Religijsko-konfesionalna identifikacija i vera u Boga ...anje i vi‘enje sveta. Intelektualna dimenzija u Glokovoj emi odnosi se na oekivanja da ‡e religiozna ... vlastite

  • View
    217

  • Download
    1

Embed Size (px)

Text of Religijsko-konfesionalna identifikacija i vera u Boga ...anje i vi‘enje sveta. Intelektualna...

  • 40

    Posmatranje, prouavanje i analiza religijskog fenomena suoava posmatraa sa mnotvom nedoumica oko predmeta prouavanja. No, jedna injenica je bez sumnje: religija i religioznost sloene su, promenljive, protivurene, ali postoja-ne duhovne i drutvene tvorevine. Naravno da religija i religioznost nisu samo drutvene pojave, ali kada se religija shvati i kao drutvena pojava tada sociologiju prvenstveno zanimaju drutveni aspekti religije i religioznosti i to ne samo kako evolucija religijske svesti oveka i religijskih zajednica deluje na drutvo u kome ivi nego i kako drutvo utie na religiju, crkvu i religioznost ljudi. Kad se, opet, istorijski i socioloki, odnos drutva i drave sa jedne i crkve i religije sa druge strane posmatra u dovoljno dugim vremenskim intervalima, onda se njihov meusobni odnos moe predstaviti u vidu svojesrvsnog hoda ili njihanja religijskog klatna koje opisuje sinusoidnu krivu liniju. Tu liniju je mogue opisati i u sluaju religioznosti graana Srbije. No, s obzirom na to da je religioznost izuzetno sloena pojava, u istraivanju i analizi se kao najplodonosniji pokazao viedimenzionalni pristup.

    Multidimenzionalni pristup u iskustvenom prouavanju religioznosti

    Nema nikakve dileme da se celovitiji uvid u religijski fenomen i religioznost ljudi pre moe postii viedimenzionalnim nego jednodimenzionalnim ili dvodimen-zionalnim pristupom. Drugim reima, viedimenzionalnim pristupom se spre-ava realna mogunost da se u istraivanju zanemare neke dimenzije religije i

    Apstrakt: U tekstu autor iznosi i analizira, u skladu sa naslovljenom temom, podatke iz sistematskog i za Republiku Srbiju, bez Kosova i Metohije, reprezentativnog sociolokog istraivanja religioznosti graana Srbije. Istraivanje pod nazivom Religioznost u Srbiji i proces evropskih integracija je u dva navrata, tokom 2010. i 2011. godine, sproveo Hrianski kulturni centar iz Beograda uz finansijsku pomo Fondacije Konrad Adenauer i Centra za evropske studije iz Brisela. Pre analize podataka, autor kratko raspravlja o razliitim dimenzijama religioznosti.

    Kljune rei: multidimenzionalnost religioznosti, konfesionalna i religijska samoidentifikacija, vera u Boga, sociologija religije, Srbija.

    Religijsko-konfesionalna identifikacija i vera u Boga graana Srbije1

    FILOZOFIJA I DRUTVO XXIII (1), 2012.

    Mirko BlagojeviCentar za religijske studije Institut za filozofiju i drutvenu teoriju

    UDK: 2:316.644(497.11) DOI: 10.2298/FID1201040B Originalan nauni rad

    1 Tekst je raen u okviru projekta pod nazivom: Politike drutvenog pamenja i nacion- alnog identiteta: regionalni i evropski aspekt, (br. 1790409) koji se na Institutu za filozofiju i drutvenu teoriju iz Beograda sprovodi u periodu od 2011. do 2014. godine, uz finansijsku podrku Ministarstva prosvete i nauke Republike Srbije.

  • 41

    RELIGIOZNOST U NACIONALNOM I EVROPSKOM KLJUU

    religioznosti za koje se posle pokae da su vane. Bez tih dimenzija znaajno se suava fenomen koji ispitujemo i to apstrahovanjem nekih strana religije i reli-gioznosti kao nebitnih ili njihovim svesnim potiskivanjem, poto podaci koji se na njih odnose ne idu u prilog naim ranije postavljenim hipotezama. Pa iako sociologe u radu obavezuju odreena pravila socioloke metode, specifinost predmeta istraivanja od sociologa svakako trai dodatan oprez i stalnu budnost kad izrie sudove o religioznosti ljudi na nekom konfesionalnom podruju. Prva zaseda sociologa eka ve kod prikupljanja podataka: da li se generalni sudovi o religioznosti i religijskoj situaciji mogu izrei samo na osnovu prikupljene grae upotrebom anketnih upitnika koji danas preovlauju u sociolokim istaivanjima religioznosti i vezanosti ljudi za religiju i crkvu?

    Ako i preemo preko ove dileme, postavlja se drugo pitanje: koliko je, naime, ko-rektno da selekcioniemo ak i samo na ovaj nain prikupljene podatke, odnosno da na osnovu jednog manjeg broja indikatora, recimo najkorienijih u anketnom ispitivanju religioznosti, kao to su konfesionalna samoidentifikacija, proklamo-vana religioznost i proklamovana vera u Boga, zakljuujemo o optoj religioznosti jednog geografskog i religijskog podruja koje ispitujemo? Jednodimenzionalan ili dvodimenzionalan pristup ne samo toveoma suavaju polje ispitivanja, nego dovode do takvih protivurenih rezultata koji obesmiljavaju samo istraivanje. Naime, ukoliko poklonimo potpuno poverenje samo jednom indikatoru religiozno-sti i on nam u prvom primeru pokae da je konvencionalna religioznost izuzetno proirena pojava, kao u sluaju konfesionalne samoidentifikacije, i to redovno u preko 90% ispitanih sluajeva, a u drugom primeru poverenje poklonimo nekom drugom indikatoru iz druge dimenzije religioznosti, kao to je redovan odlazak u crkvu u (pravoslavnom) hrianstvu (oko 4% ispitanih sluajeva u Srbiji) i on nam pokae izrazito ogranien obim religioznosti onda nam je jasno koliko je viedimenzionalan pristup potreban, tavie nuan: i u jednom i u drugom primeru radi se o konvecionalnoj religioznosti ali je sama pojava koju ispitujemo vieslojna, mnogoznana, pa su oba podatka koje smo pomenuli korektna i opisuju jednu te istu pojavu u njenim razliitim dimenzijama. Religioznost je dakle viedi-menzionalna pojava i takav pristup istraivanju podrazumeva istraivanje svakog pojedinanog elementa religioznosti i njihovog meusobnog odnosa kako kad za predmet prouavanja imamo pojedinca, kao u psihologiji religije, tako i socijalne grupe, kao u sociologiji religije.

    Najzasluniji autori za afirmaciju viedimenzionalnog pristupa, jo ezdesetih go-dina prolog veka, su Gerhard Lenski (Lenski 1961) arls Glok (Glock 1962), i Rodni Stark (Stark 1968). Naravno, do danas je ovaj pristup mnogo puta u iskustvenim istraivanjima testiran i proirivan, ali se ipak moe rei da i danas ostaje aktuelna temeljna podela na pet dimenzija religioznosti koje je dao Glok ( 2011). Bez obzira na svu sloenost, sve svetske religije prema Gloku imaju neke zajednike sfere u kojima se religioznost manifestuje. Radi se o sledeim dimenzijama religi-

  • RELIGIJSKO-KONFESIONALNA IDENTIFIKACIJA I VERA U BOGA GRAANA SRBIJEMirko Blagojevi

    42

    oznosti: religioznom iskustvu, ritualistikoj dimenziji (religioznoj praksi), ideo-lokoj dimenziji (religioznim verovanjima), intelektualnoj dimenziji (religioznom znanju) i posledinoj dimenziji religioznosti. Dimenzija religioznog iskustva se prema Gloku odnosi na oekivanje da e religiozna osoba postii direktno znanje o poslednjoj realnosti ili da e iskusiti religiozna oseanja u formi egzaltacije, straha, poniznosti, radosti i spokoja.

    Ideoloka dimenzija ili dimenzija religioznih verovanja zasniva se na oekivanju da e religiozna osoba prihvatiti odreena verovanja a kao empirijski pokazatelji koriste se dogmatska verovanja uglavnom judeo-hrianske religijske tradicije kao to su: verovanje u Boga kao linost, verovanje da Isus nije bio smrtan, verovanje u uda, verovanje da je u Bibliji Boja istina, verovanje u Isusa Hrista kao Sina Bojeg itd. Generalno gledano, vera u dogmatsko jezgro religije (hrianstva) u iskustvenim istraivanima je zastupljenija nego uee ispitanika u obredima i ritualima odree-ne (hrianske) religijske tradicije. Sa druge strane, ni sama religijska verovanja nije lako adekvatno izmeriti poto se na prvi pogled ne vidi jesu li deklarisana verovanja izraz konformizma ispitanika ili se radi o linom verovanju, oseanju i doivljaju, na primer, postojanja Boga. Zato je uputno ovu dimenziju religioznosti dovesti u vezu sa drugim dimenzijama, a pre svega sa dimenzijom religioznog iskustva ili posledinom dimenzijom religioznosti.

    Ritualistika dimenzija religioznosti podrazumeva specifinu religioznu praksu koju ispunjavaju pripadnici religije bilo individualno bilo kolektivno u formi rei, gestova, simbola a preko kojih vernici stupaju u vezu sa Bogom na bogosluenju, u molitvama, praznovanjem religijskih praznika itd. Naravno, bitna je injenica sa kakvim motivima vernici prilaze odravanju religijskih obreda. Obredima se moe pristupiti na vie naina: jedan je na primer pristupanje obredu zbog tra-dicije, zbog konformizma sredine, zbog oseanja dunosti, a drugi iz unutranje potrebe i zbog line pobonosti. Iako i u jednom i u drugom sluaju moemo da konstatujemo fakticitet obreda, nije svejedno kako treba interpretirati navede-nu injenicu: kao versku dunost ili kao izraz line pobonosti. Dimenzionalni pristup bar donekle moe pomoi da se diferencirano interpretiraju navedeni religijski rituali: jednom u sociolokom znaenju tzv. institucionalizovane reli-gioznosti a drugi put u psiholokom znaenju line religije i religioznosti. Sva-kako, sociolozima je na prvom mestu analiza podataka koji se odnose upravo na institucionalizovanu religioznost koja se ispoljava i kroz ritualistiku dimenziju religioznosti i kao takva ima neke vane socijalne funkcije kao to su integrativna, adaptivna, ideoloka itd. Ali zbog toga ne treba previati linu religioznost koja moda nema socijalne funkcije, ali ima vanost i znaaj za pojedinca, njegovo ponaanje i vienje sveta.

    Intelektualna dimenzija u Glokovoj emi odnosi se na oekivanja da e religiozna osoba biti upoznata sa osnovnim naelima svoje vere, sa dogmatskim istinama

  • religioZNoST U NaCioNalNoM i evroPSkoM kljUU

    43

    vere kao i sa svetim spisima vere. Poznavanje vere se odnosi na primer na istoriju vlastite religije, na poznavanje vanih injenica vezanih za veru, za intelektualno itanje svetih spisa i druge religijske literature. Svakako, ova znanja su vana ne samo za religiju jer se ona preko njih legitimie, nego i za svakog vernika koji je blie povezan sa svojom verom. Ipak, ima miljenja da za samu veru nisu toliko vana teoloka i istorijska znanja o veri poto ima religioznih ljudi a da nisu upueni u sve teoloke tajne vere, kao to ima i nereligioznih i ateista koji su dobro upoznati sa intelektualnom dimenzijom religije. Iako je ispitivan