Rudimenta linguae Latinae - zso3.edu. lingae   terminologia ‚aci„ska, mimo ekspansji

  • View
    253

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Rudimenta linguae Latinae - zso3.edu. lingae   terminologia ‚aci„ska, mimo...

II Liceum Oglnoksztacce im. W. Wrblewskiego w Gliwicach

Janina Wolsza

Rudimenta linguae Latinae

Podstawy jzyka aciskiego

Materiay do nauki jzyka aciskiego

dla klas z rozszerzonym programem nauczania

przedmiotw matematyczno-przyrodniczych

Gliwice 2013

Rozpoczynamy nasz przygod z lingua Latina, jzykiem staroytnych Rzymian. Mwi si

czasem, e acina jest jzykiem martwym, bo dzi nie posuguje si nim aden nard ani grupa

etniczna, jzyk nie rozwija si w sposb naturalny. Jednak dla nauk przyrodniczych jest to atutem.

Jzyk, ktry si nie zmienia, wietnie nadaje si do opisu wiata przyrody, medycyny czy farmacji

mamy pewno, e nazwy zwierzt, rolin, pojcia anatomiczne nie nabior innego znaczenia. Dlatego

terminologia aciska, mimo ekspansji jzyka angielskiego, nadal obowizuje adeptw nauk

przyrodniczych i medycznych. Dlatego te w naszej szkole wprowadzono jzyk aciski jako

przedmiot uzupeniajcy w klasach z rozszerzonym programem nauczania przedmiotw

matematyczno-przyrodniczych.

Mam nadziej, e nauka jzyka aciskiego przyniesie Wam nie tylko duo poytku, lecz

take sporo radoci. Powodzenia!

Janina Wolsza

Alfabet aciski

Alfabet aciski skada si z 24 liter.

A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T U V X Y Z

a b c d e f g h i k l m n o p q r s t u v x y z

Z wymow acisk jest pewien kopot. Poniewa z oczywistych powodw nie

moemy odtworzy wymowy rodzimych uytkownikw jzyka aciskiego staroytnych

Rzymian, dzi kady wspczesny nard wymawia acin zgodnie z waciwym sobie

systemem fonetycznym. Wspczesne badania naukowe pozwoliy jednak ustali wymow

jak najbardziej zblion do wymowy staroytnych Rzymian (tzw. Latina restituta). Z tym

sposobem wymawiania moemy si spotka na uniwersytetach i w orodkach naukowych.

W polskich szkoach dominuje jednak wymowa tradycyjna, to jest taka, jak Polacy stosowali

od pocztku wspistnienia aciny z jzykiem polskim. Wymowa tradycyjna jest ju wpisana

w nasz kultur, brzmi swojsko w uszach nawet tych Polakw, ktrzy nigdy nie uczyli si

jzyka aciskiego. Prosty przykad: gdybymy uywali Latina restituta, musielibymy

czyta tytu powieci Sienkiewicza: Ko adis, bo tak mniej wicej powiedziaby staroytny

Rzymianin. Pozostamy zatem przy bliszej polskiemu uchu wymowie: Kwo wadis?

Oprcz samogosek i spgosek rozrniamy dwugoski (dyftongi), czyli poczenia dwch

samogosek, ktre czytamy jako jedn dug samogosk:

- ae wymawiamy jak e;

- oe wymawiamy jak e;

- au wymawiamy jak w polskich wyrazach: auto, Australia;

- eu wymawiamy jak w polskim Europa.

Zapamitajmy jeszcze kilka zasad wymowy.

- c przed: e,i,y,ae,oe wymawiamy jak c, w pozostaych sytuacjach jak k

np.: cera, circus, caeremonia, coemetarium;

- i na pocztku wyrazu przed samogosk i w rodku wyrazu midzy

samogoskami wymawiamy jak j, np.: Iulia, Ianuarius, maior,

- ngu wymawiamy jak: ngw, np. lingua, sanguis

- ph w sowach pochodzenia greckiego wymawiamy jak f, np.: philosophia

- qu wymawiamy jak kw (q wystpuje zawsze w poczeniu z u): quadratus, qualis

- rh wymawiamy jak r, np.: rhetor;

- s wymawiamy jak s, (a nie jak z) np.: rosa,

- su wymawiamy jak sw, np.: suavis

- th wymawiamy jak t, np.: theatrum

- ti wymawiamy jak ti, (a nie cj) np.: lectio, recitatio

- v wymawiamy jak w np.: verbum, villa

- x wymawiamy jak ks np.: Xerxes, rex

Iloczas i akcent

Jzyk aciski dysponowa iloczasem, czyli odrnia samogoski dugie i krtkie.

Poniewa w jzyku polskim nie ma iloczasu, wydawcy podrcznikw czasem zaznaczaj nad

samogosk jej dugo (np. = krtkie a; = dugie a). Dyftongi s zawsze dugie. Akcent

zaleny jest od dugoci sylaby.

Sylaba jest duga, jeli:

zawiera dug samogosk, np.: natra, medicna, Eurpa;

jest sylab zamknit (wwczas samogoska stanowica orodek sylaby wydua si), np.: instrumentum, eventus.

Sylaba jest krtka, gdy jest otwarta i zawiera krtk samogosk, np.: medcus, philosphus.

Akcent w jzyku aciskim, podobnie jak w polskim, pada na og na przedostatni sylab

( w wyrazach dwusylabowych jest to oczywicie sylaba pierwsza). W duszych wyrazach,

jeli sylaba przedostatnia jest krtka, akcent przesuwa si na sylab trzeci od koca, np.:

mathematcus, tabla, disciplus. Ze wzgldu na akcent interesuje nas zatem jedynie iloczas

przedostatniej sylaby i tylko jej iloczas bdziemy zaznacza.

Latne legmus Czytamy po acinie

Arda prima via est. Pierwsza droga jest stroma.

Medcus curat, natra sanat. Lekarz leczy, natura uzdrawia.

Nulla est medicna sine lingua Latna. Nie ma medycyny bez jezyka aciskiego.

Natram mutre difficle est. Trudno jest zmieni natur.

Aqula non capit muscas. Orze nie chwyta much.

Salus aegroti suprema lex. Dobro chorego najwyszym prawem.

Festna lente. Spiesz si powoli. (Oktawian August)

Medicna soror philosophae. Medycyna siostr filozofii.

Primum non nocre. Po pierwsze nie szkodzi. (Hipokrates)

Praesente medico nihil nocet. W obecnoci lekarza nic nie szkodzi.

Medce, cura te ipsum! Lekarzu, lecz si sam!

Per scientiam ad salutem aegroti. Przez wiedz do zdrowia chorego.

Przypadki i deklinacje

Casus Latini - przypadki aciskie

Declinationes - deklinacje

W jzyku aciskim wystpuje sze przypadkw:

Lp. Nazwa aciska Pytania Odpowiednik polski Pytania

1. Nominativus quis?quid? mianownik kto? co?

2. Genetivus cuius? dopeniacz kogo? czego?

czyj?

3. Dativus cui? celownik komu? czemu?

dla kogo? dla czego?

4. Accusativus quem?

quid?

biernik kogo? co?

5. Ablativus (waciwy)

Ablativus instrumentalis

Ablativus locativus

quo? brak odpowiednika

narzdnik

miejscownik

od kogo? od czego?

kim? czym? /z kim? z czym?

o kim? o czym?

6. Vocativus woacz

Rzeczowniki aciskie mog odmienia si wedug jednej z piciu deklinacji. Przynaleno

rzeczownika do deklinacji rozpoznajemy po zakoczeniach nominatiwu i genetiwu singularis

(liczby pojedynczej), dlatego uczc si nowego rzeczownika staramy si zapamita oba

zakoczenia. Sowniki podaj obok nominatiwu zakoczenie genetiwu np.: lingua,ae jzyk.

Zakoczenia obu przypadkw dla poszczeglnych deklinacji s nastpujce:

Deklinacja I II III IV V

Nominativus -a -us,-er/-um rne -us/-u -es

Genetivus -ae -i -is -us -ei

wiczenie:

Okrel przynaleno nastpujcych rzeczownikw do deklinacji:

planta,-ae rolina

audtus,-us such

homo, -nis czowiek

res, -ei rzecz

medcus,-i lekarz

genu,-us kolano

corpus,-ris ciao

tussis, -is kaszel

venenum,-i trucizna

magister,-tri nauczyciel

radix,-cis korze

annus,-i rok

manus,-us rka

homo, -inis czowiek

I deklinacja

Do I deklinacji nale rzeczowniki i przymiotniki rodzaju eskiego (feminina) zakoczone

w nominatiwie singularis na -a, w genetiwie singularis na -ae. Grup wyjtkw stanowi

rzeczowniki rodzaju mskiego (masculina), oznaczajce mczyzn np.: poeta,ae poeta;

agricola,-ae rolnik, nauta,-ae eglarz, Persa,-ae Pers.

Wzr odmiany

Przypadek SINGULARIS - l.poj. PLURALIS - l.mnoga

Nominativus planta medicata plantae medicatae

Genetivus plantae medicatae plantrum medicatrum

Dativus plantae medicatae plantis medicatis

Accusativus plantam medicatam plantas medicatas

Ablativus plant medicat plantis medicatis

Vocativus planta medicata plantae medicatae

De puell et de ros

Rosa planta est. Rosae forma pulchra est. Puer puellae amatae rosam rubram dat. Puella ros

gaudet et clamat: o,rosa, quam pulchra es! O,puella, tu quoque pulchra es puer cogitat.

rosa,ae f ra

planta,ae f rolina

est jest

forma,ae f - ksztat

pulchra - pikna

puer, pueri m - chopak

puella,ae f dziewczyna

amata ukochana ,ulubiona

rubra czerwona

dat daje

gaudet cieszy si

et i

clamat krzyczy, woa

quam jak

es jeste

quoque take

cogitat - myli

De plantis

Multae plantae in terra sunt. Familiae plantrum variae sunt. Nonnullas plantas in schola

cognoscimus, sicut: Mentham piperitam, Matricariam chamomillam, Gentianam lutam.

De plantis medicatis magistra nobis narrat. O, plantae medicatae, hominbus utles estis!

multae liczne, wiele

in w, na

terra,ae f ziemia

sunt s

familia,ae f rodzina

varia rna

nonnulla niektra

schola,ae f szkoa

cognoscimus poznajemy

sicut tak,jak

Mentha piperita mita pieprzowa

Matricaria chamomilla rumianek pospolity

Gentiana luta goryczka ta

medicata lecznicza

magistra,ae f nauczycielka

nobis nam

narrat opowiada

hominbus ludziom

utles uyteczni, uyteczne

estis jestecie

Przykady rzeczownikw I deklinacji

ala, -ae f skrzydo

aqua, -ae f woda

arteria, -ae f ttnica

cauda, - ae f - ogon