of 13/13
PSyCHOTERAPIA 1 (160) 2012 strony: 51–63 diabetes type 1 family with a sick child Summary: The aim of the article is to present, on the basis of the available subject li- terature, the psychological aspects of a functioning family system of a child with diabetes type 1, on various stages of the development of family life. The analysis of the impact of diabetes on the family system has been based on the theory of stress – child diabetes has been defined as a family system stressor. However, taking into consideration the specific character and complexity of the disease, it cannot be classified to only one category of stressors. The diagnosis of the disease or of its complications, and the threat to life connected with it may be, in some circumstances, a traumatic stressor to the family system. The child’s disease in- fluences all family life events and, on the other hand, it evokes some of them (e. g. periodical hospitalisation). In this way it becomes a life event stressor. Everyday self-control of diabetic and all daily difficulties connected with it, make the disease a chronic stressor that can be defined as daily hassle. Przedmiotem artykułu jest oparta na teorii stresu psychologicznego analiza wpływu cukrzycy typu 1 u dziecka na system rodzinny. Autorka uznając specyfikę choroby za stresor niejednorodny oraz chroniczny, przedstawia w oparciu o dostępną literaturę przedmiotu fazy funkcjo- nowania systemu rodzinnego od momentu diagnozy, poprzez leczenie, aż do uzyskania stanu równowagi. Akcentuje znaczenie pomocy tera- peutycznej dla rodziny szczególnie w sytuacji, gdy choroba staje się stresorem tak silnie traumatycznym, że przekracza możliwości adaptacji systemu rodzinnego. Katarzyna Cyranka pSychoLoGicZne ASpeKty funKcJonoWAniA roDZiny DZiecKA choreGo nA cuKrZycę typu 1 PSYCHOLOGICAL ASPECTS OF FUNCTIONING FAMILY SYSTEM OF A CHILD WITH DIABETES TYPE 1 Katedra Psychoterapii CM UJ p.o. Kierownika katedry: dr hab. n. med. Krzysztof Rutkowski Cukrzyca Cukrzyca jest chorobą społeczną. W 2006 r. chorowało na nią 220 milionów osób na świecie. Prognoza WHO przewiduje, że w 2025 r. liczba osób z cukrzycą na wszystkich kontynentach osiągnie poziom 330 milionów. W Polsce na cukrzycę choruje ok. 5% po- pulacji, czyli 2 miliony osób. Spośród chorych na cukrzycę, na typ 1 choruje 15—20% pacjentów [1]. Współczesna medycyna stara się coraz lepiej zrozumieć i opisać mechanizmy leżące u podłoża cukrzycy. Dzięki coraz bardziej zaawansowanym badaniom, zwłaszcza genetycz- nym, udało się odkryć i opisać poszczególne typy tej choroby. Mimo różnorodności typów cukrzycy, wszystkie one mają pewne wspólne cechy, które pozwoliły stworzyć definicję choroby. Cukrzyca jest chorobą ogólnoustrojową, charakteryzującą się zaburzeniami me- tabolizmu węglowodanów oraz tłuszczów i białek. Zaburzenia biologiczne występujące

pSychoLoGicZne ASpeKty funKcJonoWAniA roDZiny …€¦ · Funkcjonowanie rodziny dziecka chorego na cukrzycę typu 1 53 wynikające z bezwzględnego lub względnego nadmiaru insuliny

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of pSychoLoGicZne ASpeKty funKcJonoWAniA roDZiny …€¦ · Funkcjonowanie rodziny dziecka chorego na...

  • PSyCHOTERAPIA 1 (160) 2012strony: 5163

    diabetes type 1family with a sick child

    summary: The aim of the article is to present, on the basis of the available subject li-terature, the psychological aspects of a functioning family system of a child with diabetes type 1, on various stages of the development of family life. The analysis of the impact of diabetes on the family system has been based on the theory of stress child diabetes has been defined as a family system stressor. However, taking into consideration the specific character and complexity of the disease, it cannot be classified to only one category of stressors. The diagnosis of the disease or of its complications, and the threat to life connected with it may be, in some circumstances, a traumatic stressor to the family system. The childs disease in-fluences all family life events and, on the other hand, it evokes some of them (e. g. periodical hospitalisation). In this way it becomes a life event stressor. Everyday self-control of diabetic and all daily difficulties connected with it, make the disease a chronic stressor that can be defined as daily hassle.

    Przedmiotem artykuu jest oparta na teorii stresu psychologicznego analiza wpywu cukrzycy typu 1 u dziecka na system rodzinny. Autorka uznajc specyfik choroby za stresor niejednorodny oraz chroniczny, przedstawia w oparciu o dostpn literatur przedmiotu fazy funkcjo-nowania systemu rodzinnego od momentu diagnozy, poprzez leczenie, a do uzyskania stanu rwnowagi. Akcentuje znaczenie pomocy tera-peutycznej dla rodziny szczeglnie w sytuacji, gdy choroba staje si stresorem tak silnie traumatycznym, e przekracza moliwoci adaptacji systemu rodzinnego.

    katarzyna Cyranka

    pSychoLoGicZne ASpeKty funKcJonoWAniA roDZiny DZiecKA choreGo nA cuKrZyc typu 1

    psychologIcal aspects of functIonIng famIly system of a chIld wIth dIabetes type 1Katedra Psychoterapii CM UJ

    p.o. Kierownika katedry: dr hab. n. med. Krzysztof Rutkowski

    cukrzyca

    Cukrzyca jest chorob spoeczn. W 2006 r. chorowao na ni 220 milionw osb na wiecie. Prognoza WHO przewiduje, e w 2025 r. liczba osb z cukrzyc na wszystkich kontynentach osignie poziom 330 milionw. W Polsce na cukrzyc choruje ok. 5% po-pulacji, czyli 2 miliony osb. Spord chorych na cukrzyc, na typ 1 choruje 1520% pacjentw [1].

    Wspczesna medycyna stara si coraz lepiej zrozumie i opisa mechanizmy lece u podoa cukrzycy. Dziki coraz bardziej zaawansowanym badaniom, zwaszcza genetycz-nym, udao si odkry i opisa poszczeglne typy tej choroby. Mimo rnorodnoci typw cukrzycy, wszystkie one maj pewne wsplne cechy, ktre pozwoliy stworzy definicj choroby. Cukrzyca jest chorob oglnoustrojow, charakteryzujc si zaburzeniami me-tabolizmu wglowodanw oraz tuszczw i biaek. Zaburzenia biologiczne wystpujce

  • 52 katarzyna Cyranka

    w cukrzycy s wynikiem braku biologicznego dziaania insuliny [2]. Brak ten moe by skutkiem zaburze dziaania insuliny bd te zmian jej aktywnoci. Wzgldny lub bez-wzgldny niedobr insuliny powoduje podwyszenie poziomu glukozy we krwi powyej normy hiperglikemi. Zaburzeniom tym towarzysz czsto swoiste zmiany w ukadzie krenia (mikro- i makroangiopatia) oraz zaburzenia neurologiczne (neuropatia obwodowa i autonomiczna), a take predyspozycja do swoistych zmian miadycowych. Cukrzyca nie jest chorob jednolit. Nale tu jednostki chorobowe, ktre czy brak biologicznego dziaania insuliny, a dzieli je etiologia, patogeneza, epidemiologia oraz obraz kliniczny, leczenie, a take perspektywy leczenia [2]. Zaprezentowana definicja cukrzycy wskazuje nie tylko na jej rnorodno i zoono mechanizmw lecych u jej podstaw, ale te na wiele konsekwencji wynikajcych z samej choroby.

    Cukrzyca typu 1 powstaje w wyniku procesu autoimmunologicznego, skierowanego przeciwko komrkom trzustki. Rozpoznanie nastpuje zazwyczaj w pierwszej dekadzie ycia, towarzysz mu najczciej ostre objawy wynikajce z odwodnienia i kwasicy keto-nowej [3]. Jarosz-Chobot i Deja [4] podkrelaj, e z chwil rozpoznania cukrzycy typu 1 naley jak najszybciej rozpocz leczenie insulin i prowadzi je do koca ycia. Od pocztku celem leczenia jest denie do uzyskania prawidowych lub zblionych do prawid-owych wartoci poziomu cukru we krwi (powinny si mieci w granicach 90140 mg/dl, czyli 5,07,8 mmol/l). Dobre wyrwnanie cukrzycy mona osign poprzez odpowiednie dawkowanie insuliny, ktre musi by dostosowane do posikw (a cilej do iloci zawar-tych w nich wglowodanw) i do aktywnoci fizycznej chorego (im wiksza aktywno, tym mniejsze zapotrzebowanie na insulin) [1]. Powszechnie stosowany obecnie schemat podawania insuliny polega na wielokrotnych wstrzykniciach w cigu doby. Jest to tzw. intensywna insulinoterapia, w ktrej krtko dziaajc insulin, lub szybko dziaajcy ana-log insuliny, podaje si przed niadaniem, obiadem i kolacj, lub przed kadym posikiem, a insulin o porednim czasie dziaania, lub dugo dziaajcy analog insuliny, przed snem (take zwykle rano). Oprcz wielokrotnych wstrzykni insuliny w cigu doby, drugim sposobem realizacji intensywnej terapii w cukrzycy typu 1 jest ciga podskrna infuzja insuliny za pomoc pompy insulinowej. Osobista pompa insulinowa jest urzdzeniem, ktre suy wycznie do podawania insuliny podskrnie w sposb cigy, nie dokonuje natomiast pomiarw poziomu cukru we krwi [1]

    Odpowiednie prowadzenie intensywnej insulinoterapii wymaga przestrzegania wielu zasad umoliwiajcych kontrol choroby. Kadego dnia konieczne jest dokonywanie wielokrotnych pomiarw poziomu glikemii, dostosowywanie dawek insuliny do czasu i rozkadu posikw, z dokadnym uwzgldnieniem spoywanych skadnikw pokarmo-wych, ale take wysiku fizycznego i wielu innych czynnikw, ktre maj poredni lub bezporedni wpyw na metabolizm glukozy. Szczeglnie trzeba pamita o sytuacjach wymagajcych dodatkowej interwencji, takich jak wsptowarzyszca choroba, stres, podre itd. W przypadku dziecka w wieku szkolnym konieczne jest uwzgldnienie w in-sulinoterapii planu zaj lekcji wychowania fizycznego (wysiek fizyczny), egzaminw (stres), wycieczek szkolnych, dodatkowych zaj pozalekcyjnych, aby zminimalizowa ryzyko dekompensacji choroby [1, 2, 4, 5].

    Jedn z konsekwencji niedoskonaoci metod substytucyjnego leczenia insulin s powikania ostre, zwane hipoglikemi obnienie si poziomu glikemii poniej normy,

  • 53Funkcjonowanie rodziny dziecka chorego na cukrzyc typu 1

    wynikajce z bezwzgldnego lub wzgldnego nadmiaru insuliny egzogennej. Hipoglikemia powoduje, w zalenoci od stopnia jej nasilenia, wiele objaww, m.in. wzmoon potliwo, przyspieszone bicie serca, drenie koczyn, gd, zblednicie twarzy, zaburzenia rwnowa-gi, bl i zawroty gowy, trudnoci w mwieniu, spltanie, zaburzenia koordynacji ruchowej, zaburzenia widzenia, zaburzenia zachowania i orientacji, niepokj, agresj, a w przypadku cikiej hipoglikemii znaczne zaburzenia wiadomoci, a do zagraajcej yciu utraty przytomnoci. Stan lekkiego niedocukrzenia wymaga podania doustnie glukozy w atwo przyswajalnej postaci (np. sodki napj). Starsze dzieci najczciej rozpoznaj objawy i s w stanie same prawidowo zareagowa, jednak w przypadku dzieci modszych oraz nasilonej hipoglikemii konieczna jest pomoc innej osoby, ktra poda doustnie glukoz lub, w razie utraty przytomnoci, zapewni dominiowe wstrzyknicie glukagonu (poza szpitalem) lub doylne podanie glukozy (w warunkach szpitalnych). Szczeglny problem stanowi hipoglikemie wystpujce w nocy, wikszo z nich zostaje bowiem przez chorych przeoczona. Niebezpieczne jest take wystpowanie stanw hipoglikemicznych u dzieci najmodszych, u ktrych nastpstwem mog by trwae uszkodzenia orodkowego uka-du nerwowego. Aby temu zapobiec, rodzice decyduj si czsto na kilkakrotne badanie poziomu glikemii choremu dziecku w nocy, zwaszcza za nad ranem, kiedy incydenty hipoglikemii s najczstsze, mimo e wydawaoby si, i mechanizmy kontrregulacji powinny zapewni w tym czasie utrzymanie prawidowych poziomw glikemii [6].

    Podstawowym warunkiem skutecznego prowadzenia intensywnej insulinoterapii u dziecka jest aktywna wsppraca rodziny z zespoem leczcym, ale take z nauczycielami, wychowawcami i osobami, ktre na co dzie uczestnicz w wychowaniu dziecka. Wie si to czsto z rnymi trudnociami wymagajcymi odpowiedniej wiedzy, komunikacji, organizacji czasu i zasobw finansowych.

    rodzina w ujciu systemowym

    Funkcjonowanie rodzin dzieci z cukrzyc jest zagadnieniem bardzo zoonym i wie-lopaszczyznowym. Na jako ycia maych diabetykw i ich rodzin wpywa wiele czyn-nikw zwizanych z sam chorob i nie tylko [7]. Poziom edukacji rodzicw, status ekonomiczny, jako ycia maeskiego, satysfakcja z penienia rnych rl spoecznych, poziom inteligencji emocjonalnej czonkw rodziny, relacja rodzicw z dzieckiem, wspar-cie spoeczne i wiele innych elementw skada si na sposb funkcjonowania systemu rodzinnego maego diabetyka. Dotychczasowy stan bada pozwala na wykazanie wielu zalenoci midzy cukrzyc dziecka a rnorodnymi zmiennymi psychologicznymi zarw-no po stronie rodzicw, jak i chorego dziecka oraz pozostaych podsystemw rodzinnych (rodzestwo, dziadkowie) [711 i.in.].

    Istnieje wiele teorii, w wietle ktrych mona analizowa funkcjonowanie rodziny. Jedn z nich jest teoria systemowa, ktra rodzin przedstawia jako system utworzony przez jej wszystkich czonkw. Jego jako zaley nie tylko od stanu zdrowia poszczeglnych czonkw, ale take od ich wzajemnych interakcji, zalenoci, ukadu podsystemw i wielu innych czynnikw. Maestwo i rodzina, w myl teorii systemowej, jest systemem o okre-lonej strukturze, zoonym z czonkw rodziny, zwizanych bezporednio interakcjami. Wskutek wynikajcych std wpyww i zalenoci, maestwo i rodzina nie jest sum

  • 54 katarzyna Cyranka

    poszczeglnych osobowoci, ale specyficzn, dynamiczn ich kompozycj, tworzc odrbn cao [12, 13]. System rodzinny skada si z podsystemw. Wanym elementem skadowym struktury rodziny s granice, ktre s reguami okrelajcymi sposoby post-powania poszczeglnych osb wchodzcych w skad danego podsystemu [13]. Zarwno w obszarach wyznaczanych przez poszczeglne granice, jak i pomidzy tymi obszarami zachodzi proces interakcji. Dotyczy on poszczeglnych czonkw rodziny, podsystemw, ktre czonkowie ci tworz, oraz interakcji przekraczajcych granice zewntrzne. W wy-niku wymiany informacji z otoczeniem uruchamiaj si rnorodne procesy transformacji. Rodzina zatem jest rzeczywistoci relacyjn [12]. Wszystkie elementy, wraz ze swoimi atrybutami, oddziauj na siebie. Dynamik ycia rodzinnego ksztatuj naturalne procesy rozwojowe, opisywane jako cykle ycia rodzinnego [14]. Zmiana w jednym z czonkw rodziny powoduje zmiany zachodzce w caym systemie rodzinnym. Zmiany s rdem problemw, ale take rodz potrzeby. Za zmian mona uzna zarwno zdarzenie wynika-jce z naturalnego procesu rozwoju rodziny na poszczeglnych jego etapach, np. narodziny, mier, maestwo, dzieci, jak i wszelkie inne procesy, ktrym podlegaj poszczeglni czonkowie rodziny, podsystemy i relacje, jakie tworz [12, 13]. Jednym z czynnikw niewtpliwie wpywajcych na funkcjonowanie caego systemu rodzinnego jest choroba [15] zwaszcza choroba dziecka [16, 17].

    stresory w systemie rodzinnym

    Od dawna znane s wzajemne zwizki midzy wydarzeniami stresowymi a chorob somatyczn. Z jednej strony, wydarzenia takie bywaj przyczyn chorb, a z drugiej choroba i jej konsekwencje stanowi rdo stresu psychologicznego. Decyduje to o wyjtkowym znaczeniu problematyki stresu w psychologii zdrowia [18]. W literaturze przedmiotu istnieje wiele definicji poj zdrowia i choroby. W potocznej wiadomoci zdrowie rozumiane jest jako brak choroby, blu, cierpienia. Wedug wiatowej Organizacji Zdrowia (WHO) zdrowie utosamiane jest z penym dobrostanem fizycznym, psychicznym i spoecznym. Zdaniem niektrych badaczy zdrowie okrelane moe by w kategoriach rozwojowo-funkcjonalnych: ma status dyspozycji umoliwiajcej adaptacyjne funkcjono-wanie w okrelonym kontekcie rodowiskowym. Z jednej strony, jest zasobem warunku-jcym wszechstronny rozwj czowieka, z drugiej umoliwia stawianie czoa aktualnym wymaganiom [18]; choroba za ogranicza zasoby i potencja rozwojowy jednostki [19]. Zdrowie to warto pozytywna, do ktrej czowiek dy, choroba to warto negatywna, ktrej czowiek unika. W koncepcji tej zdrowie i choroba s umieszczone na wsplnym kontinuum. Rewolucyjno podejcia Antonovskyego [20] polega natomiast na zastoso-waniu perspektywy salutogenetycznej, czyli zorientowanej na zdrowie. W tej perspektywie zdrowie to kraniec kontinuum, ktrego drugim kracem jest choroba. Nie wprowadza si tutaj wyranego rozgraniczenia midzy zdrowiem a chorob, a miejsce jednostki na kontinuum zdrowie choroba zmienia si, rzadko osigajc pozycje kracowe. Zdrowie w tym ujciu nie jest ani stanem, ani staym zasobem, lecz procesem przemieszczania si na kontinuum [18].

    W koncepcji Lazarusa i Folkmanna [21], najczciej chyba cytowanej w literaturze, stresem jest okrelona relacja (realtionship) midzy osob a otoczeniem, ktra oceniana jest przez osob jako obciajca lub przekraczajca jej zasoby i zagraajca dobrostano-

  • 55Funkcjonowanie rodziny dziecka chorego na cukrzyc typu 1

    wi. Relacja stresowa moe by ujmowana w ocenie pierwotnej jako: (1) krzywda /strata (harm, loss), (2) zagroenie (threat), (3) wyzwanie (challenge). Z tej perspektywy choroba moe stanowi rdo stresu zarwno dla jednostki, jak i dla caego systemu rodzinnego. Czynniki powodujce stres nazywane s stresorami. S one bardzo rnorodne i mog by charakteryzowane z rnych punktw widzenia [18]. Stresorem rodzinnym jest wydarzenie lub przemiana yciowa wpywajca na ycie rodziny tak, e moe spowodowa okrelon zmian w jej psychospoecznym systemie, np. w penionych rolach, granicach, wzorach interakcji, celach, wartociach [16]. Kryzys rodzinny odnosi si do wielkoci dezorganizacji lub niekompetencji istniejcej w rodzinie, ktrej zasoby si i rodkw s nieadekwatne do wymaga sytuacji stresowej [15].

    Cukrzyca typu 1 u dziecka niewtpliwie jest stresorem dla systemu rodzinnego. Ze wzgldu na jej specyfik i zoono, trudno j zakwalifikowa do jednej tylko kategorii stresorw. Zazwyczaj wyrnia si, ze wzgldu na si, trzy klasy stresorw: stresory traumatyczne, o najwikszej sile dziaania, stresory o redniej sile dziaania zwizane ze zmianami yciowymi i koniecznoci przystosowania si do nich, oraz tzw. uciliwoci dnia codziennego, zaliczane do stresorw najsabszych [22]. Cukrzyca typu 1 u dziecka, w poszczeglnych fazach rozwoju ycia rodziny, wykazuje cechy kadego z tych stresorw. Jest ona stresorem zarwno w ujciu linearnym, obejmujcym funkcjonowanie systemu rodzinnego w poszczeglnych fazach rozwoju z rnym nasileniem, jak i niejednokrotnie stresorem traumatycznym, zwizanym zarwno z momentem diagnozy, jak i pniejszy-mi, przeomowymi momentami w leczeniu (niedocukrzenie z utrat przytomnoci, ostra kwasica ketonowa, zdiagnozowanie przewlekych powika cukrzycy) (rys. 1).

    1

    3 3 3 3 3 3 3 3

    S Y S T E M R O D Z I N N Y

    O CZASU RODZINA NA POSZCZEGLNYCH FAZACH ROZWOJU

    2

    1

    1 1

    1. Cukrzyca typu 1 jako stresor traumatyczny (diagnoza, zaamanie stanu zdrowia zwizane z ostrymi powikaniami, diagnoza przewlekych powika).

    2. Cukrzyca typu 1 jako stresor o redniej sile dziaania, stale obecny w yciu rodziny, na poszczeglnych fazach rozwoju.

    3. Cukrzyca typu 1 jako stresor o sabej sile dziaania tzw. uciliwoci dnia codziennego

    rys. 1. cukrzyca typu 1 jako stresor niejednorodny w systemie rodzinnym

  • 56 katarzyna Cyranka

    cukrzyca typu 1 jako stresor traumatyczny dla systemu rodzinnego

    Wystpienie objaww i rozpoznanie choroby jest bardo stresujcym wydarzeniem dla pacjenta i jego rodziny. Sia stresora, jakim jest diagnoza choroby u dziecka, zaley od wielu czynnikw, takich jak wczeniejszy kontakt rodziny z chorob, wiedza na jej temat, sposb przekazania wiadomoci o chorobie przez personel medyczny i okolicznoci to-warzyszce tej informacji, stan, w jakim jest dziecko w momencie zdiagnozowania, oraz oglne zdrowie rodziny w chwili postawienia diagnozy, z uwzgldnieniem nie tylko stanu fizycznego jej poszczeglnych czonkw, ale te szerszego kontekstu czynnikw wpywa-jcych na funkcjonowanie systemu rodzinnego jako caoci [23]. Mimo e diagnoza jest stresorem dla systemu rodzinnego, nie zawsze moe by nazwana stresorem traumatycz-nym, jednak, gdy dziecko trafi na oddzia w stanie piczki, bdc na granicy zagroenia ycia, jest takim stresorem zarwno dla samego dziecka, jak i dla caej jego rodziny [24]. Dla znaczcej wikszoci rodzicw wiadomo, e dziecko jest chore na cukrzyc, jest ogromnym szokiem, katastrof, rozczarowaniem, ktremu towarzyszy wiadomo bez-powrotnej utraty zdrowia dziecka, nadziei i wyobrae zwizanych z jego przyszoci [8]. Badanie dotyczce stresu rodzicw wywoanego cukrzyc przeprowadzili Kovacs i Pollocks [25], koncentrujc si na trzech zagadnieniach: reakcji rodzicw bezporednio po postawieniu diagnozy u ich dzieci, dynamice rozwoju tych reakcji w pierwszym roku trwania choroby, wpywie cukrzycy na inne aspekty ycia rodzicw. Tu po diagnozie rodzice przechodz przez poszczeglne fazy [26], ktre w literaturze przedmiotu opisuje si nastpujco: 1 faza szoku, 2 faza depresji, 3 faza pozornego przystosowania si, 4 faza konstruktywnego przystosowania si.

    Nieco inaczej wyglda sytuacja w przypadku dzieci starszych i adolescentw. Przecho-dz oni przez fazy podobne do tych, jakie przechodz rodzice, dodatkowo jednak musz zmierzy si z faktem, e to oni a nie kto obok bd ju chorzy do koca ycia, e zmiana jakoci ycia najbardziej dotyczy ich samych, i e najblisze im osoby, mimo szczerych chci, nie s w stanie ich uwolni od wyroku choroby. Po pocztkowym szoku, buncie, zaprzeczaniu, niedowierzaniu postawionej diagnozie, rozpaczy i etapie obwiniania najbliszych i otoczenie za zaistnia chorob, mody czowiek zaczyna na-biera krytycyzmu i dystansu do przekazywanych informacji. Po pewnym czasie zaczyna akceptowa chorob i jej leczenie. Przechodzenie z jednej fazy do drugiej wymaga czasu i zalene jest od indywidualnych cech osobowoci, dotychczasowego wzoru adaptacji, sposobu pokonywania i rozwizywania trudnoci, ale take w duej mierze od czynnikw rodzinnych [8]. Im wiksza zdolno rodziny do powrotu do rwnowagi po dziaaniu stre-sora traumatycznego i im lepsza jej zdolno adaptacji do choroby dziecka, tym szybciej may pacjent przechodzi przez poszczeglne fazy i odzyskuje stan rwnowagi.

    Poradzenie sobie ze stresem traumatycznym polega na przystosowaniu si do nowej sytuacji caej rodziny, opanowaniu wiedzy dotyczcej leczenia, wzajemnym wsparciu. Definiujc cukrzyc typu 1 u dziecka jako stresor traumatyczny naley take uwzgldni sytuacje zagroenia ycia zwizane ze stanami cikiej hipoglikemii czy te ostrego za-amania homeostazy organizmu w sytuacji ostrych powika zwizanych z hiperglikemi na rnych etapach leczenia cukrzycy. Nie mona wykluczy, i w indywidualnych sytu-acjach straty psychiczne, zarwno po stronie dziecka, jak i czonkw rodziny (rodzicw,

  • 57Funkcjonowanie rodziny dziecka chorego na cukrzyc typu 1

    rodzestwa), mog przewysza powikania fizjologiczne wynikajce z ostrych powika cukrzycy u maego pacjenta (np. lk przed podejmowaniem wysiku fizycznego jako efekt dowiadczenia wczeniej cikiej hipoglikemii podczas nadmiernego wysiku czy lk przed jedzeniem, wynikajcy z dowiadczenia ostrej kwasicy ketonowej). Stresorem traumatycznym dla systemu rodzinnego moe by take diagnoza dotyczca pojawiania si pnych, przewlekych powika cukrzycy, zagraajcych dobrostanowi pacjenta, ograniczajcych jego funkcjonowanie i wymagajcych od pozostaych czonkw rodziny ponownego przystosowania si do nowej sytuacji (rys. 1).

    cukrzyca typu 1 jako stresor o redniej sile dziaania

    Specyfika stresorw o redniej sile dziaania polega na tym, i zwizane s one ze zmian yciow, wymagajc mobilizacji zasobw w celu przystosowania si systemu rodzinnego do nowej sytuacji. Stresorem o redniej sile dziaania mog by zarwno wy-darzenia pozytywne, jak i negatywne, zawsze stanowi one jednak swoiste obcienie dla systemu rodzinnego, z ktrym musi sobie on poradzi. Cukrzyca jako choroba przewleka jest na tle poszczeglnych faz rozwoju rodziny rdem wielu sytuacji, ktre mona okreli mianem wydarze yciowych zaliczanych do kategorii stresorw o redniej sile dziaania. Z drugiej za strony, nie pozostaje ona bez wpywu na wydarzenia yciowe nie-rozcznie zwizane z naturalnymi kolejami losu, takimi jak mier ktrego z czonkw rodziny, zmiana miejsca zamieszkania, wybr szkoy ponadpodstawowej itd. Cukrzyca stoi niejako w tle tych wszystkich wydarze, jest elementem stale obecnym i dodatkowym obcieniem, ktre naley uwzgldnia w kadej sytuacji yciowej [24].

    System rodzinny odgrywa kluczow rol w przystosowaniu dzieci do ycia z cukrzy-c. Jej wpyw na funkcjonowanie rodziny jako caoci zaley od percepcji choroby przez dzieci i ich rodzin oraz wiedzy o samokontroli. W przypadku cukrzycy podoem etiopa-tologicznym s procesy biochemiczne w bardzo duym stopniu poznane przez medycyn. Jednoczenie badania wskazuj, e w rodzinach o wysokim wskaniku stresu lub duym wskaniku hierarchicznoci, stenie hemoglobiny glikowanej u dzieci chorujcych na cukrzyc jest wysze, co moe wiadczy o gorszym metabolicznym wyrwnaniu [23]. Specyficzna sytuacja rodziny moe nasila objawy cukrzycy, jednak specyfika choroby moe take wpywa na wyzwalanie patologii w rodzinie. Ponadto w niektrych rodzi-nach, zwaszcza o niskich dochodach, ograniczony dostp do wiadcze suby zdrowia i wysokie koszty leczenia mog wpywa negatywnie na przebieg kontroli cukrzycy i stabilno rodziny [23].

    Bardzo wanym zadaniem rozwojowym w pierwszych 3 latach ycia dziecka jest stopniowy wzrost zdolnoci przeywania nieobecnoci matki bez poczucia lku i braku bezpieczestwa. Pocztek cukrzycy wymaga hospitalizacji i oddzielenia dziecka od rodzicw. Nage przeniesienie z domu do szpitala zaburza u maego pacjenta poczucie bezpieczestwa i ufnoci do otaczajcego wiata. Szpitalna procedura leczenia naraa nie mwice jeszcze dziecko na bl, kontakt z obcymi ludmi, nieznane nowe bodce; wywouje uczucie nieszczcia, wzmaga lk. We wczesnym dziecistwie dziecko musi nauczy si chodzi, mwi, bawi. Choroba na tym etapie moe zakca jego zdolno do eksploracji i ogranicza ekspresj. Moe take mie szkodliwy wpyw na pniejszy

  • 58 katarzyna Cyranka

    intelektualny rozwj, chocia wikszo badaczy twierdzi, e dzieci chore na cukrzyc nie rni si intelektualnie od swoich rwienikw [8].

    Rozwj wiadomoci nastpuje midzy 4. a 5. r..; od tego wieku dziecko rozumie sens swoich zachowa i moe interpretowa chorob i jej ograniczenia jako kar za ze zachowanie. Wiele dzieci uwaa, e zachorowao na cukrzyc, bo jado zbyt wiele sodyczy. Cukrzyca w tym wieku wpywa na ograniczenie kontaktw z rwienikami, uniemoliwia korzystanie ze obka, przedszkola, dezorganizujc czsto prac zawodow rodzicw [8]. Obecno dziecka chorego wpywa take na podsystem rodzestwa i dziadkw, a take inne podsystemy w rodzinie. Dziecko jest jeszcze zbyt mae, by samodzielnie sprawowa kontrol nad diet, pomiarami cukru, podawaniem insuliny, z drugiej jednak strony zaczyna mie wiadomo, e w jaki sposb jest inne od swojego rodzestwa i rwienikw.

    Okres szkolny stanowi dla dziecka i jego rodziny pomost pomidzy dziecistwem a adolescencj [27]. Stosunki w grupie rwieniczej zale w tym okresie od wykazywa-nia si sukcesami w zabawie, w nauce i w innych sferach funkcjonowania spoecznego. Sprostanie wymaganiom stawianym przez szko oraz dostosowanie si do sytuacji poza domem rodzinnym wymaga od dziecka nabycia odpowiedniego poziomu umiejtnoci potrzebnych do podejmowania rnorodnych zada: poznawczych, komunikacyjnych, ruchowych czy zwizanych z emocjonaln samokontrol [27]. Pocztek choroby w tym okresie moe zakci rozwj i negatywnie wpyn na samoocen, wywoujc poczucie niszoci, bezwartociowoci zwizanej z defektem ciaa. wiadomo wady ciaa moe si uoglni i by przyczyn zwtpienia w atrakcyjno fizyczn, inteligencj i akceptacj spoeczn. Na tym etapie, kiedy akceptacja i pochwaa ze strony rodzicw i rwienikw s konieczne do wzmacniania poczucia wasnej wartoci, dziecko musi zmierzy si z faktem, e otoczenie spostrzega je jako inne i fizycznie niedoskonae, chore. Chocia choroba jest niezauwaalna dla obserwatorw, konieczno staej samokontroli atwo izoluje dziecko od rwienikw i nie jest moliwa do ukrycia [8]. Niepowodzenia w utrzymaniu odpo-wiedniego poziomu kontroli glikemii mog prowadzi do poczucia utraty wewntrznej kontroli, co z kolei przeistoczy si moe w wyuczon bezradno i przenosi na inne pozachorobowe obszary ycia [2830]. wiadomo odmiennoci moe powstrzymywa dziecko od zaangaowania si w cilejsze zwizki z rwienikami, oparte na wzajemnoci i poczuciu identycznoci. Rodzice staj przed dylematem czy zachca dziecko do pe-nego uczestnictwa w yciu rwienikw, czy te przyj postaw ochronn, ograniczajc ryzyko destabilizacji choroby do minimum. Ich poczucie bezsilnoci w chwilach poraki w kontroli glukozy wywouje czsto poczucie winy, ktre moe porednio utrudnia proces usamodzielniania si dziecka, z powodu nadmiernych obaw rodzicw dotyczcych jego przyszoci [11]. Rodzestwo chorego dziecka czuje niejednokrotnie, e jest wychowywane na innych prawach albo ma poczucie, e rodzice powicaj mu mniej uwagi i obarczaj je wiksz odpowiedzialnoci i wiksz liczb obowizkw, albo te, w zalenoci od po-stawy rodzicw, ma wiksz swobod rozwoju, bez cigego nadzoru. W obu przypadkach dziecko z cukrzyc dostrzega rnic w traktowaniu rodzestwa, co nasila w nim poczucie innoci i zwiksza poziom negatywnych emocji zwizanych z chorob.

    W sferze rozwoju poznawczego w tym okresie nastpuje przejcie dziecka od egocen-tryzmu do zdolnoci widzenia wiata z szerszej perspektywy. Jednake cukrzyca zmusza do wikszego skupienia si na sobie, do samoobserwacji, koncentracji na zmieniajcych

  • 59Funkcjonowanie rodziny dziecka chorego na cukrzyc typu 1

    si stanach fizjologicznych umiejtnoci ich rozpoznawania w celu zapobiegania hipoglikemii. Zanim chory i rodzina naucz si obsugi cukrzycy, musz zmierzy si z czstym poczuciem zakopotania, bezradnoci, beznadziei, lku. Nieco inaczej przebiega przystosowanie rodziny w tej fazie rozwoju, jeeli dziecko chorowao na cukrzyc ju wczeniej. Wwczas problemy zwizane z chorob s niejako wpisane w rozwj dziecka, jednak nie pozostaj bez wpywu na sposb przystosowania si rodziny. Jej czonkowie musz stopniowo pomaga dziecku w przejmowaniu kontroli nad chorob w taki sposb, by mogo ono samodzielnie uczestniczy w yciu szkolnym [5].

    Okres adolescencji jest czasem intensywnych przemian, ktrym podlega wikszo procesw rozwoju, zarwno biologicznych, jak psychologicznych i spoecznych. Fi-zjologiczne dojrzewanie organizmu pociga za sob zmiany w obrazie wasnej osoby oraz w spostrzeganiu dorastajcego przez otoczenie [31]. Szczeglnie istotne zmiany dotycz czynnoci poznawczych; zgodnie z koncepcj Piageta, dorastajcy przechodzi ze stadium operacji konkretnych do stadium operacji formalnych, charakteryzujcych si rozwojem logicznego i abstrakcyjnego mylenia. W kontekcie systemu rodzinnego jest to rwnie okres intensywnych zmian. Pojawiaj si konflikty zarwno w podsystemie rodzice dzieci, jak innych podsystemach, ktre tworzy dorastajcy czowiek [31]. Na tym etapie modzie opisuje i wyjania chorob jako zakcenie fizjologicznego funkcjo-nowania narzdw wewntrznych. Ma rwnie wiadomo, e moe przyczynia si do osignicia zdrowia lub rozwoju choroby. W tym wieku mody czowiek postrzega swoj chorob jako niewielkie zo lub te koszmar, stres, wizienie, mier, pieko [32]. Czsto uwaa, e cukrzyca ogranicza wolno, niezaleno, perspektyw ycia. Inten-sywny wzrost, dojrzewanie pciowe wymaga zmian w spostrzeganiu, zaakceptowaniu przemiany fizycznej. Opnione dojrzewanie spowodowane z kontrol cukrzycy moe doprowadzi do kompleksu niszoci lub wzmocni ju istniejce poczucie bycia osob z defektem. Modzie walczy o niezaleno, wiksz wiar w siebie, akceptacj rwie-nikw, lecz cukrzyca w znacznym stopniu te starania ogranicza. Kontrola rodzicw i ich obawy o zdrowie hamuj proces indywiduacji i separacji. Rygory leczenia i narzucane obowizki modzie traktuje jako przymus, ktremu naley si przeciwstawi [8]. Mo-dzi chorzy czsto zaniedbuj czynnoci lecznicze na korzy przyjemnoci uczestnictwa w zabawach, dyskotekach, kontaktach z rwienikami. Zmiany w leczeniu dokonywane przez modocianych odzwierciedlaj skonno do eksperymentowania, do uzyskiwania niezalenoci koniecznej do okrelenia wasnej tosamoci. Osignicie niezalenoci, dojrzaoci emocjonalnej i seksualnej moe by zakcone przez chorob, ktra wywouje obaw przed odrzuceniem, utrudnia nawizywanie bliskich kontaktw z pci przeciwn i wchodzenie w bliskie zwizki uczuciowe. Kryzys, jakim jest dla systemu rodzinnego etap buntu modzieczego nastolatka, zostaje pogbiony przez towarzyszcy temu procesowi bunt przeciw chorobie. Niezalenie od wieku, w jakim dziecko zachorowao, musi ono zmierzy si na etapie ksztatowania tosamoci z koniecznoci zaakceptowania choroby jako czci owej tosamoci, a status osoby chorej inkorporowany musi zosta w struktur ja modego chorego. Czonkowie rodziny czsto nie wiedz, w jaki sposb przystosowa si do tego wydarzenia yciowego czy traktowa mod osob z cukrzyc jako zwy-kego nastolatka i pozwoli mu na przejcie przez okres buntu przeciw chorobie, czy te nasili zabiegi opiekucze, majce na celu zmuszenie dziecka do prowadzenia cisej

  • 60 katarzyna Cyranka

    samokontroli, mimo chci wyzwolenia si od cukrzycy, odrzucenia jej. Od jakoci systemu rodzinnego zaley w duej mierze, czy mody czowiek z cukrzyc pomylnie przejdzie przez ericksonowy kryzys tosamoci, czy te na tym etapie rozwoju obcienie cukrzyc okae si przerasta moliwoci radzenia sobie z ni i doprowadzi do powanych zaburze w ksztatowaniu si jego tosamoci, odbijajcych si na pniejszym funkcjonowaniu (pomieszanie tosamoci).

    Coraz czciej u modych diabetykw, zwaszcza dziewczt, pojawiaj si wspto-warzyszce cukrzycy zaburzenia przyjmowania pokarmw jadowstrt psychiczny, bulimia, kompulsywne objadanie si. Wystpowanie tych zespow u chorych na cukrzyc pociga za sob wiele problemw niespotykanych u pacjentw bez cukrzycy, gdy maj oni dodatkowe moliwoci wpywu na stan swojego zdrowia, np. poprzez manipulowanie dawkami insuliny. Rozpoznanie zaburze odywiania si, atwe stosunkowo u niechoruj-cych na cukrzyc, u diabetykw moe by trudne. Celowe pogarszanie kontroli glikemii manifestuje si nawracajcymi epizodami kwasicy ketonowej, jako rezultat opuszczania iniekcji insuliny, czy nawracajcymi hipoglikemiami, jako rezultat restrykcji dietetycz-nych. Prowadzi to moe do tzw. brittle diabetes szczeglnej chwiejnoci cukrzycy, specyficznej dla modych pacjentek z zaburzeniami odywiania si [33, 34].

    Na etapie separacji nastpuje usamodzielnianie si modego czowieka. Pragnie on tak jak jego rwienicy zaoy wasn rodzin, podj wane decyzje co do wyboru drogi yciowej, miejsca zamieszkania itd. Jest to wane i nieatwe wydarzenie yciowe w rozwoju rodziny, wymaga przeorganizowania, wypracowania nowych zasad, dookrele-nia rl rodzinnych penionych przez poszczeglnych jej czonkw. Dla rodzicw dziecka z cukrzyc, ktrzy do tej pory sprawowali przez wiele lat kontrol nad jego chorob, moe to stanowi rdo ambiwalentnych emocji. Z jednej strony, rado z faktu usamodziel-nienia si chorego dziecka, z drugiej obawa, czy poradzi sobie ono samodzielnie, czy bdzie w stanie funkcjonowa w wiecie dorosych z obcieniem, jakim jest cukrzyca. Nie s to obawy bezpodstawne choroba nie jest bez wpywu na jako funkcjonowania w yciu zawodowym i rodzinnym. Dla kobiet stanowi dodatkowe obcienie i zagroenie w okresie ciy i opieki nad wasnym dzieckiem [1].

    Istnieje wiele rnorodnych wydarze yciowych, z ktrymi rodzina musi zmierzy si na poszczeglnych etapach rozwoju. Zdolno radzenia sobie ze stresorami zaley od wielu czynnikw, z ktrych najwaniejsze to: jako granic pomidzy systemem rodzin-nym a innymi systemami, a take pomidzy subsystemami istniejcymi w rodzinie, reguy komunikacji panujce w rodzinie, poziom spjnoci i adaptacyjnoci rodziny. W przypadku rodzin z dzieckiem chorym na cukrzyc dodatkowym czynnikiem wpywajcym na poziom radzenia sobie ze stresem caego systemu rodzinnego i poszczeglnych jego czonkw jest niewtpliwie poziom radzenia sobie z chorob dziecka, zdolno do rozmowy na temat choroby, umiejtno okrelenia regu zwizanych z leczeniem na poszczeglnych etapach rozwoju rodziny, podzia obowizkw zwizanych z opiek nad dzieckiem, a take akceptacja choroby i postawa wobec niej, zarwno dziecka, jak i wszystkich czonkw rodziny oraz innych systemw. Pozytywne, realistyczne i czynne nastawienie do cukrzycy sprawia, e rodzina chorego dziecka moe przej pomylnie przez wydarzenia yciowe bdce rdem stresu dla systemu rodzinnego i przystosowa si zarwno do rnorodnych sytuacji, jak i do samej choroby dziecka [35].

  • 61Funkcjonowanie rodziny dziecka chorego na cukrzyc typu 1

    cukrzyca typu 1 jako stresor o sabej sile dziaania uciliwo dnia codziennego

    Rodzina z dzieckiem chorym na cukrzyc, oprcz typowych drobnych uciliwoci, zmaga si musi przez cay czas z codziennymi obcieniami wynikajcymi z choroby dziecka. Waciwa kontrola poziomu cukru we krwi wymaga staej mobilizacji zasobw caego systemu rodzinnego. Istota choroby wpywa na psychologiczny stan pacjenta, stajc si stresem zintegrowanym z jego codzienn aktywnoci. Mona tu mwi o swo-istym sprzeniu zwrotnym codzienne drobne stresy wpywaj na przebieg reakcji fizjologicznych, a tym samym na poziom cukru we krwi, z drugiej za strony czynnoci zwizane z kontrol cukrzycy s nieustann, dodatkow uciliwoci, obciajc chore dziecko i ca rodzin [24]. Kadego dnia niezbdne jest wykonanie przynajmniej kilku pomiarw glikemii, podanie odpowiedniej dawki insuliny, odpowiednie przygotowanie do wysiku fizycznego. Wyjazdy na wycieczki szkolne, udzia w akademiach, konkursach, zawodach sportowych, popoudniowe zajcia dodatkowe, uroczystoci rodzinne, choroba ktrego z czonkw rodziny wszystko to wymaga uwzgldnienia obecnoci choroby u dziecka [5].

    Jeeli sytuacja finansowa rodziny jest wystarczajco dobra, a dostp do lekarza spe-cjalisty nie jest utrudniony, uciliwoci wynikajce z cukrzycy s nieco mniejsze i spro-wadzaj si gwnie do dobrej organizacji, podziau obowizkw i rozsdnej dystrybucji rodkw finansowych. Znacznie trudniej bywa jednak w rodzinach niepenych, o niskim statusie materialnym, w rodzinach, w ktrych oprcz dziecka choruj take inni czonkowie lub dziecko z cukrzyc obcione jest dodatkow chorob czy niepenosprawnoci albo upoledzeniem umysowym [23].

    Stale obecnym obcieniem wynikajcym z cukrzycy jest rwnie lk przed mogcym pojawi si w kadej chwili niedocukrzeniem, a take wiadomo moliwoci pojawienia si powika. Lkowi temu towarzyszy czsto poczucie winy i ogromnej odpowiedzialnoci za dziecko, co wynika z faktu, i jego stan zdrowia w duej mierze zaley od jakoci kontroli nad chorob, sprawowanej przez rodzin i samego pacjenta, a kady bd lub odstpstwo od regu leczenia pociga za sob wiadomo zawinionego szkodzenia organizmowi dziecka. Rodzina znajduje si pod staym napiciem, wynikajcym z koniecznoci pod-porzdkowania ycia reguom narzuconym przez cukrzyc [9].

    Cukrzyca u dziecka niewtpliwie wpywa na funkcjonowanie caego systemu rodzinne-go, czynic go pod pewnymi wzgldami innym, rnym od systemu rodzinnego, w ktrym nie wystpuje przewleka choroba. Owa inno nie musi oznacza jednak gorszej jakoci. Rodzice dziecka chorego staj przed wyzwaniami, ktre postrzegane jako trudnoci mog take da impuls do rozwoju zarwno kadego z maonkw z osobna, jak i diady ma-eskiej, a co za tym idzie caej rodziny chorego dziecka. Cukrzyca wpywa take na pozostae podsystemy zarwno rodzestwo, jak i dziadkw maego diabetyka, a take czonkw systemu szkolnego (rwienicy, nauczyciele) i innych systemw, z ktrymi kontaktuje si system rodzinny chorego dziecka. Szabaa [7] podkrela fakt, i w litera-turze przedmiotu sporo uwagi powica si relacjom midzy dziemi z cukrzyc typu 1 a zdrowym rodzestwem. Jej zdaniem cukrzyca dziecka moe towarzyszy zarwno po-zytywnym (wzrost wiedzy medycznej, wiksze wspczucie, zrozumienie innych, wzrost odpowiedzialnoci), jak i negatywnym zmianom u zdrowego rodzestwa (zo na chorego,

  • 62 katarzyna Cyranka

    zazdro o uwag rodzicw, wstyd, poczucie winy, wzrost draliwoci). Rodzestwo moe by dotknite chorob maego diabetyka w rny sposb [31], jednak, przy odpowiedniej edukacji i wsparciu caego systemu rodzinnego, mona nie tylko zminimalizowa nega-tywne oddziaywanie choroby, lecz take wypracowa skuteczny system wsppracy, nie obciajc zdrowych dzieci w rodzinie nadmiern odpowiedzialnoci za chorego.

    Psychologiczne aspekty ycia rodziny z dzieckiem chorym na cukrzyc typu 1 s bardzo wanym zagadnieniem, ktrego waciwe zrozumienie moe pomc w dostosowaniu si do ycia z chorob. Odpowiednia pomoc psychologa oraz waciwe podejcie otoczenia moe sprawi, e cukrzyca typu 1 u dziecka, bdca stresorem wpywajcym na funkcjonowanie systemu rodzinnego, nie przeszkodzi w tym, by system ten funkcjonowa prawidowo. Wrcz przeciwnie sprawi, e rodzina zintegruje si i znajdzie si do walki o wsplny cel, jakim jest zdrowie maego diabetyka. Nie bez znaczenia jest odpowiednie postpo-wanie psychoterapeutyczne wobec poszczeglnych czonkw rodziny i caego systemu rodzinnego w sytuacji, gdy stresory indukowane chorob, koniecznoci przystosowania si do zwizanych z ni wymogw i ogranicze, czy te pojawiajcych si ostrych lub przewlekych powika, przerastaj moliwoci poradzenia sobie z nimi.

    pimiennictwo

    1. Tato J, Czech A, Bernas M. Diabetologia kliniczna. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2008.

    2. Otto-Buczkowska E. Cukrzyca wieku rozwojowego. Wrocaw: Urban & Partner; 1999. 3. Maecki M, Skupie J. Problemy diagnostyki rnicowej typw cukrzycy. Polskie Archiwum

    Medycyny Wewntrznej. 2008; 118, 78: 435430. 4. Jarosz-Chobot P, Deja G. Leczenie cukrzycy typu 1. W: Otto-Buczkowska E, red. Cukrzyca typu

    1. Warszawa: Cornetis; 1999, s. 93129. 5. Oszwa U. Dziecko z cukrzyc w klasie szkolnej. Remedium; 2004, 1: 1011. 6. Mianowska E. Hipoglikemia w przebiegu cukrzycy. W: Otto-Buczkowska E, red. Cukrzyca typu

    1. Warszawa: Cornetis; 1999, s. 209219. 7. Szabaa B. Rodzina dziecka z cukrzyc. Lublin: Wydawnictwo UMCS; 2009. 8. Smoczkiewicz R. Psychologiczne aspekty cukrzycy u dzieci i modziey. W: Otto-Buczkowska

    E, red. Cukrzyca wieku rozwojowego. Wrocaw: Urban & Partner; 1999, s. 247250. 9. Dyduch E. Funkcjonowanie psychospoeczne dziecka z cukrzyc. Nowa Szkoa 2003; 4: 3840.

    Wydawnictwo Naukowe UAM; 2006.10. Gruba J. Twrcze postawy rodzicw i wychowawcw wobec dzieci przewlekle chorych.

    W: Kpski Cz, red. Opieka i wychowanie w rodzinie. Lublin: Wydawnictwo UMCS; 2003, s.164174.

    11. Gawowicz K, Krzyaniak A. Wpyw cukrzycy typu 1 u dziecka na funkcjonowanie rodziny. Problemy Higieny i Epidemiologii. 2009; 90, 1: 7277.

    12. Braun-Gakowska M. Psychologiczna analiza systemw rodzinnych osb zadowolonych i nie-zadowolonych z maestwa. Lublin: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego KUL; 1992.

    13. Harwas-Napieraa B. Komunikacja interpersonalna w rodzinie. Pozna: Wydawnictwo Naukowe WAM; 2008.

    14. de Barbaro B, red. Wprowadzenie do systemowego rozumienia rodziny. Krakw: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloskiego; 1997.

  • 63Funkcjonowanie rodziny dziecka chorego na cukrzyc typu 1

    15. Radochoski M. Rodzina a choroba. Adaptacja systemu rodzinnego do sytuacji; 1987.16. Buczyski FL. Rodzina z dzieckiem chorym na biaaczk. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL;

    1999.17. Maciarz A. Dziecko przewlekle chore. Opieka i wsparcie. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie

    ak; 2006.18. Heszen I, Sk H. Psychologia zdrowia. Warszawa. Wydawnictwo Naukowe PWN; 2007.19. Tomaszewski T. Czowiek w sytuacji. W: Tomaszewski T, red. Psychologia. Warszawa: PWN;

    1975, s. 1736.20. Antonowsky A. Health, stress and coping. San Francisco: Jossey-Bass; 1979.21. Lazarus R, Folkmann S. Stress, appraisal and coping. New york: Springer; 1984.22. Heszen-Niejodek I. W: Strelau J. Psychologia. Podrcznik akademicki, t. 2. Gdask: Gdaskie

    Wydawnictwo Pedagogiczne; 2007, s. 455493.23. Zaglicka-Porba M, Jarosz-Chobot P. Problemy psychologiczne w cukrzycy typu 1 u dzieci i mo-

    dziey. W: Otto-Buczkowska E, red. Cukrzyca typu 1. Wrocaw: Cornetis; 2006, s. 458463.24. Cyranka K, Krl J. Cukrzyca insulinozalena typu 1 u dziecka jako stresor wpywajcy na funk-

    cjonowanie systemu rodzinnego. W: Dzieranowska-Peszko J, red. Czowiek chory w rodzinie. Analiza problemw i form pomocy. Opole: Redakcja Wydawnictw Wydziau Teologicznego UO; 2010, s. 153180.

    25. Kovacs M., Pollock M H. Criterion and predictive validity of the diagnosis of adjustment di-sorder: a prospective study of youths with new-onset IDDM. Am. J. Psychiatry 1995; 152, 4: 523528.

    26. Pilecka B. Kryzys psychologiczny. Krakw: Wydawnictwo UJ; 1995.27. Stefaska-Klar R. Pne dziecistwo. Modszy wiek szkolny. W: Harwas-Napieraa B, Trempaa

    J. Psychologia rozwoju czowieka, t. 2. Warszawa: PWN; 2004, s. 130162.28. Muko P, Andrzej Kokoszka A, Zuzanna Skodowska Z. Porwnanie stylw radzenia sobie

    z chorob, wystpowania objaww depresyjnych i lkowych oraz lokalizacji poczucia kontroli u chorych na cukrzyc typu 1 i 2. Diabetol. Prakt. 2005; 6, 5: 240249.

    29. Hampson SE, Glasgow RE, Foster LE. Personal models of diabetes among older adults: rela-tionship to self-management and other variables. Diabet. Educ. 1995; 21: 300307.

    30. Pietrzykowska E, Zozuliska D, Wierusz-Wysocka B. Jako ycia chorych na cukrzyc. Pol. Merk. Lek. 2007; 23(136): 311314.

    31. Obuchowska I. Adolescencja. W: Harwas-Napieraa B, Trempaa J, red. Psychologia rozwoju czowieka. Warszawa: PWN; 2004, s. 163197.

    32. Kygnas H, Marlow J. Diabetes and adolescents perspective. J. Adv. Nurs. 1995; 22: 941.33. Otto-Buczkowska E, Jarosz-Chobot P. Zaburzenia przyjmowania pokarmw u dziewczt chorych

    na cukrzyc. W: Otto-Buczkowska E, red. Cukrzyca wieku rozwojowego. Wrocaw: Urban & Partner; 1999, s. 197198.

    34. Polloc-BarZiv S, Davis C. Personality factors and disordered eating in young women with type 1 diabetes mellitus. Psychosom. 2005; 46: 1118.

    35. Zegarlicka-Porba M, Jarosz-Chobot P, Kokoszka A, Maecka-Tendera E. Program opieki psy-chologicznej nad dziemi i modzie chorujcymi na cukrzyc i ich rodzinami w stymulowaniu aktywnoci w procesie leczenia oraz radzeniu sobie z emocjonalnymi skutkami objaww choroby przewlekej. Diabetol. Pol. 2004; 11: 78.

    Adres: Katedra Psychoterapii UJ CM31-138 Krakw, Lenartowicza 14