), dok 44,3% navodi da je sporedna.

    U 32,9% domainstava neko od lanova domainstva je zaposlen negdje drugo, a ne u poljoprivrednoj djelatnosti. Prosjean broj lanova domainstva koji su zaposleni negdje drugo je jedan lan po anketiranom domainstvu.

    Neto vie od polovine anketiranih domainstava (38,6%) imaju i druge prihode osim poljoprivredne proizvodnje. Ispitanici koji su naveli da njihovo domainstvo ima i druge izvore prihoda, naveli su i strukturu tih prihoda: 59,2% domainstava ima nekog zaposlenog lana i na osnovu toga prihode po osnovu plate; i u 44,7% domainstava neko od lanova prima penziju.

    Prosjeni mjeseni prihod domainstava za 21,4% ispitanika je u rasponu od 301 do 500 KM, za 27,1% ispitanika je u rasponu od 101 do 300 KM, a za 17,1% ispitanika u rasponu od 501 do 700 KM. Samo 5,7% ispitanika navodi da su im prihodi u rasponu od 701 do 900 KM, a ak 2,9% da su im mjeseni prihodi do 100 KM.

    Voarstvo je ocjenjeno kao sektor sa visokim mogunostima razvoja u predjelima BiH kojima pripada i Optina Ljubinje. U poljoprivrednoj proizvodnji, na zemlji, u prosjeku stalno rade tri osobe. Za poljoprivrednu proizvodnju u veoma maloj mjeri se angauju sezonski radnici, nego su u 87,1% sluajeva sve odrasle osobe koje rade stalno na zemlji lanovi domainstva. Ovi podaci dovode nas do zakljuka da je poljoprivredna proizvodnja u Optini Ljubinje porodina djelatnost, u kojoj se ne zapoljavaju sezonski ili radnici koji nisu lanovi domainstva. Putem odgovora ispitanika na pitanja o poljoprivrednoj opremi i mehanizaciji doli smo do podatka da (17,1%) ispitanika posjeduje plastenike. Neke od poljoprivrednih maina posjeduje veina ispitanika, npr. traktor, motokultivator ili frezu 65,7% ispitanika. Mali procenat (7,1%) ispitanika izjasnio se da trenutno koristi neki sistem navodnjavanja poljoprivrednih povrina. 85,7% ispitanika koji koriste neki sistem navodnjavanja, navode da koriste nedefinisan sistem navodnjavanja, kap po kap koristi 7,1%, dok 7,1% ispitanika koriste ukopane cijevi. Prema srednjoj vrijednosti odgovora ispitanika, najskuplja stavka u poljoprivrednoj proizvodnji je nabavka ubriva. Ova stavka u ukupnim trokovima poljoprivredne proizvodnje uestvuje sa 50%. Nabavka sjemena uestvuje sa 25%, zatitna sredstva sa 20%, najam mehanizacije 10%, a navodnjavanje uestvuje sa 10% u ukupnim trokovima. Za linu upotrebu poljoprivredne proizvode uzgaja 72,9% ispitanika. 17,1% ispitanika poljoprivredne proizvode prodaju na lokalnom tritu. Na irem tritu BiH i inostranom tritu zanemariv broj plasira svoje proizvode. Bojazni i oekivanja stanovnitva. Prema prikupljenim podacima, za veinu ispitanika (60%) problem koji ima najvie uticaja na smanjenje poljoprivredne proizvodnje je sua. Kao problemi, ali u znatno niem procentu, navedeni su i nedostatak kvalitetnog sjemena, skupo ubrivo, niska otkupna cijena, nelojalna konkurencija, nedostatak trita za plasman. Treina ispitanika (30%) oekuje da e u narednom periodu, od npr. 5 godina, poljoprivredna proizvodnja ostati ista. Ipak, poljoprivrednici su i prilino pesimistini u oekivanjima: djelimina poboljanja u poljoprivrednoj proizvodnji oekuje samo 10% ispitanika, a niko ne oekuje da e se proizvodnja jako poboljati. Treina ispitanika oekuje pogoranja. Polovina (50%) ispitanika misli da na poljoprivrednu proizvodnju

  • Plan upravljanja ivotnom sredinom i procjena uticaja na drutvo | 38

    najvei uticaj ima ekonomska situacija, a 30,8% ispitanika da je