Click here to load reader

SELÇUK ÜNiVERSiTESi ..ktp.isam.org.tr/pdfdrg/D00198/1986_2/1986_2_  · PDF fileBey, Prens Sabahattin, Celal Nuri ve Mehmet izzet'in calışmaları içer­ sinde, çeşitli sosyal

  • View
    7

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of SELÇUK ÜNiVERSiTESi ..ktp.isam.org.tr/pdfdrg/D00198/1986_2/1986_2_  · PDF...

  • .. ; .

    . . . . . .

    . t~ 1 - ·· -,. .

    ..• SELÇUK ÜNiVERSiTESi . . . ·: . -

    iLAHiYAT ' FAK0~ TESi DERGiSi .

    SAYI : 2 . · YIL : 1986

    - ·~- -

  • TÜRKiYE'DE GENEL VE ÖZEL DiN SOSYOLOJiSi ·iLE iLGiLi BiR BiBLiYOGRAFYA DENEMESi

    Mehmet BAYYiGiT (*)

    Sosyoloji, XIX. yüzyıl sonlarıyla XX. yüzyılın başında kendini felsefi görüşlerden sıyırarak bağımsız bir ilim haline gelir. Tecrübi bir ilim ola- rak sosyoloji, toplumları ve sosyal olayları metodolajik ve sistemçıtik olarak inceleme iddiasındadır. Batı'da sosyolojinin felsefi bir geleneği vardır (1) . Sosyoloji, felsefi düşüncenin toplum olayları üzerine eğilmesi sonucu doğmuştur. Biz'de ise, ibni Haldun'un tesiriyle sosyolojinin ilk habercileri tarihçiler olmuştur. Kôtip Çelebi, Naima, Müneccimbaşı. Piri-

    ·zôde, Ahmet Cevdet Paşa. Mizancı Murat Bey bunun örnekleridir. Özel- likle Ahmet Cevdet Paş'a, tarihi sosyolojik acıdan ele alan ilk tarihcidir. Türkiye'ye Batı'lı anlamda sosyoloji, ll. Meşrutiyet döneminde Auguste Comte'un kurup, Durkheim'in geliştird iği sosyoloji okulunun fikirlerini be- nimseyen Ziya Gökalp ile, Le Play'in kurduğu sosyal ilim (Science sociale) okulunun görüşlerini savunan Prens Sabahattin vasıtasıyla gir- di. (2)

    Sosyoloji'nin önemli bir bölümünü teşkil eden «Din Sosyolojisi, bir tecrübe ilmi olarak, sosyoloji ile hemen hemen aynı tarihte yani XX. yüz- yılın başlangıcında kun..ilı'nuştur . » (3) Klôsik dönem sosyologlannın bir çoğunun. din fenomeni üzerinde önemle durdukları göze çarpmaktadır. Zaten, din sosyolc:>jisinin klôsik sayılabilecek calışmaları da bu dönemin mahsülüdür. Türkiye'ye, sosyoloji ile birlikte din sosyolojisi de -Ziya Gök- alp'le girmiştir. Ziya Gökalp'in üzerinde önemle durduğu konulardan bi- risi din'dir. istanbul Dar'ül-fünunu Edebiyat Fakültesind~ kurduğu «ilm-i ictima» kürsüsünde, genel sosyoloji yanında ilerlemiş talebeye de özel sdsyoloji sahasında, dini sosyoloji, hukuk sosyolojisi gibi dersler verdiği biliniyor. {4)

    Görüldüğü gibi, Türkiye'de din sosyolojisi cok erken bir zamanda faaliyet alanı bulmuş olmasına rağmen «sistematik ve tarihi anlamda bir

    (*) S. Ü. ilahiyat Fak. Din Sos. Arş. Grv.

  • 404 Arş. Grv. Mehmet Bayyiğit

    din sosyolojisinden bahsetmek bilimsel gerçekiere aykırı düşer . » (5) «Din sosyolojisinde terminoloji bile Türkiyede henüz tesbit edilmiş değildir. Bizde din sosyolojisi bir dizi araştırmalar sonucu kurulmamıştır. Batı'da yapıldığı icin yurdumuza da aktarılmıştır. Din üzerinde sayıları sınırlı bir iki sosyoloji ya da felsefe araştırmaları da doğrudan doğruya Yunan mi- tolojisine ve Hıristiyanlığa dayanmaktadır.» (6) ·

    Buna rağmen, Türk sosyoloji tarihinin ilk devirlerinden günümüze asıl gayesi din sosyolojisi olan çalışmalar az olmakla beraber, ilgi ala- n ına giren çalışmalarla, onun beslenebileceği epeyce yayın olduğu görü- lür. Bunların bir kısmı tercüme, kitap içinde bölüm, bir kısmı kültür ve tarihimize ait araştırmalar, bir kısmı da çeşitli dergilerde yayınlanan ve din sosyolojisini yakından ilgilendiren makolelerdir.

    Tarihi seyri ioinde Türkiye'de yapılan genel ve özel din sosyolojisi çalışmalarına kısaca bir göz atacak olursak; «yakin dönemin ilk Türk sos- yologları olarak bilinen Ahmet R1za, Ahmet Şuayp, Bedii Nuri, M. Sat1 Bey, Prens Sabahattin, Celal Nuri ve Mehmet izzet'in calışmaları içer- sinde, çeşitli sosyal konular arasında . dini hadiseler üzerinde önemle durdukları anlaşılmaktadır. Fakat asıl din sosyolojisini E. Durkheim sos- yolojisinin Türkiye'deki büyük temsilcisi olup, din anlayışında da Durkheim tesirinden kendini kurtaramamış bulunan Ziya Gökalp'te bulmakta- yız.» (7) Ziya Gökalp'in «lim-i içtima-i Dini>ı si, (8) eski Türk dinlerini in- celeyen «Türk Medaniyeti Tarihi» ve çeşitli mecmualarda yayınlanan din sosyolojisi ile ilgili makaleleri ilk calışmalardır. Ziya Gökalp'in yardımcı­ sı ve halefi Necmeddin Sadik'ın Dôrülfünun'da bestırdığı «Dini lotimaiyat Notları» olduğunu Mehmet lzzet Bey'den öğreniyoruz. (9) 1924'de Hüse- yin Cahit, Durkheim'in «Din Hayatının lptidai Şekilleri» (Les formes elementaires de la vie religieuse) adlı eserini dilimize kazand ırmıştır. 1927'de Hilmi Ziya Ülken, Felsefe ve ictimaiyat Mecmuasında «Dini içti- maiyatıı adlı makale serisi ile ilk defa bu konuda bir ders şeması verme- ye çalışmış, 1939'da «Totemizm Etrafında Münakaşalanı adlı makalele- riyle konuya devam ederek, 1943'de Türk·iye'de ilk ve müstakil «Dini Sos- yoloji» kitabını yazmıştır. Prof. Mehmet Karasan'ın «Din Sosyolojisi Ders Notları» , özell ikle de «Din Sosyolojisinin Öncüleri ve Kurucuları» (1953) adlı makalesi Batı'da bu konuda yapılan çalışmalara genel bir bakış ma- hiyetindedir. Bu makale din sosyolojisini tarihi seyri içinde, bibliyografik bir platforma oturtması, genişlik vermesi acısından da değerlidir. Ziyaed- din Fahri Fmd1koğlu islôm Sosyolojisi'n'in gereği üzerinde durur. (10) 1964'de Prof. Dr. Hans Freyer'in A. ü. ilôhiyat Fakültesinde verdiği ders- lerden meydana gelen «Din Sö~yolojisi» özlü eserlerdendir. Aynı fakülte- de Prof. Dr. Mehmet Tap/amacioğlu'nun «Din Sosyolojisi -Giriş- », «Din Sosyolojisi» ve fakülte dergisinde çıkan makaleleri bu ilim dalı'nın geliş-

  • Türkiye'de G_enel ve Özel Din Sosyolojisi İle İlgili Bir Bibliyografya... 405

    mesinde büyük rol oynamıştır. Prof. Dr. Arniran Kurtkan gerek önceki ça- lışmalarıyla ve gerekse 1985'de yayınladığı «Din Sosyolojisiıı adlı eseriy- le din sosyolojisi'ne farklı bir boyut ve yaklaşım tarzı kazandırmıştır. S. F. Ülgener, Mümtaz Turhan, Şerif Mardin, Erol Güngör, Orhan Türk- doğan, Rami Ayas, Ünver Günay, Baykan Sezer gibi bu sahada eser ver- miş, bu gene ilim dalının ülkemizde kökleşmesine katkıda bulunmuş olan- ları da ayrıca zikretmek gerekir. Konumuz, din sosyolojisi ile ilgili calış­ maların muhteva, tahlil veya metot yönünden değerlendirmesi olmadı­ ğından, burada kısa bir giriş mahiyetindeki bilgiler ve örneklerle yetini- yoruz.

    f. Yukarıda da belirttiğimiz gibi, Türkiye'de doğrudan doğruya Din Sos-

    yolojisi alanında yapılan çalışmalar azdır. Dolayısıyla ·buraya aldığımız calışmaların bir kısmının gayesi doğrudan din sosyolojis! değildir. Fakat din sosyolojisini besleyecek, ona kaynaklık · edecek, onu aydınlatacak, katkılarda bulunacak calışmalardır. Belirtmemiz gereken diğer bir husus- da, Dinler Tarihi calışmaları (11) başta olmak üzere, Tarih, Din Psikoloji- si, Din Felsefesi, Din Eğitimi. .. gibi ilim dallarındaki -calışmalar da din sosyolojisi icin önemli malzemelerdir.

    Bu bibliyografya, bir ihtiyacı az çok karşılayabilmek için ilgililere sunmak cesaretinde bulunduğumuz küçük bir denemedir.

    Bibliyografya'da yazar adları , soyadiarına göre alfabetik sıraya kon- muştur. Sırasıyla; akademik ünvanı (çalışmanın yapıldıği tarihteki ünvan) ve adı - varsa diğer yazarların adları, eser adı, çevirilerde çevireni, çok ciltli eserlerde cilt kaydı, birden fazla basımı yapılan eserlerde basım kaydı, basıldığı yer ve yıl, matbaa, sahifesi ve yayınevi.

    Makalelerde de; yazarın soyadı, akademik ünvanı -adı, makale adı, çevirilerde cevireni, yıl, cilt. sayı, basıldığı yer ve yıl, kaç sayfa veya han- gi sayfalarda olduğu belirti lmiştir.

  • 406 Arş. Grv. Mehmet Bayyiğit

    NOTLAR:

    1) «Halen mevcut bütün ilim kolları felsefeden ayrılarak müstakil duruma gelmişlerdir. Başlangıçta hepsi felsefenin bir cüz'ünü teşkil etmekte yahut hiç dejtilse, felsefe çerçevesinde mütalaa edilmekte idiler .. » (Freyei·, Prof. Dr. Hans: Din Sosyolojisi, Çev.: Doç. Dr. Turgut Kalpsüz, Ank. 1964, s. 1).

    «Sosyolojinin bağımsız bir ilim olarak ortaya çıkması ve zamanla ayrılması gö- rülmekle birlikte, felsefenin biraktığı bazı izlere de raslanabilme"ktedir. Klasik sos- yoloji sistemleri olarak kabul edilen Fransa ve İ~iltere'deki gelişmeler (Fransız Pozitivizmi, Auguste Comte, Saint Simon, Herbert Spencer) ve Almanya'daki sosyo- ·lojinin gelişme yönü (Hegel. Lorens Von Stein,. Karl Marx · gibi) her ne kadar felse- feden ayrılma özelliği taşır~a da, yine de felsefenin izlerinden de kurtulmuş de~iller­ dir .. » (Erkal, Doç. Dr. Mustafa E.: Sosyoloji, .2._ bs. İst. 1983, s. 13). Bunun için sos- yolojinin tecrübi bir ilim olarak kuruluşunu XIX. yy. sonlarıyla. XX. yy. başlarını gösterdik. Zaten 1890'dan 1920'1ere kadar uzanan zamana klasik dönem denmekte- dir.

    2) «Sosyoloji müsbet bir ilim olarak Durkheim'le ):ıaşlamıştır. Durkheim 1906 yılında Sorbon Üniversitesine müderris oldu. Bu suretle Sorbon'a Sosyoloji Durkheim'le be- ra:ber ·girdi. Türk Darülfünununa da Fransa'dan 9 sene sonra Ziya Gökalp vasıtasıy­ la girdi.» (Şapolyo, Enver Behnan: Ziya Gökalp, ittihad-ı Terakki ve Meşrutiyet Ta- rihi, İst. 1943, s. 110).

    3) Batı'da din sosyolojisinin tanhi gelişimi için bakınız: Karasan, Prof. Mehmet: «Din Sosyolojisinin Öncüleri ve Kurucularıı> Ank. Ün. ilahiyat Fak. Der., C. II, Sayı: 4, Ank. 1953, s. 61-69. Yine aynı yazarın: «İlk Yunan Düşüncesinde Din İlmi Denemele· ri» Ank. _Üni. İ lahiyat Fak. Drg., C. · ll, Sayı: 1, Ank. 1953, s. 21-27. Robertson, Rolal).d: «The Sociological I