of 36 /36
ryrof \])r. Jlttehmet Ö:zmen Editörler Nurettin Demir - Faruk Adana 2014

Sabahattin Ali'nin Yaşamı ve Yapıtlarına Genel Bir Bakış

Embed Size (px)

Text of Sabahattin Ali'nin Yaşamı ve Yapıtlarına Genel Bir Bakış

  • ryrof \])r. Jlttehmet :zmen ~rmagan

    Editrler Nurettin Demir - Faruk Yldrm

    Adana 2014

  • Prof. Dr. Mehmet zmen Armaan

    Editrler: Nurettin Demir - Faruk Yldrm

    Bu kitapta baslan makalelerin yayn haklan yazarlarna aittir.

    Makaleler, yazarlarnn izni olmadan basl veya elektronik

    olarak oaltlamaz, baka dile evrilemez.

    ISBN: 978-975-487-196-8

    Kapak Tasarm: Emine Arba Bask: ukurova niversitesi Basmevi Mdrl

    steme Adresi: ukurova niversitesi Basn ve Halkla likiler Brosu Balcal/ADANA

    Mail: [email protected] Tel. : O 322 338 71 14

  • Sabahattin Ali'nin Yaam ve Yaptlarna Genel Bir Bak

    Bedri Aydoan, ukurova niversitesi

    Giri

    Sabahattin Ali, bir subay olan Selahattin Ali ile ev hanm Hsniye Hanm'n ilk ocuudur. Baba tarafndan Oflu bir aileye mensupturlar. 1907 ylnda baba-snn grevle gittii Bulgaristan ' n Gmlcine Sanca ' na bal Eridere (bu-gnk ad Ardino) ilesinde dnyaya gelmitir. Baba Selahattin Bey, Birinci Dnya Sava 'nn balamasyla anakkale'de grevlendirilir. nce yalnz gider, sonra ailesini de yanna aldrr. Sabahattin Ali skdar' da balad okulundan anakkale btidai Mektebine gelir. retmenlerin hepsinin seferberlie git-mesiyle okul kapanr. Sabahattin Ali'nin ocukluk dnemi sava yllarnn g koullar iinde geer. Kalp hastas olduunu renen babas sava sonunda askerlikten ayrlarak zmir'e yerleir, tiyatro ve gazino ileriyle urar. zmir'in igaliyle Edrem it'e kaynpederinin yanna gelirler. Burada pazarda sergi ap mal satarak geimlerin i salamaya alrlar. Sabahattin Ali de bu dnemde iporta usulyle babasna ve evlerinin geimine yardm eder. Okuma yazmaya dkn olan ve bu yolda babasndan da tevik gren Sabahattin Ali, Edremit btidai Mektebini bitirir. stanbul' da daysn n yannda bir yl kalp dndkten sonra Balkesir Muallim Mektebine yazlr. Edebiyata ilgisi byktr. lk kalem denemelerini okulda karttklar gazetede iir ve ykler yazarak yapar. Giz-lice Darulmuallimat'taki tiyatro oyununa gittii iin okuldan atlma tehlikesi yaar. Bu neden le intihara kalkrsa da engellenir. Okuldan souduundan 1926 ylnda stanbul Muallim Mektebine naklini aldrr. retmeni Ali Ca-nib'in yreklendirmesiyle iir ve ykler yazp yaymlar. 1927'de okulu biti-rince Ankara'ya daysnn yanna gelir. Yozgat'a tayini kan daysnn giriimleriyle Yozgat Merkez Cumhuriyet Mektebine retmen atanr . Daysnn ko-numu ve kendisinin herkesle kolayca dost olan yaps nedeniyle bir evre oluturur ve sevilir. Ancak Yozgat' n kk bir yer oluu zamanla onu bu na Itr, iine ve yazlarna kapatr. istanbul'da stajdayken tand Nahit Hanm'a olan ak, bir yandan onu heyecanlandrrken bir yandan Yozgat'tan daha da soutur. Yazn stanbul ' a giderken Ankara' da urad arkadalarna skntlarn ve Yoz-gat'tan kurtulma isteini anlatr .

    O dnemde yabanc dil retmeni an gidermek iin retmen okulu mezunlar yurt dna gnderilmektedi r. Snava girer ve Almanya'ya gitmeye hak kazanr. 1928'de Postdam'da dil kurslarna balar. Orada Bat edebiyatn tan r, zellikle Rus yazarlarn okur. iir ve ykler yazar. Almancay renir,

  • 62 Bedri Aydoan

    ama Almanlar ve Almanya 'y sevemez. Drt yl kalma k iin gittii Al-

    manya'dan iki yl bitirmeden dner. Gazi Terbiye Enstitsnden yeterlilik ala-

    rak Aydn Orta Okulu Almanca retmenliine atanr . Komnizm propagan-

    das yapt sulamasyla yarglanr ve beraat edene kadar 3 ay tutuklu kalr .

    1931'de Konya Orta Okuluna atanr . Bir toplantda okuduu iddia edilen hic-

    viye yznden tutuklanr ve on drt ay cezaya arptrlr . 22 .12.1932' de tutuk-

    lanarak Konya Hapishanesine konur. 12 Mays 1933' te Sinop Hapishanesine

    gnderilir. 29 Ekim 1933'te Cumhuriyetin 10. y l iin ilan edilen aftan yararla-

    narak 10 ay 7 gn sonra serbest kalr. Hap i slii nedeniyle karld memur-

    lua epeyce uratktan sonra 30 Eyll 1934' te M illi Talim ve Terbiye' de ikinci

    snf mmeyyiz olarak geri dner. 1935' te Aliye Ha nm' la evlen ir. Neriyat da-

    iresine atanan Sabahatti n Ali, ek olarak Alma nca dersle ri de vermektedir.

    Maddi skntlar kalmad ndan huzurlu bir dneme g i rmitir . 30 yana gelen

    Sabahattin Ali, stanbul Harbiye' de eitim dnemini tamamlayp Eskiehir' de

    yedek subay olarak askerliini yapar. 1Mays1938'de terhis olur. kinci Dnya

    Sava nedeniyle 1939 Kasmnda drt ay, 1944 Eyllnde bir buuk ay olm_ak

    zere yeniden askerlik yapar. lk askerlikten sonra Ankara Musiki Muallim

    Mektebine Trke retmeni olarak atanr. Ayn yl Devlet Konservatuarna

    geen Sabahattin Ali, burada Kari Ebert'in asistanln da yapar. lerleyen yl

    larda Tercme Brosu ve Trk Dil Kurumunda da grev alr .

    Sabahattin Ali, iyi giyinmekten, pahal yerlerde yemek yemekten, lks iki

    ve sigara imekten holanr. Rahat, serbest ve mutlu yaam sol dnceye

    uygun grlmez. Yazdklar ve dndkleriyle yaam arasnda eliki bulu-

    nur. Bu noktada kimi arkadalar ve sol evrelerce eletirilir.

    Sa kesim ve zelikle Nihal Atsz, Sabahattin Ali'yi hedef alr . Babakan

    kr Saraolu'na yazd mektupla herkese bilinen bir komnistin devlet

    organlarnda grev yapmasn devlet tarafndan korunma ve taltif olarak de-

    erlendirip eletirir. Onu vatan hainliiyle sulamaktan da geri durmaz. Ardn

    dan kan Tan olaylarnda Sabahattin Ali'nin de kurucu orta olduu Yeni

    Dnya gazetesinin matbaas alamaz duruma getirilir. Bu koullarda Saba-

    hattin Ali biraz daha polit i kann ierisine girer. Eletirel ve sert tutumu Sra

    Kk'teki ykleri ile Marko Paa ve onun devam niteliindeki Merhum Paa,

    Malum Paa ve Ali Baba dergilerindeki yazlarna yansr . Kendi yazmad

    halde, derginin sorumlusu olmas nedeniyle hakknda hakaret davalar alr

    ve ikisinden ceza alr. Cemil Sait Barlas davasndan ald cezann kesinleme

    siyle girdii skdar Paakaps Cezaevinden ay sonra kar. Bu kez "Adalet

    Koridorlarnda" adl yazs yznden Sultanahmet Cezaevine gnderilir. Saba-

    hattin Ali'nin sta n bul ' da geen matbaaclk ve yazarlk devri, dergilerdeki a-

    lmalar, cezalar, a lkant l a r iinde srer. Paraszlk ve bayilerin datmak iste-

    meyileri nedeniyle artk dergi karamaz duruma gelirler. Sabahattin Ali s

    marlad bask makinesin i satp bir kamyon almak ister. Borlar dedikten

    sonra kalan para kamyona yetmez . Zengin bir kadn olan Melek Hanm adna

    kamyonu alp nakliyecil ie balarlar. Bu iten de zarar ederler. Sabahattin Ali,

    Marko Paa dneminden sonra yurt dna gitmeyi ister. Pasaport verilmedii

  • Sabahattin Ali 'nin Yaam ve Yap tlarna Genel Bir Bak 63

    iin bu gerek l emez . Na kliyecilikten yararlanarak yurt dna kmay dn dkleri yolunda grler arl ktad r . Nitekim gerekl i hazrlklar yaptktan sonra kamyon la, kendisin i d a r ka ra cak Ali Ertekin'i alarak Krklareli ' ne doru yola kar l a r . Sn r geecekleri gece Ali Ert ekin ba na odunla vurarak Sabahattin Ali'yi ldr r. Cesedi drt ay sonra bir obann ih baryla bulunursa da tannama z . Bulgarist an'a ada m karan bir e bekenin iinde yakalanan Ali Ertekin, 28 Ara l k'ta v erd i i ifadesinde cinayeti iledii n i it iraf eder.

    ykler

    Sabahatt in Ali ' nin 1935'te kard ilk yk kitab Deirmen' de 16, 1936'daki Kan' da 13, 1937'deki Ses' te 5, 1943' teki Yen i Onya' da 13, 1947'deki Sra Kk'te 13 yk yer alr . K i taplarndak i yklerinin toplam say s 60' tr . Son kitabnda Masallar bal yla ayr bir bl m va rdr. Burada 4 masal yer alr1 . l k yks olan "Yang n" ile "O Arkada m" adl yksn kitaplarna almamtr. ki n ci yk, terekesinden kan eserlerin topland akc 'nn lk Kurunu adl kitapta yaymlanr . Burada, kitaba adn veren yk ile birlikte Barsak ve Bir Hakikatin Hikayesi ykleri yer alr . Bylece k itaplarnda yaymlanan yk sa-ys masallar dnda 64'e kar.

    yklerde konu ve temalar

    Sevgi, ak

    Sabahattin Ali'nin anahtar szc sevgidir. yklerinde alan her kapdan sevgiye gidilir. Kapnn birinde sevgi bir insana ynelip aka dnrken bir bakasnda o-cuklara, dm kadnlara, aresiz erkeklere ynel ir. Doa, genel olarak sevilen bir geyken, doann bir paras olan hayvanlar da sevgiden payn alrlar.

    Sabahattin Ali'nin yklerinde sevgi, katksz, karlk beklemeden yanstlr; alnr, verilir ve paylalr . Mehtapl Bir Gece' de dlanm, kendi karnlarn doyuramayan iki insan, hibir karlk bulamayaca klarn bildikleri halde sevgilerini birbirlerine sunarlar. Sevgi karsz, beklentisiz, karlksz verilir. yklerde su ileyen insanlar bile sevgisiz deillerdir. Dardan kaynaklanan nedenler o nlar aresiz brakp sua iter. Kat il Osman'da cinayeti ileyen , l -drd kiiden sz ederken "Allah rahmet ets in" dile i nde bulunur.

    Sevgi en ok bir insana ynelir ve ak olarak yk lerde yerini bulur. De-irmen , Viyolonsel, Krlanglar, Kurtarlamayan aheser, Bir Cinayetin Sebebi, Komik-i ehir, Sarho, Arap Hayri, Gramofon Avrat, Kstence Gzellik Krali -esi, Yeni Dnya, Hanende Melek, Hasanbouldu , Selam, Sra Kk, ak te-masnn ilendii yklerdend ir.

    " Bir Ak Masal", " Devlerin l m", "Koyun Masal " ve " S ra Kk" adn ta yan masallar hakknda ayrntlar iin bk. Aydoan 1999: 147-159.

  • 64 Bedri Aydoan

    Deirmen' de ak uruna yaplan byk zveri grlr. Akta engel sevilen kzn

    kolsuz olmasdr. Kz bu aka acma duygusunun karmasn istemediinden geri

    durur. nk arada bir dengesizlik vardr. Kz byk akla seven ingene genci, bu

    dengesizlii gidermek iin kolunu deirmenin arklarna verir. Benzeri bir dengesiz-

    likle Hasanbouldu'da da karlalr. Bu kez dengesizlik corafyayla biimlenen ya-

    ama koullar ve kltrel farklarda kendini gsterir. Kyde yaayan delikanl yayla-

    nn yaamna ayak uydurabilecek midir? Ta ilk destanlarmzda karlalan snama

    motifi burada grlr. Bir uval tuzu gtremeyen Hasan kendini suya brakr. Kz

    ise ondan kalan evreyle kendini asar. lk ykde engel kaldrldndan hayattayken

    kavumann yolu alr, ikincisinde kavuma lmle salanr. Burada koul treler ve

    yaama biimi yznden konur.

    Sabahattin Ali'nin bu snama ve koul koyma motifiyle oluturulan bir y-

    ks de Kurtarlamayan aheser'dir. Kz, akn kazanmak iin gen aire, o

    gne kadar yazlanlardan farkl bir iir kitab oluturmas koulunu ne srer.

    Uzun yllar bu kitab yazmak iin dnyay dolaan air, nc denemede bunu

    baarr. Kz kitab ocaa atar. air aheserini kurtarmak iin koar, kz engeller.

    Ara la rndaki boumada air, kz ldrerek ocaktaki kit a b a lrsa da elinde sa-

    dece k l kalmtr. Koul yerine getirildii halde kavuma olmaz. Sabahattin

    Ali'nin ak yklerinde kavuma, evlenme, cinsellikten ok ak iin yaplan z-

    veri vardr. Bylesine zveriler ak ycelt ir.

    Kadn

    Sabahattin Ali'nin yklerinin bir bl, kadn ve onunla ilikili temalar iler.

    Bazen kt yolun bandaki a resiz bir kz, bazen jandarma tarafndan teca-

    vze urayan evli bir kadn, bazen oturak alemlerinde erkekleri elend iren ka-

    dnlar ele alnr . Kasabalara gelen t iyatro topluluklarndaki oyuncu ve arkc

    kadnlar da bunlara ekleyebiliriz. yklerin ounda ak temasnn ilendiini

    sylemitik. Akn kadn ve erkek olarak iki taraf olduuna gre, o yklerde

    de kadn nemli rol oynar.

    Dm kadnlar Saba hattin Ali'nin yklerinde en ok karlalan kadn

    lardr. Bir Meslein Ba langc, illi, Gramofon Avrat, Hanende Melek, Meh-

    tapl Bir Gece, Kstence Gzellik Kraliesi, Sarho, Yeni Dnya, dm kadn

    lar konu edinen ykleridir.

    Gramofon Avrat' ta yirmi bir yanda ok iyi oynayp, ark syleyen kadn, oturak

    alemlerinin aranan ismidir. ini bitirince kapda bekleyen arabaya binip eve dner.

    Kendisini getirip gtren arabac Murat'la aralarnda uzun boylu bir konuma, bir

    bakma bile gemez. Murat'n arabada bir kez bile arkaya dnp bakmamas, d-

    rstl kadn etkiler. Bir gece, kadn zorla alkoymak istediklerinde Murat nagan-

    tyla ate edip kadn karr . Jandarma onlar yakalar, adamlardan biri ldnden

    Murat 12 yl hapis cezas alr . Kadn iini brakp yal birine kapatma olur, sonra da

    geneleve der. Her hafta Murat' ziyarete hapishaneye gider. Kadn ii nedeniyle

    akn aa vurmaz. Srf kendi iin hapse den insana bakmak iin daha da kt

    duruma dmeyi gze alr .

  • Sabahattin A/i'nin Yaam ve Yaptlarna Genel Bir Bak 65

    Yeni Dnya'da da oturak alemlerinin nl, ama artk yalanm kadnnn dt dram anlatlr. Yalanan oyuncu kadn gen bir kadnla dnde oyun yarna girer. Hasta olduundan oyununu tamamlayamaz ve kald odada lr. Hanende Melek hayatn sesiyle kazanan daraldnda buna vcudunu eklemek zorunda kalan kadnlardandr. Dava vekili Hseyin Avni her gece onu dinlemeye gelip karsnn bileziklerini Melek'e armaan ederse de Melek bu yapkan adamdan tiksinmektedir. Aslnda dm olan kadn deil adamdr. Kz, baba-sn almak iin kahveye gelir. Kzn anlattklarndan etkilenen ve ona acyan Me-lek, sarho dava vekilini evine gtrr, bilezikleri iade eder. Yevmiyesi ile nceki gnden kalan otuz kuruu da kzn eline sktrp parasz olarak kald hana d-ner. Dm kadnlarn hepsi, aslnda , iyi zelliklere sahip, drst ve onurludur-lar. Ama koullar kendilerini bu hayata itmi ve dibe doru bastrmaktadr.

    illi yksnde de yal bir adamla zorla evlendirild iinden bir olann pe-ine dp evinden kaan bir kzn terk edildikten sonra bir bara d anla-tlr. Burada da ka bahatli erkektir. Kadnlarn dmesinde vefasz erkeklerin pay vardr. Hanende Melek'te de bir vefaszlk rnei dikkat eker. Hseyin Avni kars ve ocuklarna kar vefaszdr.

    Sabahattin Ali sadece ak ve dm kadnlar anlatmaz. eitli nedenlerle sknt eken kadnlar da anlatr. Scak Su'daki kadn, su ileyen kocasn ara-yan iki jandarmann tecavzne urar. Jandarmalar kocasnn yaknda oldu-una inanmaktadrlar . Bu eylemleri karsnda kadnn baracan, yardma koacak kocay bylelikle yakalaya caklarn dnrler. Kocas yaknda olma-sna ramen kadn barmaz . Tecavzden sonra ormana dalan kadn bir daha grnmez. Kan'da ise, olu aa ocuu tarafndan ldrlen kadnn bu ci-nayeti kaza olara k kabullenmesi, bi r ihba r sonucu bir ay sonra olunun cese-dini kanyla vi layete tamas anlatlr.

    Ky, kyl ve sorunlaryla ilgili temalar:

    Sabahattin Ali'nin Ayran, Asfalt Yol, Bir Orman Hikayesi, Candarma Bekir, Deirmen, Bir Firar, ki Kadn, Kafa Kad, Kan, Kanal, Kamyon, Kazlar, Ses, Scak Su, Sulfata y-klerinde ky ve kye ilikin sorunlar ele alnr. Kydeki yklerde tarla, su, elence, kadn gibi nedenlerle ilenen cinayetler de nemli yer tutar.

    Kan ' da bir tarla sorunu nedeniyle aann o l u fakir iftiyi ldrr. mam ve dier kyller lenin yal annesini ikna etmeye alrlar. kna ederken aann gc, kylnn aresizlii , devletin ilgisizlii gibi hususlarn alt izilir. Dev-let kylye sahip kmamakta, kyl tarlalarn aaya kaptrmakta , cinayetler kazaya dntrlmektedir . Aaya kar kimse ahitlik yapp, deil dorular, cinayetleri bile syleyememektedir. ykde bu sorunlara iaret edilmekle bir-likte yal kadnn dram sergilenir.

    Kyn nemli sorunlarndan biri yoksulluktur. Ayran yksnde Hasan' n annesi, baka bir kyde hizmetilik yapmaktadr. Eve haftada bir kez iki- sa-

  • 66 Bedri Aydoon

    atliine gelmektedir. Evdeki yalnz kalan iki kardeine , iki saat uzaklktaki ka-

    sabadaki tren istasyonunda ayran satarak kk Hasan bakmaktadr. Kn sa-

    tlar iyice dmektedir . bardak ayran satp eve kara, kuru bir ekmek g-

    trmenin hesabn yapar. Kn kye eli bo dnerken uluyan kurtlardan kor-

    kar, kamaya balar. Kye kadar gidecek gc yoktur, der . yk burada bi-

    tirilirse de Hasan'n kurtlara yem olaca anlalr . Anne ve ocuk yoksulluu

    amak iin alrlarsa da bu mmkn olmaz. Bu ykde yoksulluun getirdii

    acya son verilirken Hasan'n annesine kar duygular, kapld byk korku,

    a kardelerine ekmek getiremedii zaman onlarn gzlerinde okuduu kin ve

    kylnn ilgisizlii de vurucu bir biimde yanstlr .

    Yoksulluktan kurtulma yollarndan biri de almak iin kente gitmektir. K-

    pek ve Kamyon yklerinde bu istek dile getirilir. Kasaba ya da kentteki fabri-

    kalar, yeni i kaplar olarak grlr. Kpek'te, oban kentte bir fabrikada a-

    lmay dnrse de gidenlerin balarna gelen i kazalar ve baka son(u)lar,

    onu dncesinden caydrr. Aa vaat ettii creti deme(z)se de karnnn

    doyduuna kreder ve kendisinden yardm bekleyen annesini bile unutur.

    Kamyon' da ise Konya'nn bir kyndeki gencin, rnn yeterli olmamas, evde

    gazn, yiyecein tkenmesi zerine zmir'e gidip bir fabrikaya amele olma ar-

    zusu anlatlr . Biraz para biriktirip harman vakti geri dnecektir.

    Asfalt Yol yksnde yolu olmayan bir kye yol getirmek iin uraan bir

    retmen vardr. Hummal bir almayla yol asfalt olarak yaplr. Ancak kaliteli

    yaplmadndan bozulmaya balar. Kanlarn yola girmesi yasaklanr. Buna

    kzan kyl yolu yapanlar deil de retmeni dlar ve muhtarn isteiyle

    retmen kyden ayrlr. Burada kyn hatta vilayetin bile yolunun olmayyla

    birlikte, devlete i yapan mteahhitlerin yapt vurgunlar eletirilir. Yol asfalt-

    landnda yol iin asl emek veren retmen unutulurken bozulduunda sulu

    grlp yol gsterilen o olur. Ky konu alan yklerde vergilerin arl, ky-

    lnn bunu deyememesi konusu da ilenir. Kafa Kad'nda yol vergisini de-

    yemeyen seksenlik bir ihtiyar hapse der. Halbuki altm yan geenler bu

    vergiden muaftr. htiyar, tarlalar aa tarafndan ellerinden alndnda kendi

    kimliini bulamad iin mahkemeye len olunun kimliini sunmutur.

    Resmi kaytlarda 29 yanda grndnden hapse konur.

    Sulfata yksnde stmaya yakalanan kyllerin paraszlktan kinin ve sul-

    fata alamaylar anlatlr . Devlete ait stmayla mcadele dispanserindeki dok-

    tor kyllerle ilgilenmez, hatta onlar kovar. Doktor, kyllerin kinin pahal ol-

    duu iin dispansere geldiine inanr, nk dispanserde kinin paraszdr. Ky-

    llerin sorunlar bata yoksulluk; toprakszlk, tarlalarnn aalar tarafndan

    gasp; okul, yol, doktordan yoksunluk; yneticilerin ilgisizlii ve vergilerin ar

    l gibi noktalarda toplanr . alp aba gstermelerine ramen sorunlarn

    stesinden gelemezler. yklerde yemeklerden sz edilirken hep kuru ve ye-

    il soan, yufka, bulgur, ayran karmza kar. Ky olmasna ramen st, yo-

    urt, sebze ve meyve bolluu grlmez.

  • Sabahattin Ali'nin Yaam ve Yaptlarna Genel Bir Bak 67

    Bir Firar' da dris , ky soymakla sulanr ve dayakla suu kabul eder. O bun-dan sonra yiyecei daya ve alaca hapis cezasn deil, almakla suland mallarn yerini syleyemeyeceinin, ortaya karamayacann kaygsn eker. Suu kabul ettiine gre su unsurunun da bulunmas gerekir. Oysa bu su onun zerine yklmtr . Jandarma basks, yok yere hapis yatma olaan du-ruma gelmitir . Gerek sulular deil, garip ve yoksullar cezalandrlmaktadr .

    Hapishane

    Sabahattin Ali, eitli nedenlerle birka kez hapse girdiinden hapishane ve mahkumlarla ilgili gzlemlerini yklerinde iler. Bir aka, Candarma Bekir, Duvar, Kazlar ve Katil Osman' da hapishane yaam ve mahkumlar ele alnr. Onun yklerine yansyan dikkat ekici bir zellik su ileyen kiilerin ok ol-masdr . Kylerdeki en ufak bir sorunun cinayet ilenmesine neden olduu iz-len imi domaktadr . Kolayca cinayet ilenir, buna karn cinayeti ileyenlerin pimanl pek gr lmez. Candarma Bekir'de, all Halil Efe rahat rahat cina-yet lerini an l atr. Onu cinayetten ok yaya olarak baka hapishaneye gitmek zer. nk ayaklarnn yarklar henz iyilemitir. Bu da aslnda insani bir du -rumdur. Sabahattin Ali yklerinde byle kk gibi grnen ayrntlar da mut laka yanstr .

    Kazlar yksnde Seyid cinayetle sulanarak hapse atlr. Seyid'in aabeyi de maktuln akraba l ar tarafndan vurulur. Gerek sulular olmasa da hapse konulan insanlar vardr . O insanlar araclyla hapishane sorunlar sergilenir. Bu ykde Seyid, parasz olduundan hapishanenin en kt yerinde yatmakta, hapiste bakalarna hizmet ii yapamadndan azck taynla yaamaktadr . taynn birini yiyip ikisini de satmak zorunda kalr. Koullarn biraz iyiletirmek iin karsndan gard iyanlara vermek iin iki kaz ister. Kyde de yoksulluk var-d r . Tek kazlar vardr ve kadn yumurtalarn bakkala vermektedir. kinci kaz alarak gtrr. Verem olan kocas ayn gn lmtr, ama gardiyanlar yoksul kadnn getirdii kaz ve pekmezi almak iin sylemezler. Kye dnen kadn kaz almaktan yakalanarak hapse konur. Buna karlk gardiyanlarn iyi olduu ykler de vardr . Katil Osman'daki gardiyan mahkumlarla dosttur.

    Kafa Kad ' nda yol paras veremediinden hapse konan yal adamn hikayesi anlatlr . Olunun nfus kadn kullanmas, onu 80 yanda hapse drr . Candarma Bekir'de jandarmalarn insafszlna dikkat ekilir. Onlar da gardiyan lar gibi tutuklu ve hapislerin yaamn zorlatrrlar. Kiilik zayfl, klt r eksikli i nedeniyle mahkum karsnda stn olmann hazzyla bunu ya-parlar. Jandarma, yklere zorba ve dayak bir kimlikle yansr . Mahkum da bunu "candarma deil mi elbet dvecek" diye karlar. Mahkumlar devlet g-cne kar ok saygldrlar. Kyl hapse dmekten pek korkmaz, ama daha varlkl, kltrl ve aydn olanlarda zgrl yitirmekten doan korku ve kayg grlr.

  • 68 Bedri Aydoan

    Bir aka, Candarma Bekir, Duvar, Katil Osman yklerinde Sabahattin Ali

    de bir kii olarak yer alr . Candarma Bekir' de bu ak deildir, ancak dier y-

    klerde ak ve kesindir. Bu ykler birinci kii azndan anlatlr. Sinop hapis-

    hanesine gurbet hapishanesi diyen odur. Konya'da balayan hapisliini Si-

    nop'ta srdrrken "Gurbet Hapishanesi" adyla bir iir de yazmt. Ayrca Bir

    aka'daki olay mektuplarnda neredeyse aynen anlatlr2 . Bu yklerin bir ks

    mnda Sabahattin Ali'nin dorudan gzlemleri ve yaadklar, bir ksmnda du-

    yup dinledikleri yer alr.

    iler ve sorunlar:

    Mehtapl Bir Gece'de fabrikada motorcu yamakl yapan bir ii kt koul

    lardan dolay iten atlr . ileri anlatan yklerde iten atlma korkusu, atl

    ve sonrasnda dlen kt duruma dikkat ekilir. Kpek' te oban ehre git-

    meyi dnr, ancak gidenlerin iten karldklarn hatrlaynca vazgeer.

    ten karlmada hastalk ve i kazalar sonucu al amama etken olur. gven-

    cesi olmadndan iiler kolayca kap dar edilirler.

    Apartman' da at yapan iilerden biri yk altnda ezilen hamal grr. Ha-

    mal yaklanca okuldan ald olu olduunu fark eder. Srtndaki ar kfeyi

    tamakta zorlanan ocuk, iki ieyi krdndan parasn alamaz. Apartmann

    knda den olunun yaralandn ve urad kt davran gren baba

    kendi iinden olaca korkusuyla mdahale edemez.

    stmak in adl ykde ara sra amar ykayarak sekiz yandaki ocu-

    unu bytmeye alan 35'inde olmasna karn ypranm bir kadn , ii ola-

    rak ele alnr. Odun bulamadndan hasta ocuunu vcuduyla str. Uyku' da

    ise ii bir kamyon ofr ve muavindir. Hi uyumadan gece araba kullan-

    dndan direksiyon banda zaman zaman dalar. ykde ofrlerin g a-

    lma koullar anlatlr . Kamyon yksnde de ofr vardr . ofr nitelikli ii

    olarak grlr. Kamyonu yoksa da ehliyeti ve meslei vardr. Nitelikli olduu

    iin creti iyidir. Yolcu olan kyller, kuru soan yufka yerken onun peynirli

    pide yemesi bu durumu yanstr .

    Bir Gemici Hikayesi, babasnn lm zerine bir gemide atei olarak a-

    lmak zorunda kalan kekeme bir genci konu alr. ykde yaplan iin gl

    ve kaptann iileri smrmesi vurgulanr. Ancak atei gen gemicileri isyan

    ettirir ve haklarn alrlar . Buna karn gen, ilk limanda kovulur. Bu ykde

    iilerin haklarn savunma gereklilii zerinde durulur. Portakal adl ykde

    bata gemiciler olmak zere, memurlar, tccarlar ve onlar arasndaki kar ili

    kileri anlatlr. Kaptandan sigorta irketindeki memura kadar herkes her fr

    satta birilerinin srtndan kar salar.

    yklerde ii diye nitelediimiz kiilerin durumu birbirinden farkldr.

    Evde, tarlada, gemide alanlar, ofrlk yapanlar var. Fabrika iilii henz

    2 Bir aka 1935'te yaymlanmtr. 28.4.1933 tarihinde Konya' dan gnderdii mek-

    tupta ykde anlatlanlar aa yukar yazmtr (bk. lhan ve Akn 1997: 73-78).

  • Sabahattin Ali'nin Yaam ve Yaptlarna Genel Bir Bak 69

    yaygn deil. Ancak fabrika iiliinin daha iyi olduu dikkati ekiyor. Yalnz orada da abuk ypranma ve i kazasna urama gibi sorunlar yaanyor. g-cn yitiren iini de yitiriyor. iler bireysel sorunlaryla ele alnyor . Yalnzca Bir Gemici Hikayesi'nde toplu bir hareket var. Bilinli saylmasa da iilerin haklarn almay rendikleri mesaj verilir.

    yklerde kiiler

    Sabahattin Ali'nin iki yksnde kiileri hayvanlar, dier yklerinde ise insan-lar oluturur. Krlanglar ve Bahtiyar Kpek yklerinin adlar kiilerini ortaya koyar. Hi insann bulunmad ilk ykde kiiler iki ak krlang, ikincisinde mutlu bir kpektir. kinci ykde kii kadrosund a insanlar varsa da asl kahra-man kpektir.

    Kiilerini insanlarn oluturduu yklerde erkekler daha nde ve ok, ka-dnlar hem ikinci planda, hem s a yca azdrlar. Kii kadrosunda ocuklar ve yallar da bulunurlar. ocuklar yklerde genellikle bir fon deerindedirler. Kaz-lar' da olan annesinin yannda gidip gelmesiyle, k i Kadn 'd a alamasyla yer alrlar. Buna ka rl k, Ayran, Arabalar Be Kurua ve Cigara tamamyla ocuklar anlatr. Onlarda ana kahraman ocuktur. Ayran yksnd eki ocuk ayran sa-tarak iki ve be yandaki kardelerine bakar. nk anneleri baka bir evde hizmetilik yapmakta ve eve haftada bir, ancak saatliine gelmektedir. Apartman ve stmak in yklerinde ocuklar ana kahramana yakn bir arlkla yer alrlar.

    Sabahattin Ali'nin yklerinde n planda olan kiiler gen erkeklerdir. Krk alt ykde olaylarn erkekler zerinden a n latlmas , sekiz ykde kadn ve er-ke in olaylara katlm denk o lmas bunun kantdr. Erkek kahramanlarn bir ksm mesleksiz, sanatsz ve isizdirler. Kyller ve iftiler yannda yksek eitim grp meslek edinenler vardr . retmenler, avukatlar, doktorlar, m-hendisler, ynetici ve brokratla r, memurlar bunlar arasndadr. Alayl artist-ler, algclar, arabaclar, ofr ve muavinleri ile boyaclk gibi gndelik iler yapanlar da onun yk k iil eri ni oluturur . Kyde geen yklerinde aa , imam, muhtar ve kyller; hapishane yklerinde cezaevi mdr, jandarma, gardiyan d ier erkek kiileri oluturur .

    yklerde memurlar silik ve geri planda kalrlar. Dar gelirli olmakla birlikte yoksulun, aresizin halinden anlamaz, hatta onlar kmserler. Titiz, kurun-tulu bir yapda izilen memurlar engelleyici konumdadrlar . Her kesimden rvet alrlar, ama genellikle gllerin yannda olurlar. Ynetici konumundaki memurlar ise, adil deildirler. Onlar da politikaclarn basks altnda kalrlar .

    Kendisi de bir retmen olan Sabahattin Ali, retmenleri olumlu yanstr. Ara sra zaaflarna kaplsalar da olumsuzlua ynelmezler. Kylnn mektu -bunu okumak, dilekesini yazmak gibi gnlk iler yannda , esas onlari aydnlatma grevini yaparlar. Buna karlk doktorlar bencil, karc , halkn hastalk-

  • 70 Bedri Aydoon

    larna kar duyarsz gsterilirler. Paradan baka bir ey dnmeyileri ve il-

    gisizliklerinden dolay Bbrek'te hasta bir ifa bulmazken, Sulfata ve Cankur-

    taran'da lrler.

    Kpek'te Amerika' da okuyan mhendis, torpille creti daha iyi olan bir ite

    a l may tercih ederken, Bir Konferans'taki mhendis rvetle rk okula

    sa lam raporu verir. Bunlar gibi avukatlar okuduklar iin aydn sfatn kazan-

    mlarsa da davran ve eylemleriyle aydn olmann sorumluluunu tamazlar.

    Aalar yklerde aka grnmez; gleri, imam ve muhtar gibi temsilci-

    leriyle ilerini yrtrler. Kylnn tarlasn, rnn yneten onlardr. Gere-

    kirse cinayet il etir l e r, cezay yalanc ahitlerle gariplerin zerine ykarlar .

    Kadn karakterlerin bir blmn dm kadnlar oluturur. Bu kadnlar

    sulu ve kt grlmezler. Tam tersine acma duygusuyla dolu vefakar yans

    tlrlar . Gramofon Avrat kendisi iin adam ldren arabacya hapiste bakar.

    Hanende Melek, a k karlnda dava vekilinin kendisine armaan ettii bile-

    zikleri karsna geri verir. Bununla yetinmez yevmiyesini de kznn eline sk

    trr . Bu kad nlar, mterileri olan erkekler karsnda gl grnrler, ancak

    patron karsnd a zayf ve madurlardr. yapamadklarnda ise kapnn

    nne konulurlar.

    Bunun d ndaki kadnlar, tarlada, bahede, amarda, ev hizmetinde al

    an, ancak para ve iyi gn yz grmeyen kadnlardr. Onlar da drst, vefal,

    evlerine kocalarna baldrlar . Kocalarnn sularnn cezasn ou zaman on-

    lar ekerler, ama yaknmazlar. Kazlar yksnde hapis yatan kocasn rahat

    -ettirmek iin bir kaz alan kadn hapse der. Scak Su'da kocasn arayan iki

    jand arm a nn pek ok tacizinden sonra tecavzne urar.

    Az da olsa gl, paral, cerbezeli kadnlar yklerde yer alr. Bunlar olumsuz yn-

    leri ve eylemleriyle dikkat ekerler. Glerini, babalar, nianllar, kocalar ve parala-

    rndan alrlar. eitli kaprisleriyle ofrleri bunaltan, gevezelikleri ve kskanlklaryla

    memur kocalarn bezdiren kadnlara da yklerde rastlanr.

    Eitim grm, bir meslek sahibi olmu kadnlara az da olsa rastlanr. Bir Skan-

    dal'daki retmen bunlardan biridir. Ancak o bencil, kstah ve cahil tavrlaryla al-

    d eitimden olumlu bir biimde yararlanamadn gsterir. Viyolonsel' deki ei

    t im a lm ve bir becerisi, meslei olan kadn yabancdr. Kstence Gzellik Krali-

    esi'ndeki Marina da yabanc dr. Sevgilisine tepki gsterip baka lkeye gidecek ka-

    dar gldr. Ancak orada barda a lm a k zorunda ka l r.

    Kiilerin yanstl ve kaynaklar

    Sabahatt in Ali, yk kii lerin i n tantmn daha ok anlatma ve tasvir yntem-

    leriyle yapar. Anlatc yeri geldike ge re i ka da r bilgiyi verir. Ki i leri olaylar

    ii ndeki tutum l ar , ileri srd kleri gr ve dnce ler i ara c lyla da tanrz .

    Tasvirler uzu n ve ayrntl de i ldir . Ki mi za man belli zellikler zerinde youn

    la l p vu rgu yapmak iin tekrar ed ilirl er. Ba z yklerde ki i lerden birini tasvir

    ederken dierlerin i n kin i yapmaz . Genelde s o runlar iledi i nden kiiler hep

  • Sabahattin Ali'nin Yaam ve Yaptlarna Genel Bir Bak 71

    hasta, yorgun ve ypranm olarak t asvir edilirler. Bu kadn, erkek, ocuk he-men herkes iin geerlidir. Yprandklar iin kadnlar, olduklarndan daha yal; gelimedikleri iin ocuklar, olduklarndan kk grnrler. stanbul' da geen yklerde gzel, varlkl kadnlara rastlanr . Bakml ve iman olan bu kadnlar, ykleri anlatlan kiiler deillerdir. Geri planda kalrlar .

    Yazar tasvirlerde son derece tasarruflu davranr. drt satr gemeyen tasvirlerde bazen tek zellik verilir. Ama bu kiiye ilikin ok arpc bir zellik olur. Selam yksnde anlatc berberin tasvirini yapar. Berber, komusu olan baka bir berberi anlatrken "Benim gibi biri. stelik tepesinde sa kalmam ." der. Anlatcnn kendisi iin yapt tasvirle karsndakini tantr. Sann olma-yn da ekler. Bu nemli bir zelliktir. nk Berber Yusuf oyuncu bir kz uruna evini ve ocuunu brakp gitmitir. Dolayl yapt tasvire ekledii bir zellikle, beenilecek biri erkek olmadn vurgular.

    Tasvirlerde bir zellik daha dikkat eker. Gereki bir yazar olan Sabahattin Ali nesnellikten ayrlmaz. Beenmedii kiilere yaklamnda taraf olmaz, ama tasvirlerde o kiiyi kt, irkin, iren gstererek dncesini, duygusunu sez-dirir. Bunu setii szcklere de yanstr. Tasvirleri, tantmak kadar bir d-nce ve duygu oluturmak iin de kullanr.

    Sabahattin Ali'nin kiilerin i n kayna olduunu syleyebiliriz. Okuduu kitaplardan yaratt kiiler; arkadalarnn ve bakalarnn anlattklarndan ta-nd kiiler; bizzat tand, grd, gzlemledii kiiler. Kendi yaam ve ai-lesi de kiilerinin oluumunda rol oynar. yklerinde belli ynleriyle kendisine benzeyen kiiler vardr . Bu benzeyi bazen dorudan kendi zellikleri verilerek salanmtr . Bazen de tersinden baklmtr . yklerdeki kiilerin olumsuz olarak sergiledii zelliklerin kart Sabahattin Ali'nin olmak istediklerini gs-terir. Kendinde grmek istedii ve arad aslnda budur.

    Az saydaki yksnde sevdii, etkilendii yazarlar ve eserlerinden yola karak yaratt kiilere yer verir. Gorki, Maupassant ve Poe'nun baz eserlerin-deki kiilere benzeyen kahramanlar vardr . Deirmen'indeki Atmaca, Gorki' nin Loyko Sobar adl kahramann and rr (bu ve baka rnekler iin bk. Korkmaz 1997: 229-230).

    Bir Gemicinin Hikayesi'nde anlatt k ii kardei Fikret'e ok benzer. O da kahra-man gibi kekemelii yznden okuyamam, vapurda makinist olmutur. Gngrm aile, emekli maann yetmeyii, bir kz kardeinin olmas gibi zellikler de Sabahattin Ali'nin ailesine aittir. Yine yklerindeki drdrc kadn tipinin annesiyle ba kurulabilir. Bu tip kadnlar kocalarn evin dna ve ikiye iterler. Paza rc yksnde emekli yz-bann kadn drdrndan kurtulmak iin pazarcla balamas dikkat ekicidir. Saba-hattin Ali' nin babas da yzba emeklisidir. Bir ara geimlerini salamak iin Sabahat-tin Ali'yle birlikte pazara kmlardr.

    Pertev Naili Boratav, Arap Hayri hikayesinin konusunu kendisinin verdiini syler (Ali ve zkrml 1986: 290). Boratav Beyehir'de askerken Sabahattin Ali onu ziyarete gelmi, evinde kald srada Arap Hayri'yi tanmtr. ykdeki

  • 72 Bedri Aydoar;

    olay Sabahattin Ali'ye anlatan yine Boratav' dr. Sabahattin Ali, ykde kahra-

    mannn adn deitirmemitir. Uyku yksnde anlatlan kamyon yolculuu

    ve orada geen baz olaylar da Sabahattin Ali 'ye Pertev Naili Boratav anlat-

    mtr . Sabahattin Ali, Bir aka adl yksnde anlatt Cavit Bey' i Konya ha -

    pishanesindeyken tanmtr . yk kiileriyle ilgili olarak yaptmz belirleme,

    romanlar iin de geerlidir. Kuyucakl Yusuf romannn kahramann da Aydn

    Hapishanesinde tanm ve adn deitirmeye bile lzum grmeden yazmtr .

    Krk Mantolu Madonna'da ak olduu kadn Ankara ve stanbul ' da tand

    kadnlardan esinlenerek izilmitir.

    Sabahattin Ali baz yklerinde tand kimseleri anlatmtr. Bunlardan

    biri arkada Muvaffak ereftir. Yeni Dnya yksndeki entelektelin kendisi

    olduunu, gereki olmay nedeniyle eletiri ve alaya uradn syler (Bay-

    ram 1978: 297) .

    Sabahattin Ali'nin kiileriyle ilgili farkl bir deerlendirmeyi Tahir Alangu ya-

    par. O yk ve roman kiileriyle Sabahatt in Ali arasnda ba kurar. Sabahattin

    Ali'nin kiilik zelliklerinin kahramanlarndaki yansmas zerinde durur

    (Alangu 1968: 167-181).

    Zaman

    Sabahattin Ali'nin yklerinde zamann kullanlnda bir byk farkllk ve ayrclk sz

    konusu deildir . ykleri olaya dayand iin bunlarn getii bir zaman dilimi sz ko-

    nusudur. Onun yklerinde olaylarn giri, gelime ve sonu dzenine uygun sralan

    masna bal olarak zaman da genellikle ileriye doru akar. yklerde geri dnler

    daha azdr. Buna karlk zamanda ileriye doru sraylar dikkat eker. zet tekni-

    iyle uzun zaman dilimleri atlanarak geirilir.

    yklerin bazlarnda net bir zaman belirlemek mmknken ba z larnda

    zaman belirsizdir. Viyolonsol ' de birbirlerini seven iki gen, evlenip yolculua

    karlar. Gemilerinin kazaya uradn yerliler a rasnda gzlerin i atklarnda

    anlarlar. Btn bunlar ne kadar zamanda olmutur sylenmez. Bir yerde has-

    talanan kadnn bir yllk mr kaldna ilikin bir ngrde bulunulur. Ger-

    ekten de kadn lr, ama ne kadar sre getii konusunda bir belirti yoktur.

    Kan yksnn banda zaman, ok ksa bir konuma sresiyle snrlana

    rak balar. "Bir ay kadar sonra idi kye iki svari candarma geldi ." cmlesiyle

    bir srama yaplr . l, jandarmalarca ikindi vakti mezardan karlr, gece

    yola karlar . ki gn olan anlatma zamannda anlatlan olaylar da ok k sad r .

    Deirmen yksnde de zamann ak son derece esnek olarak yanstlr .

    " ler iyi gidiyordu" cmlesi ne kadar zaman getiini sylemese de zamann

    akn gsterir. ykde zaman "Gnler ( ... ) birbiri ardna geip gidiyordu."

    "Hemen her akam" Bir gn karlarn eridii mevsimdeydi" "Nihayet gnn bi-

    rinde" gibi kesinlik belirtmeyen ibarelerle verilir.

    Zamann ok ilevsel kullanlmadn Kurtarlamayan aheser de rnek-

    ler. Orada zamanla ilgili szler rutin olarak tekrarlanr, zaman sadece geer.

  • Sabahattin Ali'nin Yaam ve Yaptlarna Genel Bir Bak 73

    nce iki kez bir aylk, sonra iki kez alt aylk dilimlerle zaman a ktlr. Sonra bir buuk yl geer. Bundan sonra zaman ikier yllk dilimlerle akar. Bu zaman zarfnda kahraman srekli gezmekte ve byk iirini yazmaktadr. Gm, al-tn ve mein kapl ciltlik iir defterleri oluturur.

    Baz yklerde zaman dilimleri temay belirginletirmede ilevsel bir rol oynar. Gndz, gece gibi zaman dilimleri atmosferi tamamlayc ge olarak dikkati eker.

    Mekan

    Sabahattin Ali'nin birka yksnde mekan, yurt d, ounda Anadolu ve stanbul' dur. Kstence Gzellik Kraliesi, Romanya Kstence'de balar, Ber-lin'de srer. Bir Gemici Hikayesi'nde gidilen yerler olarak apdenizi, Port Said'den sz edilir. Portakal yksnde mekan Akdeniz Limanlardr. Gemi oradan stanbul'a gelir. Romanya, Almanya yurt d olmasna ramen Saba-hattin Ali'nin bildii yerlerdir. Kurtarlamayan aheser ve Viyolonsel'de yer aka belirtilmemitir. lk ykde kahraman, uzun yllar deiik mekanlar do-lar. Viyolonsel'de bir gemi kazas sonucu kara renkli insan l arn yaad Af-rika'nn sapa bir yerine dlr.

    Trkiye'deki mekan, stanbul ile Anadolu'nun ky, kasaba ve kentleridir. Ancak Anadolu, yazarn yaad ve iyi bildii Orta Anadolu ve Ege'yle snrld r. Beyehir, irkince, Edremit, Seluk, Yldzeli, stanbul, zmir Konya, Sivas ad geen ile ve illerdir.

    Sabahattin Ali'nin yklerinde doa da nemli bir mekandr. Ayran, Bir Or-man Hikayesi, Hasanbouldu, Krlanglar, Kpek, Ses yklerinde doa n plana kar. Baz yklerde ise yolculuk yapldndan doa nem kazanr. Bir Firar, Candarma Bekir, Uyku, Kamyon, Kan, Selam ykleri bu zelliktedir.

    Kapal mekanlar iinde sk karlalanlar ev, hapishane, kahve, berber dkkan, meyhane, han, otel, apartmandr. Mekanlar yanstlrken tasvirler kullanlmtr. Doa tasvirleri daha uzun ve ayrntldr. mekan tasvirlerinde ayrnt azalr. Mekan ilevsel olarak kullanan Sabahattin Ali, mekanla kiilerin psikolojileri arasndaki ilikiyi gzet-mitir. Mekan kiilerin ruh durumunu etkiledii gibi ruh durumlar da mekan etkiler. Ayn mekan, farkl ruh durumunda farkl yanstlr.

    Dil

    Sabahattin Ali sade bir dil, yaln, duru, ama youn bir anlatm semitir. l-nl dili kullanmay her zaman nde tutmu , az zelliklerini yanstmay ter-cih etmemitir. Bununla birlikte, anlatt konularn ve yaamn gerektirdii sz varlna gerei kadar yer vermitir. ingeneler ve kylleri anlatrken de bu hususa zen gstermitir. Onlar konuturduu yerlerde biie az zellikle-rini abartmamtr.

  • 74 Bedri Aydoan

    ingene eribas "Adam" seslen iinden baka kendi az zelliini kullan-

    maz. Kan' da mam "len kocakar" diye seslenip "gnn gavur edersin" gibi argo deyimler kullanr. "Sattn iki inik ekinin" cmlesinde bir l birimi olan "inik" in

    gnlk yaamlarnn bir gesi olarak yer almas son derece doal ve gerekidir.

    Ayn gerekilik iinde kiileri lakaplaryla verir. Kyde kiiler ve aileler soyadlarn

    dan ok lakaplaryla tannrlar. Savruklarn Hseyin ark banda Sar Mehmet' i vur-

    mu, bu olay ihbar edense pabuuluk yapan Garip Mehmet olmutur. Ky kahve-

    sinde kyller "kocakar"nn evresini alp "yle deil mi ha? Diyiversene, ha l Akln

    yatt m? Diyiversene" gibi cmleleri heyecanl kyllerin temiz konumalarna r-

    nektir. akc'nn lk Kurunu'nda Ege yresinin az zellikleri biraz daha fazla yan-

    stlmtr . Az zelliklerinin az olmasnn bir nedeni de Sabahattin Ali'nin anlatma

    yntemine arlk vermesi, buna bal olarak konumalarn azalm asdr . Konuma

    larn artt yerlerde yresel dil kullanm da artar. akcnn lk Kurunu adl uzun

    ykde bu durum grlr.

    Sz varl yklerdeki konu, kii ve evreye ba l olarak deiir . Viyolon-

    sel yksnde mekan Afrika olarak verilir. Mahun, baobap aac, bir cins san-

    sar olan zerdeva mekan yanstan szcklerdir.

    Bu szckler yalnzca kii ve evre araclyla girmemektedir. Kii ler dnda

    anlatc da evre ve anlattklarna uygun bir dil kullanmaktadr. Olaylara kiilerinin

    gznden bakmaktadr. Szcklerin seimi yine buna uygun olmaktadr. Kurtarla

    mayan aheser adl ykdeki dil batan sona bunu yanstr . Burada anlatma ve ak-

    tarm kiilerce deil anlatc araclyla olur. Anlat c kiilerin ve teman n ruhuna uy-

    gun bir dil tutturur. Setii szcklerle, benzetmeleriyle, byk iir i yazmak isteyen

    airin byk ve yksek slubuyla. airin sevgilisi olan k z da ai r kadar oku l u, etkili,

    si.isl ve yksek dille konumaktadr. Fuzu li'nin Leylas , Romeo'nun Julyet'i,

    Dante'nin Beatris' i ve daha pek ok eyden haberlidir.

    Sabahattin Ali dilini sade tutmaya ok nem verir. Bu konudaki kaygs mek-tuplarna yansr, dilini srekli gzden geirir (yklerinin dilini sadeletirmesi konu-

    sunda bk. lhan ve Akn 1997: 210). Onun yazd yllarda harf devrimi olmu, hzl

    bir z leme abasna giriilm itir. Trk Dil Kurumunda grev almas bu konudaki du-

    yarlln artrm olabilir. Bu duyarlla ramen bugn iin szcklerinin bir ksm

    nn eskid iini hatta kullanmdan dtn belirtmeliyiz. Bugnn okuyucusu iin

    bu szcklerin karlklarnn verilmesi gerekmektedir. Mddeiumumi, esbab- mu-

    haffefe, istihfaf etmek, istina, mnferit, zaviye, aksata, nefis itikad, hamakat, taal-

    luk etmek, iktifa, zevat, atalet, hicap, tahamml, mdafaa, mayii, yeis, silsile, irtikap,

    mtalaa, tesellm, tecesss, mamum, muvasa lat, mkaleme, kaime szckleri

    buna rnek olarak gsterilebilir.

    Romanlar

    Yaymlan Servenleri

    Sabahattin Ali 'nin roman da nce tefrika edilmi sonra kitap olarak yaym

    lan m t r . lk ro man olan Kuyucakl Yusuf, dei ik gazete ve dergilerde tefrika

  • Sabahattin Ali'nin Yaam ve Yaptlarna Genel Bir Bak 75

    edilmeye balam, ancak tefrikas eitli nedenlerle ounda yarm kalmtr . Tan gazetesinde tamam tefrika edildikten sonra 1937'de kitap olarak baslmtr . imizdeki eytan, Ulus gazetesinde 87 blm olarak tefrika edilmi 1940'ta kitap olarak kmtr .

    Krk Mantolu Madonna, Hakikat gazetesindeki tefrikas 48 say srmtr. 18. 12.1940'ta balayan tefrika 8.2.1941'de tamamlanm , kitaplamas iki yl sonra 1943' te olmutur. Bu kitabn tefrika serveni hakknda daha ay-rntl bilgilere sahibiz. Kitap, Sabahattin Ali ' nin ikinci kez askere alnd d-nemde stanbul' da asker adrnda yazlmaya balanmtr. Sabahattin Ali, ro-mann gn gnne yazp gndermitir . Yazl sresi ile tefrika sresi ayndr. Sabahattin Ali en ok bu romannn yazlnda yorulmu ve zlmtr. Bunda, koullarn zor olmas yannda gazete sahibi tarafndan eserin tutmadnn sylenerek baz mdahaleler yaplmas da etkili olmutur (romanlarnn yazl serveni hakknda ayrnt iin bk. Bezirci 1987).

    Romanlarda Temalar

    Sabahattin Ali'nin romanlarnda ilk bakta bireysel temalarn n plana kt dikkat eker. Bunlarn banda ak gelir. Evlilik, aktan sonra tm romanla-rnda iledii ikinci nemli temasdr. Bunu evre ve sosyal yaamla uyuamama, iletiimsizlik ve bu durumdan kaynaklanan temalar izler. Uyumsuzluk iine giren kiiler ilerine kapanp yalnzl seerler. Bu seim kiiyi karamsar-la gtrr. Kurtulu, kata ve doaya snta aranr. Sabahattin Ali'nin bir grup temini de bunlar oluturur . Sabahattin Ali' de sosyal, toplumsal ve ksmen siyasal temalar da vardr. Kasabadaki ilikiler sunulurken kyl, ii, esnaf, eraf ve devlet organlar arasndaki ilikiler de canl biimde ortaya konulur. Bi-reysel temalarn bir yn ve boyut kazanmas bu ilikiler erevesinde olur. Ay-rca kimi deimelere ayak uyduramayan esnaf ve iftinin erimesi de onun romanlarnda yerini bulmutur. Sosyal adaletsizlik, brokrasinin ilemeyii ve her alanda grlen yozlamalar birer tema olarak karmza kar. Aydn ke-simi arasndaki yozlama , daha ok ahlaki biraz da siyasi adan ele alnr .

    Ak, evlilik

    Kuyucakl Yusuf, ak temasnn n plana kt bir romandr . Evl ili k ve bir Ana-dolu kasabasndaki sosyal, ekonomik ilikiler roman n dier temalarn oluturur. Bir arada byyen Muazzez ve Yusuf hem birbirleriyle ok ilgilidirler hem de birbirlerini etkilerler. Bu ilgi ve etkilenmenin nitelii nce kardelik gibi g-rnr. Selahattin Bey'in kumar borcunun Ali tarafndan denmesi, Ali'nin bu yardm Muazzez'le evlenmek iin yapmas Muazzez'in gizledii duygularn ortaya koymasna neden olur. Yusuf'a kendisini sevd iini syler. Yusuf duygu-la rn tarttnda Muazzez'i sevdiini anla r, anca k yapacak bir ey yoktur. akir'in bir dnde ikiliyken Ali 'yi ldrmesi bir engeli ortadan kaldrrsa da akn yolu alm deildir . Bir bayram gn laf att iin Yusuf'tan dayak yiyen

  • 76 Bedri Aydoan

    akir, Muazzez'i elde etmek istemektedir. Anne ahinde kzn varlkl ve gl

    eraf ocuu olan akir'e vermek iin can atmaktadr . Bu koullar Yusuf' un a

    kn daha da biler, Muazzez'i karr ve evlenirler. Aklar birbirlerine kavuur,

    ama mutlulua kavuamazlar .

    Romanda ok uzun sre aa vurulamasa da karlkl olan ak budur.

    akir' in Muazzez' e olan ilgisi ak deil, tamamyla Yusuf'a duyduu kin ve in-

    tikamdr. Bunu Muazzez'le evlenip onu Yusuf' un elinden alarak yapacaktr . Bir

    eraf ocuu ile bir memur kznn evlenmesi pek ok ynden uygundur. inde

    bulunduklar sosyal ve ekonomik konum asndan da bir sorun yoktur. Sela-

    hattin Bey ve Yusuf bu evlilie bata farkl nedenlerle kar karlarsa da borlu

    olmalar onlar zorlar. Baka k yolu bulamadklarndan kendilerini duruma

    altrmaya, Muazzez'i de ikna etmeye alrlar .

    Bakkal Ali ise Muazzez'i sever, bunu evlilie dntrmek ister. Farkl

    evrelere mensup olmalar onlarn ekingen davranmalarna yol aar. Kayma-

    kam kzyla bir esnafn evlenmesi kendilerine dengeli grnmez. Ali konuyu

    kendi ailesine bu nedenlerle amakta zorlanr. Fakat babas ve Ali'yi seven ba-

    baannesi aka sayg duyar.

    Grld gibi romanda ak ve evlilik temas i ie gemi durumdadr.

    Evlilikte dikkati eken nokta kadnlarn grlerine nem verilmemesidir. Top-

    lum bu noktada kadna pek sz hakk tanmamaktadr . Evlendirilirken a

    hinde'ye sorulmam, kaymakamn iyi bir ksmet olmas yeterli grlmtr.

    ahinde de bu evlilikle snf atlayacaktr. Yine evlilikte ekonomik koullarn be-

    lirleyici olduu grlyor. Selahattin Bey btn olumsuz zellikleri zerinde

    toplayan akir'e kzn vermek iin nefsiyle mcadele eder. Genliinde bo-

    hem bir yaam srdn hatrlayarak akir'in deiebileceine kendisini

    inandrmaya alr . Yusuf'la Muazzez'in evliliinin yara almasnda da ekono-

    mik koullar rol oynar. Yusuf' un evini geindirecek bir ii ve gelirinin olmay,

    ahinde'yi uygun olmayan yollara iter.

    Hilmi Bey ile karsnn evliliklerinde de ilgin ynler vardr. Her ikisi de

    kendi hayatlarn yaarlar . Hilmi Bey, olu ile birlikte darda her trl evlilik

    d ilikiyi yaar. Hatta kendi cinsinden olanlarla da ilikileri olduu hissettiri-

    li r. Ayn biimde kars da ahinde ile iliki ierisindedir. Btn bunlar evliliin

    gerekte salkl biimde yrmediini, yalnzca srdrldn; insanlarn

    baka araylar iine g i rdiini gstermektedir. Sabahattin Ali, mevcut durum

    iinde evliliklerin mutluluk getirmediinin altn izer.

    imizdeki eytan ve Krk Mantolu Madonna'da da ak ve evlilik temalar

    ilenmitir. Bu romanlarda da evlilikler mutlu bir biimde yrmez . imizdeki

    eytan'n Macidesi Ba l kesir' den stanbul ' a gelmi , konservatuvarda okuyan

    ve kendine gveni olan biridir. Akraba evinden ayrlr. Kalacak yeri olmad

    iin yeni tant mer' in evine gider ve birlikte yaamaya balarlar. likilerini

    evlilik olarak kabul ederler ve evliliin her trl gereini yerine getirirler. Ni-

    kah yapacaklardr, ama koullar buna zaman brakmamtr. Baladklar nikah

    ilemleri tamamlandnda ilikileri biter. mer'in evresinin olumsuz ve ahlaka

  • Sabahattin Ali'nin Yaam ve Yaptlarna Genel Bir Bak 77

    dkn insanlarla kuatlmas, bohem bir yaant srmesi, evliliin srdrlmesini engeller. Macide'nin Balkesir'deyken tanyp etkilendii Bedri'nin de bunda etkisi vardr. mer'in karakteri ve o gnk ruh durumu da evlilii srdrmeye uygun de-ildir. Birbirlerini sevdiklerini anlad Macide ve Bedri' nin evlenmelerine olanak ta-nmak iin, ok sevmesine ramen, aradan ekilir.

    Krk Mantolu Madonna'da Raif'le Maria Puder arasnda nce tek tarafl bir ak yaanr . Raif resminden grp ak olduu kadnla sonradan tanr. Ka-dn aralarnda akn da cinselliin de olamayacan syler. Raif bunu kabulle-nir, karlk beklemeden sever ve aka yakr fedakarlklarda bulunur. Za-manla Maria Puder de ona ak olur. Raif' babas ld iin Trkiye'ye dn-dnden ilikileri kesilir. kisi iin de tek ve gerek ak budur, yaamlarn bu akla tamamlarlar.

    Raif, lkesine dnnce yaamn toplum dzeninin doal akna uydura-rak evlenir ve ocuk sahibi olur. Evlil iinde ak, anlay, paylam bulamadndan iine kapanr. Ne yapsa kendisini beendiremez. Kars ve byk kz dnda ailedeki herkes ondan yaknmaktadr ve kendisini anlayan biri kmaz. Evlilik onun iin azap haline dnr, ruhen tkenmitir.

    Yozlama

    Sabahattin Ali'nin romanlarnda yozlama genellikle ahlaki adan ele alnmtr. Kuyucakl Yusuf' ta ahinde, Hac Etem, akir ve Hilmi Bey bu tr yozlamay temsil ederler. ahinde elenceyi ve gezmeyi seven yapsyla bu yozlamann iine dmtr. Evlilikte aradn bulamamas, geim sknts gibi baz hafif-letici nedenler olsa da ii iffetini ayaklar altna alacak dereceye vardrmas ve hatta kzn buna alet etmesi yozlamann son kerteye vardn gsterir.

    Bu romanda memurlardaki yozlama Kaymakam zzet Bey ve jandarma Cemal avu' la verilir. Selahattin Bey, erafla iliiklerini mesafeli tuttuundan hem kendi kiiliini hem temsil ettii devletin saygnln korumutur. zzet Bey ise tam tersi davranm , geldiinin ikinci gecesi erafla iki sofrasna otu-rup, yiyip iip elenmitir. Elenceleri, memurun, halkn diline dmtr. Di-er memurlar tarafndan "maln gz" olarak nitelendirilmitir. Cemal avu yeni bir jandarma olmakla birlikte akir'in iledii cinayeti kazaya evirmek iin Hac Etem'in verdii bir keseye raz olmam , ikinci keseyi aldktan sonra su delili tabancay deitirerek akir'in beraatini sa l amtr.

    Aydnlar iindeki yozlama ise imizdeki eytan' da yanstlr . Aslnda bu-radaki kiilere aydn demek mmkn deildir. Onlar meslekleri, kazanm ol-duklar baz unvan ve sfatlar nedeniyle aydn saylmaktadr. Ahlaki dee rleri , dnce biimleri, bilgi birikimleri, insana ve topluma yaklamlar asndan aydn olmann hibir zelliini tamazlar. Yarm yamalak ve bakalar ndan ak-tarma olan bilgileri isellememitir. Kararsz, tembel , eylemden uzak ve lk -

  • 78 Bedri Aydoan

    szdrler. zgvenleri yoktur, kendileri gibi olamaz ya da davranamazlar. So-rumluluklarnn banda halk bilinlendi rmek gelmesine karn halktan kop-mu, insani deerleri yitirmilerdir.

    Ahlaki ynden de byk dknlk iindedirler. Kstah, haddini bilmez, dalavereci, elence, iki ve kadn dkndrler . Buluma yerleri kahve, lo-kanta, meyhane ve gazinolardr . Daha ilk karlatklarnda en yakn arkadalar, karm diye tantt Macide'ye ehevi arzularla bakarlar. Her karlama

    larnda onu taciz ederler. Yemee davet ettiklerinde lokantada Profesr Hik-met, Macide'nin bacaklarn okar . smet erif msamere sonras gitt ikleri e

    lence yerinde daha ileri giderek onu tuvalet aralnda sktrr. Masaya d-nte Hikmet kolunu Macide'nin omzuna atar. mer'in mdahale etmesini beklerken, o sessiz kalr. Hocasna 12 lira borcu olduunu syler. Bylesine dkn olan bu aydn insanlar Macide'yi tiksindirir.

    Romanda siyasi almalar yrten Nihat' tr . smet erif ve Profesr Hik-met ise Nihat'n ve dncelerinin kuvvetli taraftar olmakla birlikte olaylar iinde pek ne kmazlar . Nihat niversite rencilerini t oplar, tutarsz d-nce ve lklerini onlara benimsetmeye alr . Genlerin ateli yanlarna seslenerek onlar kar dncede olanlara doru kkrtr, kabadayca bir gle, hakaretlerle onlara hcum ettirir. Gereklemeyecek hayallere daldrd genleri doru yollarndan, drstlklerinden ayrr . Halka hizmet yerine karlarna hizmeti retir. nsanlk yerine g ve smry ne karr. Top-lumu gl zayf, akll-ahmak gibi kaba bir tasnife tabi tutarak ynetim hakknn glde olduuna genleri inandrr. Bu rk dncelerle genleri Turan lksne yneltir. Btn bu almalar Nihat, mer ve genlerin tutuklanma-syla son bulur. Aslnda mer'in bu dnce ve eylemleri destekleyen bir faa-liyeti yoktu r. Nihat, genleri mer'le Macide' nin kald pansiyonda bir sa-londa toplar. mer de zaman zaman onlarla konuurdu. Nitekim onun bu ilerde bir rolnn olmad anlaldndan serbest braklr . Nihat dnda gen-leri buralara srkleyen dier kiiler serbeste gezerler. Hepsi bir kahvede oyun oynarken ieri giren Macide 'yi grmezden gelmilerdir .

    Romanda insani deerleri temsil eden, insan olmann onurunu koruyan ve yaayan iki kii vardr: Macide ve Bedri. Bunlardan olaylara bilinle ya kla-arak genlerin Nihat tarafndan uuruma srklendiini gren ve onlar serte elet i ren Bedri 'dir.

    Kiiler

    Sabahattin Ali ' nin romanlarnda kiileri ele a ln an evre ve konular belirler. Kuyucakl Yusuf'ta kyller, kasaballar; imizdeki eytan' da yazar, retmen, profesr gibi aydnlar; Krk Mantolu Madonna'da Ra if Bey' in alt irketteki arkadalaryla Alma nya'da tan d kiiler ve bata ak olduu kadn kii

    kadrosunu oluturur .

  • Sabahattin Ali'nin Yaam ve Yaptlarna Genel Bir Bak 79

    En geni kii kadrosu Kuyucakl Yusuftadr . Btn kasaba halk aslnda romann kiisi saylabilir. Ancak baz temsilciler araclyla romanda etkin ko-numa gelirler. Kyly Yusuf, i iyi Kbra ve annesi, esnaf bakkal Ali, eraf Hilm i Bey ve olu akir, ynet icileri kaymakam Selahattin ve zzet Beyler, me-muru Cemal avu temsil eder.

    imizdeki eytan' da ki i leri rvacide'nin Balkesir' deki ai les i, stanbul'daki akraba l ar ile mer' in aydn l ar temsil eden arkadalar olutu ru rlar . Ba l kesir' deki aileden genel olarak sz edilirken istanbul'daki akrabalar ad ve kimi zellikleriyle biraz daha genie tantlrlar . Bu romandaki nemli kiiler, yoz-lam, aydn olamam ya da ayd n olma zelliini yitirmi kiilerdir ki roman ncelikle onlar anlatr. Profesr Hi kmet, yazar ismet erif, air Emin Kami l' i bunlar arasnda sayabil iriz .

    Krk Mantolu Madonna'da ereve hikayede sayca kalabalk bir kadro varken ekirdek hikayede iki kii vardr. Raif Bey ve gazinolarda kemanla ark syleyen Yahudi asll Maria Puder.

    Romanlarn hepsinde olaylar srkleyen veya olaylar iinde srklenen ana kahramanlar vardr . Yusuf, mer ve Raif, ana erkek kahramanlardr . Roman-larda erkek kahramanlar daha n planda olmakla birlikte gl ve etkin deildirler. Olaylar ynlendirmekten uzaktrlar. Zamanla bir deiim geirip biraz kararllk sahibi olsalar da zm oluturmada yetersiz kalmlardr. Yusuf -zm evdekileri ldrmek suretiyle yasal olmayan bir yolla, Ra if Bey ise sou k havada saatlerce sokakta dolap adeta intihar ederek salamtr . nk ar bir biimde hastalandndan lmtr .

    Romanlarn bakahraman olan bu erkek, pek ok ynden vlecek olumlu zelliklere sahiptir . Onlarn en byk eksiklikleri evreleriyle uyum salayamam olmalardr . Yusuf son derece insancl , d uyarl , merhametli, soylu, vakur, saf, temiz, drst ve adil bir kiilie sahiptir. Kasabadaki insanla-rn ikiyzllklerine, yalanclklarna, duyarszlklarna, kyl ve iiyi smrlerine bir trl dayanamaz. Onlar anlamakta zorluk eker, deitirecek gc ve eylemlilii olmaynca areyi kamakta bulur. Evde bunaldnda kendini so-kaa, zeytinlie ve doaya atar. Tahsildarl kabul etmesi aslnda bilinli ol-masa da sorunlardan kamak iindir. Muazzez'in hali onu harekete gemeye zorlar. Bulduu zm onu yine kaa gtrr.

    Sanata dkn, heyecanl, hayal ve duygu dnyas geni bir insan olan Raif baba-snn lmyle maddi varln yitirmi, sevdii kadndan ayrlmak zorunda kalmtr. istedii gibi bir i bulamam, kendisini tatmin edecek bir evlilik yapamamtr. Kars hatta ocuklar ondan yaknmaktadr. O da Yusuf gibi evresinden memnun olma-dndan iine kapanr. Yaadklarn yazd defterden yaad byk ak okununca grnle gerein ne kadar farkl olduu ortaya kar.

    imizdeki eytan ' n ana kahraman mer, dierlerinin tersine bir gelime gsterir. ok iyi biri olmasna ramen hayata bo vermi, hibir ideali, beklen-tisi olmayan biridir. Gemite kaan frsatlara zlmek, gelecein gereklemeyecek hayalleri peinde komak yerine gnlk mr iyi geirmeyi yaam

  • 80 Bedri Aydoan

    felsefesi haline getirmitir. Ancak hapse dtnde hayatnn muhasebesini

    yapar, otuz yldan geriye koca bir hi kaldn grnce utanr ve deimek ge-

    rektiine karar verir. Geleceini kurtarmak, yeni ve olumlu bir yol amak iin

    kendisine bir ans vermek ister.

    Romanlarda bu kahramana gre ikinci derecede kalan ama onlarn ya-

    pamadn yapan, syleyen olumlu, gl ve etkin kiiler vardr . Bunlar Ma-

    cide, Maria Puderve Bedri'dir. Dnemin ayd nla rn n eksiklerini ortaya koyma,

    onlar hakl olarak eletirme sorumluluu Bedri'ye yklen ir. nk o, mer' in

    eksikliklerinden uzaktr . Kararl , i dnyasyla bar k , ayn zamanda olaylara

    nesnel biimde yaklama yeteneine sah ipti r.

    Sayca az olan kadn kah ramanlarn n planda olanlar ahinde , Muazzez,

    Macide ve Maria Puder'dir. Muazzez dndaki kadn kahramanlar baskn ve

    gl kiilikler iyle dikkati ekerler . Bu g ahinde ' de olumsuz olarak yansr

    ken d ierler i nde olumludur. Muazzez duyarl , anlayl , zverili biri olmakla

    birlikte gsz ve erkee ba(m)ldr . Macide ve Maria Puder kendi ayaklar

    zerinde dururlar. Henz renci olan ve akraba yannda kalan Macide pa ras

    ve gvencesi olmad halde kendisine yz eviren akrabalarnn yanndan

    gece vakti ayrlacak kadar gldr. Ayn gc, asil erkek kahramanlarda g-

    remeyiz . Yusuf hibir soruna zm bulamazken mer sevdii Macide'yi

    Bedri'ye emanet eder. Bedri, Macide ve Maria Puder, ayn zamanda idealist

    olma zelliini tayan kiile rdir.

    Zaman

    Kuyucakl Yusuf romannda romann al cmlesi zamanla ilgili bir belirle-

    meyle balar. 1903 yl sonbaharnda ekyalar Kuyucak kyn basmtr . Ro-

    manda 1903 ile 1915 arasnda yaanan olaylar anlatlr. Seferberliin ilan edil-

    mesi gibi tarihsel zaman belirleyen veriler bulunur. Zamann ak ileriye

    doru olur. zet tekniiyle zamanda atlamalar yaplr. "Yusuf Kuyucak'tan

    kal alt sene olmutu" cmlesi anlatlmayan bir alt yln getiini gsterir. Ba-

    zen de kesin sre belirtmeden daha esnek olarak zaman aktlr. "Uzun ve bir-

    birine benzeyen seneler ar ar getiler." rneinde yllarn getii ama ne

    kadar sreyi kapsad belli deildir. "ahinde de i olsun diye bir mddet sy-

    lendi" cmlesinde ise zamann geii mddet szcyle snrlanr. Romann

    son blmnde Yusuf'un tal geip odaya kmas ve her tarafa ate edip

    Muazzez'i alp gitmesinin iki dakikadan az srdn anlatc syler.

    imizdeki eytan ve Krk Mantolu Madonna romanlarnda hem olaylarn

    kapsad hem de anlatld sre daha snrldr. imizdeki eytan'da 3-5 ay

    kadardr. Macide mektubunda " ay geen beraber hayatmz" diyerek sre

    hakknda bir bilgi vermi olur.

    Krk Mantolu Madonna'da olaylar imdiden gemie gidilerek anlatlr.

    Geri gidilen zaman 12 ila 15 yl arasndadr, ama tam hatrlanmaz . Raif Efendi,

    Maria Puder'le ilikilerinin ne kadar srdn de net olarak sylemez.

  • Sabahattin Ali'nin Yaam ve Yaptlarna Genel Bir Bak 81

    Mekan

    Sabahattin Ali'nin romannd a gen i anlamda mekan nemli farkllklar gs-terir. Kuyucakl Yusuf'ta mekan orta byklkte bir kasabayken imizdeki eytan'da byk bir kentti r. stanbul ve kimi semtleri mekan oluturur. Ro-man kahraman Macide'nin Balkesirli olmas nedeniyle buradan da sz edilir. Krk Mantolu Madonna'da ise yurt dna talrve bu kez mekan Almanya ' dr . Almanya' da kent Berlin'dir. Olaylarn bir ksm ise Ankara' da geer.

    lk romanda Kuyucak kynde balayan olaylar Yusuf'un gtrlmesiyle Edremit'e tanr. Muazzez'le katklarnda Burhaniye'ye doru gidip bir kyde kalrlar. Tahsildar o lduunda Yusuf'un kyleri dol a t sylenir. Bu aamada kylerin mekan olarak bir zelliinden sz edilmez. Yalnzca Yusuf'u evinden, Muazzez' den uzaklatran yer olarak deer bulur ki bu da nemlidir . Balarda Kuyucak Yusuf' un zlemle and bir yerken giderek nemini yitirir.

    Ak mekan anlamnda doa da romanlarda yer alr. Kuyucakl Yusuf'ta doa ok nemlidir. Bir kyl olmas nedeniyle Yusuf doaya, topraa bal, baa baheye ok merakldr. ki dnmlk tarla, bir kk zeytinlikleri vardr. Tahsildarlk dneminde neredeyse tek gelir kaynaklar olur. te yandan gerek Yusuf gerek Selahattin Bey bunaldklarnda kendilerini doann kucana atar-lar. Selahattin Bey kalp krizinden sonra evde ne zaman bunalsa gezintiye krlara kar. Bu gezilerinden biri tasvirlerle bezeli olarak uzunca anlatlr.

    "Selahattin Bey, vcudunun her tarafndan kalbine doru bir mayi in, gen-letirici, kuvvet verici bir eyin kotuunu hissetti. Cierlerinin en son kesin i iirecek kadar geni bir nefes a ld ve tabiatla birlikte kendisinin de ca nlandn zannetti. Etra fnda her ey hayata yenid en douyo rd u."

    D oa , Se lahattin Beyin yaamn bylesine deitirm it i r. Ayn bi imde evde bunalan Yusuf kendini krlara atma kt adr . Muazzez annesiyle gezmeye git meyip evde ka lm a kt ad r. Bu nu n neden i Yusuf'u sevmes idir. Yusuf'a cannn i stemed ii iin evde kal d n, ama bi r gn can n n isteyece i n i syler. Bu sz Yu suf'u d ndr r . Neyi ca n isteyecek sorusunu kend isine sorarken ayak l ar onu k r lara gtrr. Bu gez i bir buuk sayfa boyu nca anlat lr .

    Kasaba yaamnn en neml i yanlarndan biri de balar ve ba evleridir. Erkekler de kadnlar da bu evlerde elenirler . ahinde sk sk Hilmi Beylerin ba evine gider. Yusuf Mua zzez' i o ba evinden karmt r . Erkeklerin elen celerinde de ba evinin yeri vardr. Hatta Kbra, ak i r tarafndan ba evinde tecavze urar . Muazzez' i karmay planladnda yaylaya gtrmeyi dn r. Kasaba yaamnda baheli evler nemlidir. Selahatt in Bey' in evin in bah-es i vardr . Yine Selahattin Bey, Hulusi Beyin dillere destan bahesinde ku-marda 320 altn borlanmt r . Bu olay evde herkesin geleceini etkiler. Grl-d gibi mekanlar son derece ilevsel kullanlmtr .

  • 82 Bedri Aydoon

    Mekana bu kadar ok yer verilmesi ilk anda abartl gibi gelebilir, ancak bu

    doru deildir. Ayrntl olarak verilen mekan romann ilerleyen ksmnda i

    levsel olarak karmza kar. rnein Kuyucakl Yusuf'ta kasaba ok ayrntl

    tasvir edilir. Meydanlar, cami gibi yaplar zerinde durulur. Selahattin Beylerin

    evi bayram yerindedir. Buradan ilk tasvirde de sz edilmitir. Bu bayram ye-

    rinde daha sonra nemli olaylar yaanacaktr. Romandaki pek ok olay buna

    bal geliecektir. rnein akir burada Muazzez'e evresini atacak ve Yu-

    suf'tan dayak yiyecektir. akir'in Muazzez'i elde etme abalarnn altnda bu

    dayan intikamn almak yatar .

    mekanlarn tasvirine de geni yer verilmitir . Bu mekanlar kapal ve dar oldu-

    undan bunaltcdr. Nitekim Selahattin Bey'in evi Muazzez dnda herkese bir ha-

    pishane gibi gelir. Selahattin Bey, ou zaman evde durmaz. Ya iinden ge gelir ya

    i k arkadalaryla oturup ier. Sarho olarak eve gelip doruca yatan zerine

    szar. Elbiselerini ahinde soyar. Bu ge gelilerin nedeni uyumlu bir evlilik yapma-

    yndan kaynaklanr. ahinde drdryla evi yaanmaz hale getirir.

    Yusuf un evden kamasnn nedeni de ahinde'dir. Yusufu ilk geldii gnden beri

    sevmez, "elin pii" evin dzenini bozmutur. Muazzez'e ak olduundan beri Yusuf

    evde duramaz olmutur. nk bor karlnda sevdiini akir'e brakmak tehlikesi ya-

    ar. Hi istenmeyen bu durumu dzeltir, ama bu kez Muazzez'in Ali'yle evlenmesi gere-

    kir. Yusuf kendini dan atar ve kendini kasabann gneyindeki krlarda bulur. Bu dola

    mas da iki sayfa boyunca anlatlr .

    iirler

    Sabahattin Ali'nin iirlerinin 28'i salnda Dalar ve Rzgar adyla yaymlan

    mtr . Asm Bezirci, onun iirlerini 1973 ylnda yine Dalar ve Rzgar adyla

    basar. Bu kitabn drdnc basmdr. Dier basklardan fark, Sabahatt in

    Ali'nin tm iirlerini kapsamasdr. Kitap, Dalar ve Rzgar, Kurbaann Sere-

    nad, teki iirler olarak blm halinde dzenlenmitir. Sabahattin Ali'nin

    terekesi alnca ikisi balksz on bir iirine daha ulalr. Bunlarn drd yine

    kurbaayla ilgilidir. Kurbaal iirlerin tamamnda tema aktr .

    Sabahattin Ali'nin iirlerinin toplam yeni bulunanlarla birlikte 76'ya ular. Bunlarn

    28'i Dalar ve Rzgar adl kitapta yer almtr. 1931-1934 yllar arasnda yazd iirlerin

    yer ald bu kitap, Sabahattin Ali hayattayken (1934 ylnda) baslm ve kendisi buna bir

    de nsz yazmtr. Kitapta yer alan Dalar, Rzgar, Kara Yaz, Mays ve Unutamadm

    iirleri daha nce dergilerde yaymlanm, dierleri ilk kez kitapta yer almtr. 1926-

    1928 yllar arasnda yazd iirlerin 21 tanesi Kurbaann Serenad adl bir defterde top-

    lanmtr. Bu defteri, Almanya' dayken eski harflerle yazan Sabahattin Ali, korumas iin

    ak olduu Nahit Hanm'a vermitir. Defter ondan Asm Bezirci'ye gemitir. Buradaki

    iirlerin S'i hibir yerde yaymlanmam, geri kalanlar daha nce dergilerde kmtr.

    Bu yaz nn iir blm daha nce Lacivert Dergisinin 46 . saysnda (Temmuz-Aus

    tos 2012 ) yaymlanm t r.

  • Sabahattin Ali'nin Yaam ve Yaptlarna Genel Bir Bak 83

    iirlerin yer ald defter, "Kurbaann Serenad", "Kprnn ocuklar", "Buruuklar" ve "Oyuncak" olmak zere drt blm olarak dzenlenmitir. Drdnc baskda "teki iirler" bal altnda yer alan iirlerin hepsi dergilerde kalan iirlerdir. ki iir de ilk kez yaymlanmtr. Terkib-i Bend Risalesi ile Mesnevi adl iirlerini 1932 ylnda Sinop'ta ha-pisteyken saklamas iin orada edebiyat retmeni olan Haim Nezihi Okay'a vermitir. Bu iirler 1973 ylnda Okay tarafndan Asm Bezirci'ye verilmi; o da Yeni A dergisinde yaymlamtr.

    Sabahattin Ali, ilk baskya yazd nszde bu iirlerin bir ksmnn ocuk yata yazldn, aralarnda yazm olmaktan utanaca iirlerin bulunabilece-ini, ancak iyi kt biiminde bir ayrm yapmadan bunlar yaymladn ve bu semeyi okuyucuya braktn sylyor (iirlerini beenmedii, onlar Pertev Naili Boratav'n sraryla yaymlad ynndeki szleri iin bk. lhan ve Akn 1997: 179. Sabahattin Ali ilk kitabnda ilk iirlerini deil tarih itibariyle son yaz-d iirleri toplamtr. Dolaysyla iirlerin yaymlan tarihi ile yazl tarihi arasnda doru orant bulunmamaktadr. Yukardaki "ocuk yata" ifadesi son yaymlanan i irlerin daha nce yazlm olabileceine ilikin bir iaret olarak dnlebilir. Sabahattin Ali niin hepsini deil de son yazd iirleri kitaplatrmtr diye bir soru akla gelebilir. Buna kesin bir yant vermek bizim iin ola-nakszsa da baz yorumlar getirebiliriz. Daha ok sevdii, beendii ya da ierik ve teknik olarak gl bulduu iin bu iirleri setiini savlayabiliriz. Her iki nedeni birlikte de dnmek olasdr. Teknik olarak kendi iiri ve Trk iiri asndan byk bir yenilik tamayan bu iirler bana gre tm iirleri iinde sy-leyi, ses ve ahenk asndan en baarl iirleridir.

    iirlerin Biim zellikleri

    Nazm Biimi

    Sabahattin Ali'nin iirleri lk, drtlk ve deiik sayda dizeden oluan bent-lerle kurulmutur . Dizelerin hi blmlenmedii yma, blok halinde yazlm bir iiri yoktur. Bentlerle kurulu iirlerde dizeler ikierli olarak yani mesnevi (dz uyak) dzeninde uyaklanmtr. Rzgar, Kprnn ocuklar, Kprnn Geceleri, Serserinin lm, Kmeste Sabah adl iirler bu zelliktedir.

    ksz Kz Masal, bir manzum masal olmas nedeniyle kendine zg bir bi-imi vardr.

    Gazel Naziresi, Terkib-i Bend Risalesi, Mesnevi balkl iirleri dize kmelenii asndan adlarna ve kendi (Divan iiri) geleneklerine uygun zellik gsterir.

    lklerle kurulan iir says dokuzdur: Kurbaann Serenad, Ebedi, Kp-rde Sabah, Buruuklar, Babam in, Safa, Ak Balangc, Muallim, Oyuncak.

    Drtlklerle kurulan iir says SO'dir. Bunlarn S'i apraz, l'i sarma, biri de daha farkl uyaklanmtr . 38 iir koma, iir mani biiminde uyaklandndan halk iirine uygunluk gsterir. Bu sonuca gre Sabahattin Ali biim ynn-den gelenee bal bir airdir. Biim ynnden yenilik tayan iirlerinin says

  • 84 Bedri Aydoan

    26'dr . 26 iirin 5' i apraz, l'i sarma, 9' u lk, 4' dz uyak nazm biimiyle

    yazlmtr.

    Serbest tarzdaki iirlerinin says 9'dur. ll uyakl serbest iirleri akr,

    Beik ve yle Gnler Grdm ki .. olmak zere adettir. lsz uyaksz ser-

    best iiri yalnzca , Sokakta Kalan Adam' dr.

    l

    Sabahattin Ali ' nin lsz yazd tek iiri Sokakta Kalan Adam'dr. Gazel Na-

    ziresi, Terkib-i Benci Risalesi ve Mesnevi balkl iirlerini aruz ls , geri kalan

    72 iiri ise hece lsyle yazmtr.

    Hecede en ok kulland kalp 8'1idir. Sekizli kalb kulland iirlerin biri

    dnda hepsi Dalar ve Rzgar kitabnda yer alr. Bu kitaptaki 23 iiri sekiz li

    hece lsyledir. Terekesinden kan balksz iirlerinden birinde de 8'1i hece

    lsn kullandndan say 24'e kar . Sk kulland ikinci kalp 14'1dr. 20

    iirinde bu kalb tercih eder.

    Sabahattin Ali bunlar dnda 7'1i, ll'li, 13' 1 kalplar kullanr. Kurbaa adl

    iki dizelik iirinde 17'1i hece lsn kullanmtr. 7'1i ly_ 12, ll'liyi 10,

    13'1y 4 iirinde kullanr. ksz Kz masal adl iirde ise iki kalp vardr. iirin

    baz ksmlar 13'1 baz ksmlar 8'1i hece lsyle yazlmtr.

    Ksa kalplar, fazlalklardan arnd iin ahenk ynnden daha iyi sonular

    vermekte; buna karlk uzun kalplar iir dilini zorlamakta ve nesre yaklatr

    maktadr. Bu durum Sabahattin Ali'nin iirleri iin de geerlidir. Sekizli kalpta

    dili cokun akarken on drtllerde peltek ve kurudur.

    Duraklar kullanmada genel olarak baarldr. Bu baar ll'li kalpta daha

    artar. Ksa kalplarda duraklara uygunluk bozulmaktadr. 8'1i kalpla yazd i

    irlerde 4+4, 3+5, 5+3 olmak zere tm duraklanma biimleri kullanlr. Budu-

    rum bir dalgalanma ve salnm yarattndan tekdzelii krmakta iirdeki uyu-

    mun, mziin yararna olmaktadr.

    Uyak

    Sabahattin Ali'nin biim ynnden en esnek ve rahat davrand zellik uyak

    olmutur. Aslnda bu yalnz onun iin deil pek ok air iin geerlidir. airler

    lye daha ok nem verirken, uya en kolay feda edilecek ge olarak gr-

    mektedirler. Bu Sabahattin Ali iin de byle olmutur. Uyaklarnda kurallara

    uymad gibi yanla dmekten de geri durmaz. "Yumuak rzgarlar eser;/

    imenlerde yarim gezer,/ Yanlr, bana glmser;/ Mays'ta gnlm delidir."

    drtlnde geni zaman eki karldnda es, gez, glmse kalyor ki bu sz-

    cklerde uyakl ses yoktur.

    "Yanmda yatan yabanc,/ Her sz zehir gibi ac,/ Btn dertlerin en gc,

    /Gemiyor gnler, gemiyor." drtlnde yabanc ve ac szckleri uyakly

    ken gc szc bunlara uymuyor.

  • Sabahattin Ali'nin Yaam ve Yaptlarna Genel Bir Bak 85

    "Grnmez kollar boynumda, / Yarin hayali koynumda, / Scak bir kurun bey-nimde, / Bir aa dibinde yatsam ... " dizelerindeyse boyn koyn, beyn szckleri uyak-lanm, ancak burada yn sesleri benzerlii mevcut kurallar erevesinde uyak olarak de-erlendirilmiyor . rnekleri artrmay gerekli grmeyerek bu tr uyak kusurlarnn son derece ok olduunu sylemekle yetinmek istiyoruz. Ancak bu kusurlar rediflerle gider-meye alm ve baarl olmutur. Kurallara gre uyan salanamad dizelerde uya-n aksatt uyumu redife ykleyerek mzikalitede aksamay nlemitir. Bu onun baarl yann oluturmaktadr.

    Temalar

    Sabahattin Ali'nin iirleri tema ynnden ok zengin saylmazlar . Sevdii ve srekli iledii temalarn banda ak gelmektedir. Sosyal ve toplumsal sorun-lar iirlerinde tema olarak fazla ilememitir. Yalnzca Kprnn ocuklar di-zisindeki iirlerde bu temalar snr l olarak grlr. Az saydaki hapishane iirinde bile hapisliin zorluklar yannda ak konu edinilir. Karamsarlk, ktm-serlik, bunalma ve ka onun iirlerinin dier temalarn oluturur . Kiilere adanm ve onlar konu alan drt iiri vardr. Bu kiiler Atatrk, babas Sela-hattin Bey, Abdulkadir Geylani ve Ziya Gkalp'tir.

    Ak

    Sabahattin Ali'nin en ok iledii tema aktr. Hapishane iirlerinde bile sevgili ve ak bas k n grnr. Akn erkek ve dii olmak zere iki kiisi vardr. ki iir dnda bu kiiler ayn dr . Erkek Sabahattin Ali, kadn onun ak olduu ad ve kimlii olmayan herhangi bir sevgilidir. akr iirinde ise kahraman herkesin ak olup uruna cinayet iledi i akr' dr . Gl bir kadn olarak grlr, ama sevdi i savata ehit dtnden yaral bir aktr . Safo'da iire adn veren gl, ezen bir kadn vardr ve erkeklere itibar etmez.

    Sabahattin Ali ' nin ak iirlerinde gelenekte olduu gibi, vuslat yoktur; ka-d n her zaman gl, erkek onun ayann altnda ezilendir. Sabahattin Ali' nin Kurbaann Serenad a d n verdii iir defterinde ayn ad tayan iirde ak, kurbaa deerindedir. iirin sonunda "onu ine sevgilim" denilmektedir. Ak ac ektike ak bymektedir. Pek ok iirinde bu dnceyi iler. Hey' de sev-giliye seslenir ve aka dmekle yandn, bu uurda ektii mihnetle diva-neye dndn be li rterek ayn ad tayan iirinde "Yetmez mi" diye sorar. Ayrdlar' da kendisini sevgiliden ayranlara kzar, Alay Alay adl iirinde ise alayarak, daa taa sorarak sevgiliyi arar ve doay derdine ortak eder. Aka ve devaml alatlmaya isyan ettii de olur. Sevdasz'da ak bekleyip isteme-sine ramen sevgililerden ilgi grmeyince gurura kaplr ve yalvarmaz. Ara sra gururla kat dnse de yreine sz geirmeyen air Es kisi Gibi iirinde yalnz yrmeyi denerken dargn deilim diye ak kap brakr . Bir Macera' da iltifat grmeden akn peinden gitmeyi macera olarak grse de iinde srklen-mekten kendini alamaz ve yalvarmaktan da utanmaz. Son Mektup'ta intihar

  • 86 Bedri Aydoan

    kararn bildirir. Sevgili bu mektubu aldnda o kara toprakta olacaktr . Ak o

    kadar byktr ki orada bile bekleyeceini syler. nk sevgili de bir aka

    kanacak ve geri dnecektir.

    Grld zere Sabahattin Ali'nin iirlerinde ak tm zenginliiyle yerini alr .

    Akn her yn, her hali bu iirlerde vardr. Ak genelde saf, temiz ve duygusaldr.

    Cinsellik, bir iir dnda sz konusu edilmez. Kudurmak'ta sevgiliyi dalara karp

    etini canavarlar gibi sracan syler ki bu artk bir cinnet halidir.

    Hapislik

    Sabahattin Ali , dncelerinden, yazdklarndan dolay sulamalarla karla

    m, hapis cezalar da almtr . Sinop hapishanesindeyken Hapishane arks

    adn tayan 5 paralk bir iir demeti oluturmutur. Bu iirler birden bee

    kadar numaralandrlmtr. lk iirinde bir kartal gibi zgrce yaamay seven

    birisinin bir dal gibi krlp hapse girmesi ve sevdiklerinden ayr dmes i anla-

    tlr. Pnarlar gibi okun biri iin bir avuluk hcreye kapatlmak byk baht-

    szlktr. kinci iirde bu zntye yarden uzak kalmak ve daha nemlisi unu-

    tulmak korkusu eklenir. nc iirde ieri ile dars kyaslanr. Darda ba-

    harn yaand bir zamanda ierde gnler gemek bilmez. Baz dostlarn ken-

    disini unuttuundan yaknd drdnc iirde, avuntu veren tek ey sevginin

    yceliidir. Bir tek o sevgiliye gvenir. Beinci iirde kendisine moral vermeye

    alr . En kt koullarda bile gnlne "Aldrma gnl, aldrma" diye seslene-

    rek yreindeki sevgi n karartmamaya alr.

    Son hapishane iiri Gurbet Hapishanesinde adn tar. Bu niteleme Sinop

    Hapishanesi iindir. Bir nceki iirdeki alad morali glendirir. Arayan, so-

    ran yzne glen olmasa da, gnler aylara bedel olsa da tkenmeye balam

    tr. Sevgiliye haber yollar ve unutma der. midini gl tutmak, sevgilinin bek-

    lediini bilmek onun iin en byk teselli kaynadr .

    Karamsarlk, ktmserlik, bunalt, ka ve huzur aray

    Bu balk altnda toplanan temalar birbirini hazrlayan ve tetikleyen zellik ta-

    maktadr. Karamsarla den insan ktmser olmakta ve bunu bir bunalm

    dnemi izlemektedir. Bunalmdan k iin gsterilen tepkilerden biri de ka

    olmaktadr . Huzur, kap snlacak bir ortamda a ranr. Sabahatt in Ali'de de

    bu aamalarn hepsi vardr ve zincirin halkalar bu sra ile balanmtr.

    Karamsarl en gzel anlatt iirlerinden olan Melankoli'de ruh yaps

    nn bu duyguya yatknl grlr. En gzel gnnde bile sebebini zemedii

    bir karamsarla kapldn syler. Hapishane iirlerinde karamsarl yaratan

    zgrlnn kstlanmasdr . Darda mevsim baharken ierde aacak iek

    yoktur. Denizin kenarnda bir hapishanede dalgalarn sesiyle yetinmek zo-

    runda kalr. Deniz yerine gkyzne bakar. Hapisliin sevgiliyle olan ba kes-

    mesi unutulma korkusunu uyandrr. Bundan bamsz olarak yare szn ge-

    mez olmas da bir karamsarlk ve bunalt nedenidir. Hapishane iirleri, Kara

  • Sabahattin Ali'nin Yaam ve Yaptlarna Genel Bir Bak 87

    Yaz , Melankoli, Hayat (Bedbin), Gecenin Keman bu temay iledii iirleri ara-sndadr. Beik iirinde kendisini ksz bir ocuk gibi grdnden ban ko-yaca bir beik ister. Bu duygular onu ruhen ypratmtr . Buruukluklar ve lk Beyaz Sa iirleri, 21 yanda ihtiyarl dile getirmesine neden olur.

    Karamsarlktan, bunaltdan kurtulmann yolunu bulunduu ortamdan kamak olarak grr. Firar, Rzgar, Dalar iirlerinde bunu yanstr. O bir rz-gar gibi gl, bir da gibi yalnz yaamak ister. Bazen bunlarn da zm ol-madn grnce huzuru bir servinin glgesinde arar. istek ve Servi iirlerinde huzurun lmde olduu noktasna varr .

    Sosyal ve toplumsal temalar

    Sabahattin Ali'nin en nemli zellii toplumcu gereki anlayta rnler ver-mesidir. Ancak bu zellik iirleri iin geerli dildir . Kprnn ocuklar adl iir dizisindeki iki iirde bu temalara yer verir.

    Kpr, tm istanbul'u temsil eden her snf insann grld hayatn son derece canl ve akc olarak yaand bir birleme ve toplanma noktasdr . Ya-am orada kendi kurallar iinde gece ve gndz ayr ayr akar. Sabahattin Ali 'ye gre orann asl sahipleri "kprnn ocuklar" dr. Biraz kabaday, biraz bkn, biraz serseridirler. Kprnn altna itilmilerdir aslnda . Zaman zaman kt iler yapp su ileyecek olan bu ocuklar aslnda madurdurlar. Onlar oraya iten ve yaamlarn biimlendiren toplumdur. Bu yzden insanlar so-rumluluklarn hatrlayp scak bir kucaa muhta olan bu masumlarn yalvaran baklarna cevap vermeli ve onlar sevgiyle kucaklamaldr.

    Sabahattin Ali Kprnn ocuklarnda onlardan yana ksa da dizinin son iiri olan Serserinin lmnde baka bir noktada durur. Gecenin karanlnda kurunlanan bir serserinin lm ayrnt yla betimlen ip anlatlr . len kii bir kabadaydr . Mutlak o da birilerinin cann yakmtr. imdi testi su yolunda krlm, gnahlarn tokadn yiyen serseri bir kuduz kpek gibi lmektedir.

    Dier temalar

    Sabahattin Ali'nin baz iirleri de genel geer konular ele alan eitli temalarda ya-zlmtr. Mays iiri doayla ilgilidir. Dere iirinde dereyi kendi gibi tutunmaya al an ama beceremeyen bir konumda ele alr . Buruuklar ve lk Beyaz Sa'ta yallktan sz edip kalenderce lme rza gsterir. Kmeste Sabah'ta herhangi bir emel in peinde komadan, bilinsizce yaayan canllara zenilir.

    Yazlar

    Sabahattin Ali ilk yazsn 1930 ylnda yaymlar. 1947 ylna kadar yazd yazlarn says ok deildir . 1936-1942 yllarnda olduu gibi baz yllar yaz says birde kalrken, baz yllar e ka r. 1930'da 1; 1934, 1935, 1943, 1946'da 3; 1941'de 4; 1946'da ise 2 yaz yazmtr. 1945 yln bo geerken, 1947'de 26 yazyla rekora

  • 88 Bedri Aydoan

    ulamtr. Bunun nedeni kendilerinin dergi karmaya balamasdr. Szn ettii

    miz 26 yaz 1947 ylnda karttklar "Paa"l dergilerde yer alr. Bunlarn l?si ilk

    dergi olan Marko Paa' da yer alm, dier dergilerde ise drder yazs kmtr. Yaz

    yaamnn balarnda ise 6 yazyla en ok Varlk'ta yazmtr.

    Terekesi Nkhet Esen'e geine birka yazsndan daha haberdar olunmutur.

    Bunlardan 4' 1944 ylnda Tan, ikisi 1948'de Yirminci Asr ve Zincirli Hrriyet'te k

    mtr.

    Sabahattin Ali'nin yazlar edebi, sosyal, toplumsal ve siyasal ieriklidir. Bu ierik-

    ler belirlenirken gncel olaylar ve gelimeler de etkili olmutur. Marko Paa'ya ka-

    dar olan yazlarn konusu edebiyattr. Marka Paa ile birlikte ikinci dneme geilmi

    olur. Bundan sonra yazd yazlar sosyal, toplumsal ve siyasal konular ierir.

    Edebiyatla ilgili yazlarnn bir ksmnn konusunu Bat edebiyatndan eit l i sanat-

    lar oluturur. Hapisten gnderdii mektuplarda da ska sz ett ii Shakespeare ze-

    rine yaz yazar. Hakknda yazd bir baka sanat, Knut Hamsun'dur.

    Sabahattin Ali'nin yazlarnn bir ksm da eviri zerined ir. Yen i evr i lmi

    bir kitabn ierdii yanllar, bir eletiri yazs yazmasna neden olmutur. Ya-

    zda yalnzca yanllar gsterilmemi , eviri konusunda grler de dile getiril-

    mi ve ikinci dilden yaplan evirilerin sakncalar zerinde durulm u tu r .

    Sabahattin Ali'nin tiyatro konusunda birikimli olduunu yine yazlar ortaya

    koyuyor. Bu birikimden de yararlanarak Devlet t iyatrosunun oynad oyunlar

    zerine de yazar. Hem oyun metnini, hem yazarn , hem de oyuncularn eseri

    sergileyilerini deerlendirir.

    Dier edebi trler zerine de yazlar va rdr . Rfat llgaz'n Yarenl ik adl kita -

    bn alp okuduktan sonra bir yazyla grlerin i bel irtir. Trk ii r ini n gste rd i i

    gelimeye deinerek balad yazy Yarenlik ve Rfat Ilgaz zerine srdrr.

    Kitap kendisini heyecanlandrmtr . Sabahattin Ali Resimli Ay'n 6. saysnda

    yer alan ilk yazsnda yeni kan Gr dergisi zerine dncelerini bel i rtmi

    tir. Orada Ahmet Kutsi Tecer'i ve dier air ve yaza r lar ki mi y nden kat bir

    biimde eletirir . Kendisi de ii r le r yaza n ve bunlar been meyen Sabaha t tin

    Ali, yazsnda iir eletirisi yapmaktan geri durmaz . Yaz lar sadece bilgilendirici

    ve tantc de i l , ayn zamanda eletireldir .

    1944 ylnda yazmasna ramen yeni haberdar olduumu z ya z la rda Saba-

    hattin Ali'nin konularnn de i tii grlmektedir. " Emperyal istin Tarifi" , " Bu

    Memleketi Kurtarmak", "Milliyetin in Tarifi" ve "H rriyet Meselesi" balklar

    bile bu deiimi gstermeye yeterlidir. Ayrca bundan sonraki yaz larnda dil, sanat ve

    edebiyat konular yer almaz. Artk o sosyal, toplumsal ve siyasal konularda yazmakta-

    dr . "Asl Byk Tehlike Bugnk Ehliyetsiz ktidarn Devam dr" baln tayan son

    yazs, dorudan hkmeti hedef almaktadr.

    Sabahattin Ali, savunduu dnceler, kard gazeteler sulama ve h-

    cumlara urar. Gazetelerine ve yazarlarna kar siyasilerden, yneticilerden

  • Sabahattin Ali'nin Yaam ve Yaptlarna Genel Bir Bak 89

    gelen eletiri ve sulamalara kar kendilerini savunurlar. eliki ve tutarszlklar dikkatle ortaya koyan bu yazlar son derece zekice, dayanakl ve tutarl yazlm, baarl savunma yazlardr.

    Ayp balkl yazsnda Meclis'te bir milletvekilinin "Kk darda Markopaa" su-lamasna cevap verir. Ona Markopaa' da "yurdumuzun dertlerini, milletimizin kayglarn kah ac kah akac bir dille ele almaktan baka bir ey yaptmz iddia edebilir ve bunu ispat iin bir tek satr gsterebilir mi?" diye seslenir. Ayp dnda kendilerini savunduu yazlar arasnda "Ne stiyoruz", "Ne Zor eymi" , "Bizi Sevmiyorlar", "Bir Gazete kt" bal kl olanlarn sayabiliriz.

    Sabahattin Ali' nin yazlarnn se rt tepkilerle karlanmasnn nedeni a ktr . O yazlarnda ou zaman h kmetleri ve br siyasileri hedef alr. Byle-likle bir ekimenin kap s aralanr . Ancak dorular, gerekleri, inandklarn yazmak aydn o lmann bir gereidir ve Sabahattin Ali bunu yapmtr. Yneti-cilerin yzne ayna tutmu, yer yer o nlarn ikiyzllklerini gste rmiti r . Bu tutumu karlksz kalmaz. Hakknda pek ok dava a lr, kimilerinden beraat eder, kimilerinden ksa srelerle cezalar alr .

    Tiyatro

    Sabahatin Ali'nin yaymlanm tek oyunu vardr. Esirler adn tayan bu oyun zerinde ok fazla durulmamtr. Oysa kendisi Aye Stk'ya yazd mektuplarnda bu oyundan oka sz eder. Bu oyunu bitirdiini ve okumas iin Aye Stk'ya gndereceini yazar (lhan ve Akn 1997: 102, 143, 181) . Bir baka mektubunda Es irler piyesini "Pertev' in Erturul Muhsine" vermesini syler. Mektuptan oyunun Muhsin Erturul ya rdmyla sergilenecei anlam kmaktadr. 15.2.1934 tarihli mektubunda ise bu oyunun Ulvi Cemal tarafndan bestelendiini "Musiki Muallim" rencilerin ce oynanmasnn ka-rarlatrldn yazar.

    Bir t ablo perdeden oluan oyunda olaylar M.S.7. yzylda in'in bakentler inden birisi olan Si-Gan-Fu kentinde geer. inl ilerle yaplan savata ye nilen Trkle r esir edilerek an a vata n l a rn da n ko p a rlm, i n'e getiril ip baz mahallelere yerlet irilmilerdir . T rk hanedan nda n olanlar ise in sa ray n a alnm ve orada yetitirilmilerdi r . Bunlardan biri olan Kr a d, in im pa rato-runun y a nnd a nem li bir mevkiye gelm it i r. y i niyetli ve bar im pa rator hem Trkle ri hem Trk tahtnn va risi ola n Yulu Han ok sevmektedir. Sevgisi kzn onun la evlendirip tahtn bra kacak derecededi r.

    mpara torun kz Hyungyu'yu seven Krad , bunu hatrna bil e get irmek is-temez. nk o ulusunun kle o luunu ve ocukluundaki zg r ya ay n unutmam kend isin i T rklerin bamszlna adamtr . Bunun iin bir grup Trk, uygun bir zamanda isyan kar p zgrlklerini elde etmeyi nerir. syann riskli ve zor olduunu bilen K rad imparatorun kz n ve Yulu Han kara rak evlendirmeyi nerir . Yulu Han ok seven imparator aslnda onlarn evlen-melerini memnuniyetle kabul edecek durumdadr . i geriye brakmak isteme-diklerinden karma plan yaparlar. in veziri Ven-ing de Hyungyu'ya aktr .

  • 90 Bedri Aydoan

    Byle bir rekabet oluunca Hyungyu Krad' sevd iini syler. Krad ise ken-

    dini Trkleri zgrlne kavuturma lksne adamt r. lks ve ak ara-

    snda bir seim yapmak zorundadr . Zor olmakla birlikte lksn seer.

    Zeki ve kurnaz Ven-ing yaptklar planlar renerek baz nlemler alr . Pek

    ok ey tersine dner, kanl atmalar kar . atmalarda kalabalk inliler kar

    snda zor duruma den Krad' birden bire ortaya kan siyah giysili bir gen ko-

    rur. Ven-ing bu gence dokunmadan Krad'a saldrarak ldrmek ister. Gencin

    peesi dnce Hyungyu olduu grlr. Yaral Krad, kalabalk inliler kar

    snda lme raz olmuken birden deiir ve Ven-ing'le amansz bir kavgaya gi-

    rerler. Ven-ing kurtulmas g bir hamle yapar ara)4a giren Hyungyu lr. Ven-

    ing bu heyecanla kamaya kalkrsa da yetien Krad onu ldrr. Hyugyu'nun

    ls evresinde toplanrlar. Krad ona sevgisini itiraf eder ve lmne neden

    olduunu syler. Yzlerce insan ld halde lksne ulaamam ve her eyin i

    yitirmitir. Ancak Trklerin esir olarak yaamay kabul etmediklerini ve mutlaka

    bir bakasnn bunu baaracan syler. Btn bunlar dinleyen imparator Trkler

    konusunu konumak iin bakanlarn toplanmasn emreder.

    Sabahattin Ali'nin en nemli grd nokta her zaman her yerde insanla-

    rn her ynden zgr olmasdr. Burada konuyu daha geni tutarak uluslarn

    zgrl zerinde durmutur. O dnemde byle bir klelik sz konusu de-

    ilse de smrgeci lkelerin dnyann olanaklarn kullanmak iin uluslar ve

    devletler zerinde baka alardan egemenlik kurmaya, adeta o lkeleri y-

    netmeye kalkmalar da bir gerektir. imdi siyasal ve ekonomik klelik var-

    dr. Sabahattin Ali uluslarn bu anlamda zgrlklerinin kslmasna kardr .

    Oyun bu ynyle de deerlendirilip okunabilir.

    Bunun dnda Sabahattin Ali'yi byle bir konuya ynelten baka neden ler

    vardr. Bu yllarda gemii konu alan eserler veriliyordu. Cumhuriyetin hal ka

    doru ynelii, buna bal olarak yaplan derleme almalar; masal, efsane,

    halk hikayelerinden alnan konu, kii ve motiflerin modern edebiyatta ilen

    mesine yol ayordu . Yine mitoloji ve uluslarn tarihleri de ilgi gryordu . Halk

    evlerindeki tiyatro almalar , bu zellikleri tayan oyunlarn sahne bulma-

    snda etkiliydi. Btn bu nedenler Sabahatt in Ali'yi byle bir oyun yazmaya

    gtrm olabilir. u noktay da burada bel irtmek gerekir. Sabahattin Ali, Ata-

    trk'e hakaretten ceza alm ve 10 aydan fazla bir sre hapis yatmtr. Hapis-

    ten ktktan sonra ie balamak iin bavurursa da uzunca sre oyalanr. On-

    dan bir kaside yazmas istenir. Bir mektubunda i iin Hasan Ali 'yi beklerken

    tesadfen Bakanla karlar ve durumunu an la tr . Atatrk'e hakaret etmedi-

    ini , olumsuz dnceler tamadn ispat eden yazlar yazdn yazacan

    syler. Onun verdii bilgiye gre bu yolda yazd Esirler oyunu yaknda hal-

    kevlerinde oynanacaktr (lhan v Akn 1997).

    Son sz

    Sabahattin Ali Trk edebiyatnn ok ynl sanatlarndandr. Oyun, iir, yk,

    roman gazete yazlar yazmtr . Zaman zama n oyun yazmaktan sz etse de

  • Sabahattin Ali'nin Yaam ve Yaptlarna Genel Bir Bak 91

    Esirler dnda tiyatro eseri vermemitir . iirlerinin de kendi dnya grn ve sanat anlayn temsil etmedii ve gerek Sabahattin Ali'yi yanstmadn dnr. Muhtemelen bu nedenle 1934'ten sonra iiri brakr . ykler yaz-may srdrrken kasaba yaamn ve gereklerini baaryla yanstan Kuyu-cakl Yusuf'u yazarak byk ses getirir. Bu onun en baarl romandr. Dier romanlar ona kyasla snk kalr . Son yazd Krk Mantolu Madonna'ya ken-disi byk hikaye der. Onun en baarl olduu tr ykdr. lk yklerindeki romantik tutumundan abucak syrlm ve gerekiliin ar bast olay y-kclnde adeta bir r amtr. Sosyal gerekilikten eletirel gereki-lie uzanan bir izgide ykcln gelitirmitir. Ne var ki lkenin siyasal koullar onu bunaltm ve edebiyattan koparmtr. 1947 ylnda yaamn ga-zete yazlaryla srdrmeye alr . Yeni edebi eserler verme midiyle yurt dna kmaya alrken bir cinayete kurban gitmesi edebiyatmzn gl kale-mini susturur. Ban tm olumsuz koullara ramen dik tutmasn baaran Sa-bahattin Ali, Trk edebiyatnn boynunu bkk brakr.

    Kaynaka

    Burada yer vereceimiz kaynaka ksa ve seme bir kaynaka olacaktr . Sabahattin Ali konusunda geni bir kaynaka vermeye kalkrsak yaznn boyutu iki katna kar. Bu konuda geni kaynakay zaten Asm Bezirci, Sabahattin Ali adl kitabnda vermitir. Sabahattin Ali zerine alanlar bu kaynakay nlerine koymak duru-mundadrlar ve koymulardr. Buna daha sonra yeni yazlar ve kitaplar eklenmitir. Kaynaka her geen gn sayca artmakta ve genilemektedir.

    Kendi Yazdklar

    Sabahattin Ali ' nin kitaplar birok bask yapmtr . Biz burada basl ilk rn olmas nedeniyle iir kitaplarndan balayarak ve ilk basklarn vermek sure-tiyle bir liste oluturduk.

    iirler

    l-Oalar ve Rzgr, Trkiye Basmevi, stanbul 1934. 2-0alar ve Rzgr, Bilgi Yaynevi (Kurbaann Se renad ve teli ii rlerle bir-

    likte. Tm iirlerini ieren ilk bask) , Ankara 1973.

    ykler

    l-Oeirmen, Remzi Kitabevi, stanbul 1935.

    2 -Kan, Yeni Kitap, stanbul 1936.

    3-Ses, Yeni Kitap, stanbul 1937. Daha sonra ki basklarda Kan ve Ses kitap-lar bir arada bas lmtr.

    4-Yeni Dnya, Remzi Kitabevi, stanbul 1943.

    5- Sra Kk, Remzi Kitabevi, stanbul 1947.

  • 92 Bedri Aydoan

    Romanlar

    1-Kuyucakl Yusuf, 1936'da Projektr'de balayan ilk tefrikas yarm kalmt r .

    Ardndan Tan' da tefrika edilmitir . Kitap olarak basm: Yeni Kitap ,

    stanbul 1937.

    2-imizdeki eytan, Ulus' ta 1939'da tefrika edilmitir. Kitap olarak: Remzi Ki-

    tabevi, stanbul 1940.

    3- Krk Mantolu Madonna, Hakikat'te 1940-1941'de tefrika edilmitir. Kitap

    olarak: Remzi Kitabevi, stanbul 1943.

    Oyun Esirler, Varlk'ta 1936'da tefrika edilmitir. 1966'da Son Hikayeler'le b

    irlikte

    yaymlanmtr.

    Mektup ki Gzm Aye. Sabahattin Ali'nin zel Mektuplar, Haz.: Aye Stk lhan,

    Do-

    an Akn, Ataol Yaynclk, stanbul 1991.

    Yazlar

    Marka Paa Yazlar ve tekiler (Derleyen: Hikmet Altnkaynak), Cem Yaynevi,

    stanbul 1986.

    eviriler

    1-Tarihte Garip Vakalar, Max Mimmerich, Ulus Basmevi, Ankara 1936.