Stad in stad. De architectuur van het Academisch Medisch Centrum Groningen

Embed Size (px)

DESCRIPTION

architectuur en bouwgeschiedenis UMCG

Text of Stad in stad. De architectuur van het Academisch Medisch Centrum Groningen

  • Stadin

    Stadde architectuur en

    bouwgeschiedenis van het Universitair Medisch Centrum

    Groningen (UMCG)

  • 3Inhoudsopgave

    Voorwoord 5

    Inleiding 7Hoofdstuk 1 Voorgeschiedenis18221897 9EvertJanThomassenThuessink 21

    Hoofdstuk 2AlgemeenProvinciaal,Stads-enAcademischZiekenhuis(APSAZ)18981925 23Chirurgie 57

    Hoofdstuk 3 Uitbreidingvanhetcomplex19261954 59Hetziekenhuisalssocialevoorziening 74

    Hoofdstuk 4 Plannenvoornieuwbouw19551966 77Binnenstadsbeleid 91

    Hoofdstuk 5 Hetmasterplan19671986 93Depatintcentraal 104

    Hoofdstuk 6Hetziekenhuisalseenstad-in-de-stad19872004 107HealingEnvironment 127

    Hoofdstuk 7HetUniversitairMedischCentrumGroningen(UMCG)2005 129HealthyAgeing 149

    Literatuur 153Colofon 157

    Tijdlijn 159

  • 5voorwoord

    HetUniversitairMedischCentrumGroningen(UMCG)isvoortdurendinontwikkeling.Dedynamiekdiedittopziekenhuiskenmerktisnietvanvandaagofgisteren.Eenononderbrokenlijnlooptvan1797,wanneerThomas-senThuessinkstartmethetklinischonderwijsineenarmenhuis,via1851,alswetenschapenziekenzorgbijelkaarkomeninhetAlgemeenProvinciaal,Stads-enAcademischZiekenhuis(APSAZ),naardeHealthyAgeingCampusNetherlandsvannu.IndenegentiendeeeuwishetAPSAZeenarmenhuismeteenbasaalniveauaanverzorging,enmeteenstapsgewijzeuitbreidingvandewetenschappelijkekennisenvandeonderwijs-faciliteiten,dienaardehuidigemaatstavenuitersteenvoudigzijn.IndetwintigsteeeuwtransformeertdestormachtigevooruitgangindemedischewetenschapentechniekhetAPSAZtoteentopziekenhuisdatonderwijs,onderzoekenzorgcombineert,hetAcademischZiekenhuisGroningen(AZG).Anno2012wordendebakensopnieuwverzet.HetUMCGblijfteentopziekenhuismetspeerpuntenindepatintenzorg,hetonderwijsenhetonderzoek;hetaccentverschuiftnaarhetontwikkelenvannieuweconcep-tenvoorpreventieenhetleverenvaneenbijdrageaanhetinstandhoudenvaneenoptimalegezondheidtotophogeleeftijd.Demissieis:bouwenaandetoekomstvangezondheid.MethetEuropeanResearchInstitutefortheBiologyofAgeing(ERIBA)endeBiobankLifeLinesnestelthetUMCGzichindeinternationalevoorhoedevaninstel-lingenophetgebiedvanHealthyAgeingdeeenentwin-tigsteeeuwmoetinhettekenstaanvanhetbevorderenenbehoudenvangezondheid.Hetvoorkomenvanziektesiseenvoorwaardeomdevraagnaarzorgbeheersbaartehouden,evenalshetpubliekekaraktervandegezondheidszorg.DegebouwendiehetUMCGenzijnvoorlopersgebruiken,vertellenhetverhaalvandeontwikkelingvanarmenhuisviatopziekenhuisnaargezondheidscampus.DatverhaalisverwevenmetdatvandestadGroningen.DezepublicatieeenboekjemetdaarineentweedeboekjevertelthoehetUMCGisuitgegroeidtoteenstad-in-de-stad.Heteindvandeze

  • 6geschiedenisisnoglangnietinzicht.DeHealthyAgeingCampusbreidtzichgestaaguit,maartegelijkertijdhechthetcomplexzichsterkerdanvoorheenaanhetcentrumvandestadhetUMCGhoortbijGroningen,zoalsGroningenbijhetUMCGhoort.

    drs. Frans C.a. Jaspers,internist-n.p.,LidRaadvanBestuurvanhetUniversitairMedischCentrumGroningen,VoorzittervandeStichtingThomassenThuessink,Groningen

    Voorwoord

  • 7InleIdIng

    DitboekgaatoverdegebouwenvanhetUniversitairMedischCentrumvanGroningen(UMCG).HethoorttotdegrootsteziekenhuizenvanNederland,maarhetisveelmeerdaneenziekenhuis.Hierwordendegrenzenvandemedischekennisverlegd,honderdenwetenschap-persdoeneronderzoek.Vanoverdehelewereldkomenstudentenomerhunopleidingtotartstevolgenofeenpromotieonderzoekuittevoeren.Studenten,medici,hoogleraren,technici,patintenenhunbezoekersbevolkendegebouwen,dieeenstadopzichvormen.

    HetUMCGbevindtzichalruimeeneeuwaanderandvanhethistorischecentrum.HetishethoofdwerkvaneenHaagsearchitect,J.J.vanNieukerken.AbrahamKuyper,ministervanBinnenlandseZakenenminister-president,openthetziekenhuisop29mei1903.EenbijzondereweekvoorNederland,zomemoreerthij.BehalvehetGroningseziekenhuiswordtin1903nogeengrootenbelangrijkgebouwingewijd:dekoopmansbeursdieH.P.BerlageinAmsterdamheeftontworpen.Kuyperzietinbeidegebou-wen,dieindearchitectuurelkaarstegenpoolzijn,hetbewijsvanherlevendnationaalbewustzijn.ZelatenzienhoeNederlandwordtopgestotenindevaartdervolkeren.Daarnagaathetsnel.Alshetziekenhuisop29mei1903zijndeurenopent,strekkenzichaandeanderekantweilandenuitzoverhetoogreikt.Nunemenwoonwijkendeplaatsinvanhetgrasland,hetziekenhuisligtintussenmiddenindestad.Vandeoorspronkelijkebebouwingrestennogslechtsenkelefragmenten.Hetgeleidelijkgegroeidecomplexisinhetlaatstekwartvandevorigeeeuwvervangendoornieuwbouwuitnhand.Inhetbeginwerkenereenpaarhonderdmensen,nuzijnhetermeerdan10.000.In1900verheugtmenzichoverhetrntgenapparaat:voorheteerstishetmogelijktebekijkenhoeeenlevendlichaamervanbinnenuitziet.Tegenwoor-digzithetziekenhuisvolmetmedischetechniek.Elkevernieuwingbrengtnieuwbouwofverbouwingenmetzichmee.Hetziekenhuisvannukomtvoortuitdatvangisteren;deopeenvolgingvangebouwenlaatzienwathetziekenhuisbetekentvoordestad,depatinten,deartsenendestudenten.

  • 8InzevenhoofdstukkenverteltdezehistorischegidshoehethuidigeUMCGisontstaan.Hetverhaalbegintmetgasthuizenvoorarmezieken,pesthuizenenkamersvoordollepatinten.Veelhoopopgenezingbiedenzeniet.Artsenzijnernietaanverbondenenvertonenzichermaarzelden.Demedischewetenschapverschanstzichindeacademieenbeperktzichtotaderlatingen.In1797krijgtGroningeneenacademischziekenhuis,danpaskrijgenstudentengeneeskundepraktijkonderricht.Datisookdebelangrijkstetaakvanditinstituut,pasalshetin1851samengaatmethetstadsziekenhuiswordtdeziekenzorgvanbetekenis.Onderwijs,onderzoekenzorggaanvanafdatmomentsamen.Hetverhaalvandegebouwenvaltsamenmetdatvanonderwijs,onderzoekenzorgzoishetsinds1903,enzozalhetblijven.Deverhuizingnaarhethuidigeterreinmarkeerthetbeginvaneenstormach-tigeontwikkeling,waarvanheteindenognietinzichtis...

    Inleiding

  • Voorgeschiedenis

    HoofdStUk 1

    18221897

  • Gasthuizen, militaire

    hospitalen en pesthuizen

    zijn voorzieningen

    van liefdadigheid

  • 11

    voorgesChIedenIs

    Lichamelijkeengeestelijkeaandoeningenzijnvanalletijden.Nogmaarietsmeerdaneeneeuwzijnverkoud-hedenenkoortsenindewinterdegewoonstezaakvandewereldzehorenbijhetleven,erisweinigaantedoen.Hetbijelkaarbrengenvanziekeningebouwendiedaar-voorspeciaalzijningericht,isnietaltijdvanzelfsprekendgeweest.IndewestersewereldishetpassindshetconcilievanAix-la-Chapellein816gebruikelijkarmlastigeziekengastvrijheidteverleneningebouwendiegast-huizenofhospitalenwordengenoemd.Wieziekiskannietwerken,wienietwerktengeengeldheeftraaktaandebedelstaf.Gasthuizenvangendezepaupersop.Dekerkziethetverzorgenvanhulpbehoevendenalseenvanhaartaken.Naastdegasthuizenzijnermaartweeandereplek-kenwaarziekenbijelkaarwordengebracht:militairehospitalen,waardestaatgewondeengehandicaptesolda-tenverzorgt,enpesthuizenvoorbesmettelijkezieken,diebuitendestedenwordengebouwdzodraeenepidemiedreigt.Gasthuizen,militairehospitalenenpesthuizenzijnvoorzieningenvanliefdadigheid.Watwordtgedaanomhetleedteverzachten,berustvooralopdoordeeeuwenheenverzameldekennisoverdewerkingvanplantenenkruiden.Volkswijshedenenpraktischeervaringenlerenwattegebruikenbijhoofdpijn,verstopping,koortsen,maagklachten...

    Groningen,indeMiddeleeuweneenwelvarendeHanze-stad,blijftnietachterbijdebouwvangasthuizen.Alvoor1268wordthetHeiligeGeestgasthuisopgericht;hetbevindtzichopdeplekvanhethuidigePelstergasthuis.In1405ontstaathetPepergasthuis.Gildennemendezorgvoorhunziekeledenvoorhunrekening;specialeinrichtin-genontstaanhiervoorniet.Zoblijvendegasthuizenliefda-digeinstellingenvoordearmen,dienietopfamilie,vrien-denofberoepsverenigingenterugkunnenvallen.OokinGroningenleidtdedreigingvanepidemientotdebouwvangasthuizenaanderandvandestadofdaarbuiten.InHelpman,enkelekilometerstenzuidenvandestad,verschijntin1422hetSt.Jurjens-gasthuisvoorleprozen.In1537leidtdepesttotdestichtingvanhetSintAntoni-gasthuisaandeRademarkt;in1644verhuisthetnaareen

    1822 1897

  • 12

    plekbijdeBoteringepoort,aandestadsgrensindenieuwestadsuitleg.BijhetSintAntonigasthuiskomenin1702enkelekamersvoorpsychiatrischepatinten,diedannogmetdetermdollenwordenaangeduid.Dezeblijventot1844ingebruikenwordendanvanstaatswegeafgekeurd.EendeelvanhetPrinsenhofkrijgtin1808debestemmingvanmilitairhospitaal.AllevoorlopersvanhetziekenhuiszijninGroningenaanwezig,maarandersdaninbijvoor-beeldZwolle,AmsterdamofLbeck,hoofdstadvandeHanze,komthetvooralsnogniettotdebouwvaneenalgemeenstadshospitaal.Datontstaatpasin1817bijdeSteentilpoortalsantwoordopeentyfusepidemiedieveelslachtoffersmaakt.In1820verhuisthetnaardeSchuiten-makersstraatenteltdan25bedden.Meerepidemienvolgenenin1835wordtonderdakgevondenaandePopkenstraatvoor50zieken.

    OokindeGroningsegast-enpesthuizenspelenartseneenondergeschikterol.Dewetenschapvandegeneeskundestaatverafvandealledaagsepraktijk;doktorenbeperkenzichtothettoedienenvanmedicijnenenhetverrichtenvanaderlatingen.Snijdenisbenedenhunstand.Ingrotetrek-kenisbekendhoehetlichaaminelkaarzitenhoehetwerkt,maarwetenschappelijkekennisontbreekt.Pasalsdenauwkeurigewaarnemingvanhetverloopvanziekteningangvindt,wordtvoorzichtigvooruitganggeboekt.Totongeveer1550isdaarvangeensprake.Danbeginthetwetenschappelijkontledenvanlijkendeanatomie,dieeenwereldaankennisontsluit.Veelvooruitgangwordtgeboektdoordeuitvindingvandemicroscoop.Kijkenhoeeenlevendlichaamwerkt,blijftnogeeuwentoekomst-muziek.OokinGroningenishetmogelijkmedicijnentestuderen.GeneeskundeiseenvandevierfaculteitenvandeHogeschool,diein1614wordtopgericht.Demedicijnen-studiebestaatvooraluittheorie,gelegenheidompraktijk-ervaringoptedoeniserniet.Pasaanheteindvandezeventiendeeeuwontstaathetvoornemendaarinveranderingtebrengen.Tochkomtheteersteacademischeziekenhuispasin1797totstand.HetiseeninitiatiefvanE.J.ThomassenThuessink,hoogleraargeneeskunde.HetNosocomiumAcademicum,zoalshetziekenhuisheet,maaktgebruikvantweekamersinhetGroeneWeeshuis.

    1822

    189

    7Voorgeschiedenis

  • Portret van E.J. Thomassen Thuessink doorAnna Wilhelmina Bhl, 1912 Het portret is in 1914, bij het 300-jarig bestaan van de universiteit, geschonken aan de universiteit door een nazaat van Thomassen Thuessink.