of 43/43
Agnieszka Koecher-Hensel ŚMIETNISKO KULTURY I WIECZNA KOBIECOŚĆ (TEATRALNA RECEPCJA DRAMATU STARA KOBIETA WYSIADUJE) W eseju Śmierć poety opublikowanym w programie do przedstawienia Stara kobieta wysiaduje w reżyserii Helmuta Kajzara w Teatrze Narodowym w roku 1978 Ryszard Przybylski zwraca uwagę na plastyczne, malarskie inspiracje w twórczości Różewicza i na dramaturgiczną rolę przestrzeni w tym dramacie. Wyróżnia tu dwa obszary: przestrzeń zamkniętą i otwartą. Są to dla niego wręcz – obok tytulowej bohaterki – najważniejsze „dramatis personae” sztuki. Te dwie postaci znalazly się w Starej kobiecie tylko dlatego, że Tadeusz Różewicz jest poetą wyjątkowo wrażliwym na malarski, a ściślej wizualny ksztalt świata. Albowiem w istocie rzeczy jest to plastyk, który pisze poezje, prozę i dramaty. […] Otóż, obie wyszczególnione przestrzenie w sztuce Różewicza g r a j ą i to w podwójnym sensie: jako fenomeny plastyczne i jako protagoniści akcji, niemal „osoby” dramatu. Inspirujące myślenie obrazami w procesie twórczym ujawnia niejednokrotnie sam żewicz. W Teatrze niekonsekwencji wśród tekstów o różnym charakterze znajdują się interesujące zapiski z okresu powstawania dramatu Stara kobieta wysiaduje. W Notatkach pisanych 19 grudnia 1966 znajduje się opis obrazu, w którym tkwią zalążki nowego utworu teatralnego. W ciemności padają strzaly, slychać krzyk, potem nawolywania. Wielka kawiarnia przypomina śmietnik, między stolikami biegają psy. W kącie wisi kotara ze starych worków, rozpada się i opada kawalami na podlogę. Pod sufitem na drążku siedzi – pstro ubrana – jak papuga, stara kobieta. Pod nią, przy stoliku, staruszek próbuje wydobyć ze szklanki sztuczną szczękę. Rozlega się glos trąb. Do kawiarni wchodzi sprężystym krokiem piękny mlodzieniec. Kobieta kolysze się na drążku (trapezie) i skrzeczy, za każdym poruszeniem sypią się z niej pióra, śmiecie, wlosy... Mówili, że po tej wojnie ziemia tak spustoszeje, że czlowiek będzie calowal ślad ludzkiej stopy, jeśli gdziekolwiek go zobaczy... no i co?! Jak to wygląda?! Do kawiarni wchodzi pan Bydle. Ludożercy. Zaczyna padać śnieg. Zasypuje stoliki, podlogę, śmiecie. Wchodzi „kurwa”. KURWA Dla kurwy nie ma śniegu Dla kurwy śnieg może być czarny Kurwa się nie boi!...

Stara kobieta wysiaduje

  • View
    256

  • Download
    10

Embed Size (px)

Text of Stara kobieta wysiaduje

  • Agnieszka Koecher-Hensel

    MIETNISKO KULTURY I WIECZNA KOBIECO

    (TEATRALNA RECEPCJA DRAMATU STARA KOBIETA WYSIADUJE)

    W eseju mier poety opublikowanym w programie do przedstawienia Stara kobieta

    wysiaduje w reyserii Helmuta Kajzara w Teatrze Narodowym w roku 1978 Ryszard Przybylski

    zwraca uwag na plastyczne, malarskie inspiracje w twrczoci Rewicza i na dramaturgiczn rol

    przestrzeni w tym dramacie. Wyrnia tu dwa obszary: przestrze zamknit i otwart. S to dla

    niego wrcz obok tytuowej bohaterki najwaniejsze dramatis personae sztuki.

    Te dwie postaci znalazy si w Starej kobiecie tylko dlatego, e Tadeusz Rewicz jest poet wyjtkowo

    wraliwym na malarski, a cilej wizualny ksztat wiata. Albowiem w istocie rzeczy jest to plastyk, ktry pisze poezje,

    proz i dramaty. [] Ot, obie wyszczeglnione przestrzenie w sztuce Rewicza g r a j i to w podwjnym sensie:

    jako fenomeny plastyczne i jako protagonici akcji, niemal osoby dramatu.

    Inspirujce mylenie obrazami w procesie twrczym ujawnia niejednokrotnie sam

    Rewicz. W Teatrze niekonsekwencji wrd tekstw o rnym charakterze znajduj si

    interesujce zapiski z okresu powstawania dramatu Stara kobieta wysiaduje. W Notatkach pisanych

    19 grudnia 1966 znajduje si opis obrazu, w ktrym tkwi zalki nowego utworu teatralnego.

    W ciemnoci padaj strzay, sycha krzyk, potem nawoywania. Wielka kawiarnia przypomina mietnik,

    midzy stolikami biegaj psy. W kcie wisi kotara ze starych workw, rozpada si i opada kawaami na podog. Pod

    sufitem na drku siedzi pstro ubrana jak papuga, stara kobieta. Pod ni, przy stoliku, staruszek prbuje wydoby ze

    szklanki sztuczn szczk. Rozlega si gos trb. Do kawiarni wchodzi sprystym krokiem pikny modzieniec.

    Kobieta koysze si na drku (trapezie) i skrzeczy, za kadym poruszeniem sypi si z niej pira, miecie, wosy...

    Mwili, e po tej wojnie ziemia tak spustoszeje, e czowiek bdzie caowa lad ludzkiej stopy, jeli gdziekolwiek go

    zobaczy... no i co?! Jak to wyglda?! Do kawiarni wchodzi pan Bydle. Ludoercy. Zaczyna pada nieg. Zasypuje

    stoliki, podog, miecie. Wchodzi kurwa.

    KURWA Dla kurwy nie ma niegu

    Dla kurwy nieg moe by czarny

    Kurwa si nie boi!...

  • Pod papierami co si porusza. Czoga si. Czoga si do wiata. Orkiestra gra marsze wojskowe.

    Otwarta na wszystkie strony przestrze. Plac defilad? Zdewastowany cmentarz? Moe boisko po meczu? Moe

    plac po manifestacji? Olbrzymi mietnik. Poligon. Nekropol. Plac, na ktrym odby si jarmark. Nekropol. Czy tutaj

    stao wesoe miasteczko? Warsiawa? Hiroszima, Drezno...

    KURWA (piewa) Warsiawa Warsiawa

    wesoe miasteczko

    zodziej jak cukierek

    kurwa jak ciasteczko!

    STARA BABA (koysze si na drku i skrzeczy) Co tam ryjecie... co tam robicie, wiskie ryje?

    STARUSZEK (robi kilka pompek, mwi oddychajc z trudem) Cauj lad ludzkiej stopy!

    KURWA Stary wariat!

    Z czarnej dziury nad scen lec biae, a potem czarne patki niegu i sadzy. Okrywaj grub warstw ca

    przestrze, pod t warstw cigle co si porusza, tak jakby krety ryy pod ziemi...

    Wchodzi moda poetka (zezowata, ale zgrabna) i mody (ysy, ale z brod) poeta. Pani kierowniczko,

    jestemy... czy tu ma si odby wieczr poetycki przy wiecach? Siadaj przy stoliku. Kelnerka stawia przed nimi

    zapalon wiec. Poetka zaczyna czyta erotyk (metafizyczny), tymczasem mody poeta zaczyna czyta swj wiersz

    Fasolka po bretosku.

    PS

    (Z tych notatek wylga si po dwch latach Stara kobieta... )1

    W tym samym czasie poeta pracowa nad dwiema sztukami, najpierw przede wszystkim nad

    niedokoczonym Przyrostem naturalnym, pniej nad Star kobiet. W obu odnale moemy

    wiele wsplnych idei, przede wszystkim zwizanych z przestrzeni oraz formami ludzkich

    zachowa stosunkiem bohaterw do tego, co dzieje si w przestrzeni, z przestrzeni.

    31 grudnia 1966 Rewicz pisa:

    Aby istniay formy i aby te formy mogy rozwija si, musz mie pewn przestrze woln dokoa. Moe to

    by milczenie. W sztuce Przyrost naturalny chodzi o operowanie yw, rosnc mas ludzk, ktra ze wzgldu na

    ciasnot niszczy wszystkie formy i przelewa si z pustego w prne. W akcie III ciany pkaj i przez otwory wlewa

    si potok ludzi. Sam proces pkania, rozpadania si cian stanowi akcj. Natomiast gosy i sowa nie maj nic

    1 T. Rewicz, Notatki do sztuki efeb w fabryce papieru toaletowego, [w:] idem, Utwory zebrane. Dramat 2,

    Wrocaw 2005, s. 151152.

  • wsplnego z akcj.2

    W najwczeniejszym zapisie sztuka miaa si rozgrywa w umownym przedziale

    kolejowym, pocztkowo pustym, do ktrego przybywaj pasaerowie. Najpierw wszyscy

    zachowuj si normalnie, kulturalnie. Przestrze pozwala na zachowanie form, czyli stosunkw

    cywilizowanych (kulturalnych). komentuje sytuacj Rewicz. Ludzi cigle przybywa zajmuj

    miejsca na pkach przeznaczonych na baga, stoj w przejciu. Ale jeszcze przepraszaj... Jednak

    wraz z rosncym tokiem formy zmieniaj si.

    W naszych oczach przechodz przeraajc metamorfoz wywoan brakiem przestrzeni. Przede wszystkim

    siedzcy wewntrz prbuj zamkn drzwi. [] Rwnoczenie z zewntrz ronie cinienie, ciany wyginaj si. ywa

    masa w zamkniciu jest tak cinita, e zaczyna kipie. Nastpuj po sobie jeszcze dwa, trzy wybuchy. Ruch miesza

    si z krzykiem. Wreszcie wszystko nieruchomieje. Z masy wydobywaj si w milczeniu modzi. Siadaj obok siebie i

    zaczynaj flirtowa, wabi si. Ich gosy w ciszy przypominaj gruchanie gobi.

    Bya to wizja sztuki oparta wycznie na ruchu, na roniciu ywej masy. Dialog mia tylko wchodzi w

    pewnych momentach i komponowa poszczeglne fazy tego procesu, ktry odbywa si w zamknitej przestrzeni.3

    Poeta pracujc nad sztuk, zbiera wycinki z gazet, robi wycigi z broszur i ksiek, a

    nawet prowadzi korespondencj ze specjalist demografem. Proces twrczy postpowa jakby

    dwutorowo.

    Z jednej strony moja wyobrania wytwarzaa i gromadzia cigle nowe obrazy, a z drugiej strony rosa

    dokumentacja, stos informacji. [.] Oczywicie w krainie sztuki (dramatu) rzecz rozwija si od obrazu do obrazu,

    ale obrazy te rosy na kupie notatek i wiadomoci, na tym gazeciarskim i statystycznym nawozie, z ktrego obrazy

    czerpay swoje soki (informacje).4

    Po paru miesicach, 13 stycznia 1967, przegldajc swoje notatki i nie widzc moliwoci

    zakoczenia sztuki, Rewicz rezygnuje z dalszej pracy nad ni, wiadomy tego, e tak naprawd

    nie musi mie ona zakoczenia, poniewa zagadnieniem istotnym nie jest tu tradycyjny (jak w

    dramacie historycznym, okrelanym przez niego jako teatr zewntrzny) rozwj akcji i jej

    2 T. Rewicz, Przyrost naturalny. Biografia sztuki teatralnej, [w:] Utwory zebrane. Dramat 2, op. cit., s. 121

    122.

    3 Ibidem, s. 123124.

    4 Ibidem, s. 124.

  • rozwizanie, czyli pocztek, rodek i koniec dramatu, ale trwanie pewnej sytuacji. W jego

    rozwijajcym si teatrze wewntrznym , podobnie jak w dramatach Czechowa, drugorzdne s

    intrygi, rozwizania pierwszorzdna jest atmosfera, powietrze odczuwane zmysami.

    Wana jest pustka midzy zdarzeniami, milczenie midzy sowami, oczekiwanie. Dla Rewicza

    znacz one wicej ni wypowiedziane sowa. Ale wane jest te, czym s wypenione te chwile

    milczenia przez bohaterw sztuki, przez autora, reyserw, aktorw i widzw. W dramatach

    Czechowa chwile milczenia wypenione byy yciem i oczekiwaniami jego pokolenia. Czym s,

    czym mog by wypenione w naszych dramatach wspczesnych, w dramatach Rewicza penych

    pustych miejsc? Poeta, zadajc sobie to pytanie, odpowiada:

    Chwile milczenia w naszych sztukach, w naszych dramatach s i musz by wypenione innymi mylami,

    innymi przeyciami, inn pamici, innym zwtpieniem, inn nadziej. Chwile milczenia w moich sztukach s

    wypenione mylami anonimowego mieszkaca wielkiego miasta, anonima yjcego w metropolii, anonima, ktrego

    ycie rozwijao si midzy gigantycznym nekropolem i cigle rosncym polis. Poeta i polis? Poeta i nekropol? 5

    Ta refleksja jest dobrym punktem odbicia do dalszej pracy, ale ju nad now sztuk,

    nazwan wczeniej roboczo Efeb w fabryce papieru toaletowego, ktr pniej zatytuowa Stara

    kobieta wysiaduje. Przestrze zamknit wypeniaj tu nie ludzie, ale miecie, odpady

    cywilizacyjne symbolizujce zdegradowane, zlekcewaone, odrzucone wartoci kulturowe,

    wartoci wysze, humanitarne.

    Przestrze zamknita, czyli pierwsza na co zwraca uwag Przybylski zwizana jest z

    motywem poczekalni, charakterystycznym dla caej poezji Rewicza. W jego wiecie czowiek

    znajduje si na og w ruchu i ustawicznie spada na jakie dno, nawet wwczas, kiedy

    przemieszcza si po linii poziomej. Std jego paradoksalne spadanie poziomo. Ale jeli na chwil

    chociaby znajdzie si w stanie spoczynku, najczciej widzimy go w jakiej poczekalni.

    Strudzony Wieczny Wdrowiec, homo viator, odpoczywa w poczekalni, wygldajc jakiego koca, ktrego

    przyczyn w zasadzie nie docieka, zapewne dlatego, e s one zupenie oczywiste. Kiedy trzeba, Rewicz przeksztaca

    mieszkanie w ulic, ktr pynie wiat rozsadzajcy intymn, zamknit przestrze. Ale kiedy indziej wiat jego kurczy

    si i zamienia w pudo poczekalni, czyli w eschatologiczne miejsce oczekiwania. Oczekiwanie jest w tej poezji

    5 Ibidem, s. 130.

  • kategori niemal religijn.6

    Przestrze zamknita w pierwszej odsonie Starej kobiety stanowi odmian takiej poczekalni

    dworcowej, ktr autor tak charakteryzuje:

    Wszystko w mocnym wietle. wiato dociera wszdzie. Wntrze wielkiej dworcowej kawiarni. Duo stolikw

    i krzese. Czerwonych. Czarnych. Biaych. [] Stoliki i krzesa z metalu, szka i kolorowych tworzyw.7

    Azyl ten jest pozornie komfortowy i sterylny. Dokoa lni metal, szko i tworzywo, ale brak

    ju wody. Kiedy Kelner wcza wentylator, wiatr rozmiata kurz i papiery. W poowie pierwszej

    odsony dowiadujemy si, e w gruncie rzeczy jest to wntrze oblone. Przypomina schron. Okno

    jest szczelnie zasonite; po jego uchyleniu przez szpar wpada do wntrza kawiarni troch mieci:

    popiou, koci, ogryzkw. Kiedy Lekarz otworzy je szeroko, wsypie si gra mieci i odpadkw.

    Kawiarnia dworcowa kojarzy si z poczekalni, poczekalni w podry realnej, podry w

    czasie mitycznym, czasie ludzkiej drogi i czasie realnym w podry Polskimi Kolejami

    Pastwowymi. Jest przestrzeni intymn, w ktr mieci podobnie jak postacie z ulicy w

    Kartotece rekwirujce przestrze intymn Bohatera wciskaj si we bezpardonowo, jakby nie

    byo tu cian, bo zostay one ju wczeniej zburzone, rozsadzone.

    Masa ludzka w Przyrocie naturalnym, mimo zamknicia drzwi, zalewaa przestrze,

    rozdzieraa j, otwieraa. W Starej kobiecie w przeciwiestwie do idei rozwoju akcji Przyrostu

    naturalnego Rewicza nie interesuje proces rozsadzania cian przeksztacania przestrzeni

    zamknitej w otwart. W czci pierwszej zaczyna si proces zalewania kawiarni mieciami,

    tworzenia pejzau zamieconego, ale w trakcie tej akcji autor zaplanowa antrakt, a odsona druga

    przynosi nam ju metaforyczny pejza przestrzeni otwartej.

    mietnisko jak morze, od brzegu do brzegu. mietnisko a po horyzont. Zostaa tylko jedna ciana kawiarni

    (moe ta z oknem?). Mniej stolikw i krzese. Na ich miejscu kosze plaowe. Dwa, trzy. wiato narasta. Otwarta na

    trzy strony przestrze. Moe pobojowisko. Olbrzymi mietnik. Poligon. Nekropol. Jednak plaa. Plaa nadmorska.

    awka pomalowana na zielono. Podog pokrywa warstwa mieci, popiou, piasku. W kilku miejscach wykopane

    6 R. Przybylski, op. cit.

    7 T. Rewicz, Stara kobieta wysiaduje, [w:] idem, Utwory zebrane. Dramat 2, op. cit., s. 207.

  • grajdoki jak na play. (Morza, oczywicie, nie wida.) Kopczyki. Moe groby.8

    Od czasu do czasu ludzie ryj w tym mietniku korytarze-okopy, a kiedy si spotykaj, nie

    wiadomo, czy ich zachowania s wybuchami radoci, czy te miertelnej nienawici. Jest to

    przestrze zagady, konania, cakowitej destrukcji, dezorientacji, upadku czowieczestwa. Jednak

    ycie toczy si tutaj nadal tak, jak gdyby nic zego ani dziwnego si nie dziao, chocia odpadw

    cywilizacyjnych wymieszanych z ywymi ludmi i trupami wci przybywa, bowiem cywilizacja

    cigle si rozwija.

    Wszystko, co si dzieje w tej przestrzeni, wiadczy o tym, e sztuka Stara kobieta wysiaduje

    jest nie tylko tragedi, jak widzia to Kajzar; grotesk jak widzia j Jan Boski lecz rwnie

    makabresk, jak widzieli to Przybylski i Kelera. Diagnoza jest taka: nie ma tu ju ladw natury,

    nawet w postaci szcztkowej. Jest tylko pami o jakiej przyrodzie, naturze, piknym niegdy

    pejzau za oknem, o czym wspominaj wycznie Stara i lepiec. Teraz istnieje tu tylko

    pseudokultura w postaci przyzwyczaje, kulturowych nawykw, schematycznych zachowa czy

    jak mwi Przybylski kretyskiej imitacji. Wikszo ludzi poruszajcych si w tej przestrzeni to

    drobnomieszczaskie automaty lub jeszcze gorzej mwic psy rzdzce si zasadami niszej

    zmysowoci. Przestrze otwarta drugiej odsony jest poniekd wizj Nicoci stwierdza

    Przybylski. I dalej pisze:

    Scena w Starej kobiecie nie jest imitacj wiata. Powinnimy o tym pamita. [] Scena jest tu wizyjnym

    obrazem wyobraenia poetyckiego o stanie duchowym wspczesnego czowieka. Przypomina romantyczny pejza

    mentalny, czyli plastyczn projekcj przey duchowych poety. Dlatego te kojarzy si nam z surrealistycznymi

    ptnami, ktre przedstawiaj stany psychiczne, sny lub nawet pojcia abstrakcyjne, oczywicie wykorzystujc przy

    tym plastyczne elementy naszego widzialnego wiata.9

    Jaki czas upyn midzy odsonami nie wiemy. To czas umowny, mityczny, czas procesu

    przemian, a nie czas realny. Tak jak niekonkretny jest czas akcji, tak niedopowiedziane jest miejsce:

    kiedy, gdzie jestemy? W didaskaliach autor nie sugeruje te, e jest to wanie dworcowa

    kawiarnia, chocia czsto w didaskaliach podaje znaczce dla interpretacji szczegy tu jest

    8 Ibidem, s. 225.

    9 R. Przybylski, op. cit.

  • puste miejsce, chwila milczenia do wypenienia przez czytelnikw i realizatorw.

    Podobnie nieznany otwarty jest status bohaterw, a zwaszcza postaci tytuowej i paru

    pozostaych, cile z ni rodowodowo zwizanych dzieci.

    W didaskaliach Rewicz opisuje precyzyjnie wygld Starej Kobiety:

    Okryta albo pokryta wielk iloci garderoby: wiosennej, letniej, jesiennej i zimowej. Obwieszona jest

    broszkami, bransoletami, zegarkami, acuszkami, klipsami, kwiatami... Na gowie ma trzy rne nakrycia oraz wielk

    ilo rnokolorowych wosw. Twarz nieruchoma. Pokryta siatk zmarszczek. Ale rysy wyrane. Wspaniae sztuczne

    zby.10

    Nakrelony tak wizerunek bohaterki przypomina dawne alegorie. W postaci kobiet w

    rnych strojach i z rnymi rekwizytami w sposb bardzo zmysowy wyobraay one pojcia

    abstrakcyjne. Bohaterka jest sum wszystkich alegorycznych kobiet, ktre zwykle nie

    wystpoway same: znaczce byy nie tylko stroje, ale te znajdujce si obok nich przedmioty czy

    zwierzta. Dopenieniem caoci w rysunku Rewicza jest, prcz wizerunku Starej Kobiety,

    towarzyszcy jej mietnik. Realno traci tu sw autonomi na rzecz znacze nadbudowanych,

    dodatkowych. Dla refleksji nad charakterem wspczesnej cywilizacji wybra autor star form

    alegorii i znalaz nowe znaki emblematy, ktre mogyby wyrazi cechy wspczesnej cywilizacji.

    Z ikonicznego charakteru alegorii wynika u Rewicza konieczno eksponowania

    wzrokowych substytutw abstrakcyjnych poj. Z niezwyk wrcz pieczoowitoci dba on o

    cile dobrane i zawsze znaczce efekty scenograficzne, o wszystko to, co jest zespoem

    pozasownych rodkw wyrazu. Suknie z rnych pr roku, rne kolory wosw i nakrycia gowy,

    nadmiar biuterii i biae sztuczne zby Starej Kobiety, jej wysiadywanie, nadmierna aroczno,

    czsta zmiana polece wydawanych Kelnerowi wszystko to buduje z jednej strony wyrazisty i

    uszczegowiony portret, ale te kady szczeg w tym portrecie ma zawsze dodatkowe znaczenie

    w obrazowej, alegorycznej czy symbolicznej strukturze utworu. Dotyczy to nie tylko stroju, planu

    scenicznego, lecz take dziaa postaci. U Rewicza bohaterzy nie tylko mwi, lecz take

    przede wszystkim dziaaj.

    10 T. Rewicz, Stara kobieta wysiaduje, op. cit., s. 207.

  • Stanisaw Burkot, analizujc dramat Rewicza i jego obrazowo alegoryczn struktur,

    pokazuje swoist, charakterystyczn dla poety gr ze znakami i konwencjami kulturowymi:

    Jest to jednak specyficzny rodzaj dziaania zesp czynnoci nawykowych, bezsensownych, jak polowanie

    na muchy Cyryla, cho muchy ju dawno wyginy, czy te sprztanie przy pomocy szczotki i mietniczki [...]

    Rwnie bezsensown czynnoci jest wycieranie brudw cierk, ktrej ju nie da si upra, bo zabrako wody. Taki

    charakter ma plecienie wiankw przez Dziewczyny opalajce si na mietniku, wreszcie kara, jak ponosi

    Modzieniec za rzucenie papierka na ziemi. Eksponowanie bezruchu poprzez czynnoci to pewien paradoks. Sceny

    pantomimiczne, a jest ich w Starej kobiecie wiele, maj podobny charakter: oznaczaj dziaanie pozorne, w istocie

    absurdalne, wynikajce z rutynowych odruchw. W sumie s zespoem pustych i rozpaczliwych gestw, ktre nie mog

    zoy si w dziaanie, w dramaturgiczn akcj. Znacz wanie przez to, e niczego nie zmieniaj, e s czci

    wielkiego wysiadywania. []

    W dramacie Stara kobieta wysiaduje zamiar satyryczny Rewicza jest oczywisty. Ale kategori podstawow

    wydaje si by nie tyle satyra, co gorzka ironia. Jest to ironia totalna, obejmujca wszystkie paszczyzny znaczeniowe

    utworu: zamiana Demeter w Star Kobiet, Kory w prostytutk, natury w mietnik, dziaania w zesp pustych i

    rytualnych gestw, Stranika Porzdku w morderc, Kelnera w poeracza gazet, mietnika w pla, ma swe

    dopowiedzenia dalsze...11

    Jak okreli pole semantyczne skonstruowanej przez Rewicza quasialegorii? Odwoania

    do tradycji maj u niego zawsze specyficzny charakter. Znaki kulturowe z przeszoci, w tym

    przypadku dawne alegorie, symbole, mity podlegaj znaczcym znieksztaceniom. Stara Kobieta

    staje si alegori wspczesnej cywilizacji. Ale nowa alegoria, podobnie jak rozpywajca si kopia

    rzeby antycznej z marmolady w Grupie Laokoona, jest take zdegradowan kopi dawnego wzoru,

    jest wic czci mietnika.

    Posta Starej Kobiety, ktra jest sum i kwintesencj kobiecoci w ogle, a zarazem

    wszystkich starych kobiet z twrczoci Rewicza, o ktrych pisze Ewa Guderian-Czapliska12, ma

    rysy uniwersalne mitycznej bogini Pramatki (Pramaci). Krytycy rne przypisywali jej rodowody

    kulturowo-mitologiczne. Przybylski kojarzy j z mitologi sowiask.

    11 S. Burkot, Absurdy cywilizacji i teatr absurdu (Stara kobieta wysiaduje Tadeusza Rewicza, Zdanie

    1986 nr 1, s. 10.

    12 E. Guderian-Czapliska, Poknity czas. Stare kobiety w dramatach Tadeusza Rewicza, Pamitnik

    Teatralny 2013 z. 34.

  • Jest to [...] kobieta syntetyczna, baobab kobiecoci, drzewo ycia, czyli Wielka Matka. Mircea Eliade pisze,

    e sowiaska odmiana Matki Ziemi, stara kobieta, bya personifikacj siy sakralnej ukrytej w plonach. Czczono j

    jako wieczn dawczyni plonw i rda podnoci. Bya stara, poniewa ziemia jest stara. Bya kobiet, poniewa

    sakralno kobiety zwizana jest ze witoci ziemi, a jej podno jest odbiciem kosmicznej i niewyczerpanej

    podnoci Matki Ziemi. Bohaterka dramatu Rewicza przywdrowaa wic z pradawnych mitw religijnych, ktrym

    tak wiele uwagi powica wspczesna antropologia. wiadomo zagroona kocem zawsze zajmuje si namitnie

    mitami pocztku, szuka bowiem odpowiedzi na pytanie, co waciwie zaczyna kona.13

    Najczciej jednak rodowd jej wizano z mitologi greck. Helmut Kajzar widzi w niej

    Gaj, zwan te Ge, ktra zrodzia si z chaosu.

    Gdzie na horyzoncie yje Ocean. Stara przypomina najstarsz z bogw Ge Matk Ziemi, z ktrej

    narodziy si trzy Parki Lachesis, Antropos i Kloto (ich ojcem by Okenaos). Tak te nazywaj si w sztuce trzy rose

    crki Starej, opalajce si na frotowym rczniku. Modzieniec moe by Hypnosem, bolenie zapatrzonym w gb

    swoich marze, wolno w nim rwnie rozpozna synka Fausta i Heleny Trojaskiej, urodzonego za przyzwoleniem

    najtajniejszych bstw Matek. mietnik, kto wie, czy nie nasuwa skojarze z okresem chaosu, czynem gwatownego

    rodzenia si i cierania nowych form i bstw. Wanie toczy si walka Gigantw (na scenie w okopach mieci walcz z

    sob Kelnerzy). Przechodzi lepy wieszczek, lubieny Zeus liniejcy sybaryta literat.

    Sztuka naladuje biologiczny rytm powstawania ycia. Przygotowanie do odbycia aktu zapodnienia, pord,

    odcicie ppowiny. Przerwanie nici czcej ze rdem ycia. Odcicie od Matki. Skazanie na samodzielny ruch i

    wyrok koca. Narodzi si Modzieniec Hypnos Wiersz Hippis. Kobieta wysiedziaa go i dumna jest z jego

    pikna, harmonii czonkw, dobroci. Chroni swego syna, czuwa nad nim. Na mietnisku rzdzonym prawem czy

    bezprawiem chaosu nie potrafi go upilnowa. Modzieniec wdruje ku morzu. Wdruje bezbronny, naiwny. Ssie

    cukierek i mwi wiersz o mioci. Bezmylny Str Porzdku mietnika odbiera modziecowi troch zamylony,

    bolesny umiech. Modzieniec wraz z umiechem ginie. Znika. Stara wgryza si, wkopuje w ziemi w poszukiwaniu

    syna. Poeta rozkopuje mietnik w poszukiwaniu harmonii.

    Rewicz zamiast oywi, rekonstruowa znany mit, tak jak to robi neoklasycy, czy jak to czyni choby

    Grotowski, [] napisa, zobrazowa wspczesny mit kobiety wysiadujcej. Mieszcz si w nim losy europejskiego

    humanizmu, tragedie twrcw i matek. One rozpoznaj si w micie na pewno. Stoi przed nimi stale widmo

    odpowiedzialnoci za dawanie ycia i biologicznego blu pyncego z odczuwania ycia i mierci dzieci.14

    Stara Kobieta ma na sobie stroje wszystkich pr roku jest te bogini czasu, jak greckie

    13 R. Przybylski, op. cit.

    14 H. Kajzar, I co dalej po zagadzie?, Teatr 1969 nr 16.

  • Nory (z Fryzu ateskiego). Burkot widzi cis zaleno postaci Starej Kobiety z mitem

    eleuzyjskim zwizanym z greck bogini Demeter, ktra bya opiekunk ziarna, zasieww,

    odradzajcego si ycia, adu spoecznego, cywilizacji osiadej zwizanej z ziemi.

    W wiecie Starej Kobiety wartoci te ulegy cakowitej zagadzie istniej jako ostro odczuwany brak. To

    wielka destrukcja adu eleuzyjskiego. W micie o Demeter, w orszaku bogini wystpuj stale dwie inne postaci Kora,

    jej crka, a take modzieniec Triptolemos, ktremu Demeter przekazaa sekret uprawy ziemi. Postaci te istniej w

    otoczeniu Starej Kobiety Pikna Dziewczyna, ktra zjawia si na krtko w kawiarni jest prostytutk. Warto pamita,

    e inn nazw kobiet uprawiajcych najstarszy zawd wiata, wywie mona od greckiego sowa kora (w pisowni

    korwa) dziewczyna. [] Cay ten krg znacze zostaje u Rewicza przewrotnie przetworzony: Stara Kobieta

    demonstruje sw niech do Piknej Dziewczyny, gdy ta postpuje wbrew naturze nie chce by matk, nie chce

    rodzi. Tajemnic ycia bohaterka dramatu przekazuje Modziecowi, ktrego uwaa za syna. Jednak nie nauczy on

    nikogo uprawy ziemi. Pozosta po nim pusty gest wycignita rka z kwiatem ofiarowanym uzbrojonemu

    Stranikowi Porzdku.15

    Dopenieniem mitycznych przywoa w dramacie s postacie trzech dziewczyn o

    znaczcych imionach: Kloto, Lachezis, Atropos to boginie przeznaczenia, losu Mojry

    utosamione pniej z rzymskimi Parkami.

    Cay ten wiat kulturowych (antycznych a take barokowych) przetworze podlega w

    dramacie Rewicza wymieszaniu: Stara Kobieta jest sum ikonicznych przedstawie. Jak w jej

    stroju, jest w niej wszystko razem i wszystko w strzpach zdegradowane.

    Mit eleuzyjski mia wiele znacze: z wiecznej wymiany ycia i mierci rozwino si

    przewiadczenie o niemiertelnoci duszy, ale te z tajemnicy ziarna wywodzi si przeciwstawne

    przewiadczenie o materialnym podou ycia.

    Stara Kobieta nie uznaje metafizyki: jest caa z cielesnych potrzeb, z biologii, z wielkiego apetytu,

    arocznoci. Lubi ciepo, sodko i duo i wygasza od do brzucha. []

    Spotworniaa Demeter wspczesnoci? A moe oczyszczona z metafizyki tajemnica ycia?

    Rewiczowska alegoria zmienia cakowicie swe funkcje. W XVI i XVII wieku suya wyraaniu prawd

    moralnych, nazywaniu kategorii estetycznych i poj metafizycznych. W XIX i XX wieku alegoria zjawiaa si

    najczciej w satyrze. W dramacie Rewicza zamiana Demeter w Star Kobiet, Kory w prostytutk, Triptolemosa w

    15 S. Burkot, op. cit., s. 6.

  • efeba oznacza karykaturalne przetworzenie mitu. Dramat przesycony zosta ironi i pasj satyryczn.

    [] Rewicz nie realizuje (w sensie artystycznym) mitu antycznego dosownie: czy ze sob rne wtki, zmienia,

    tworzy zbitki i parafrazy. I to jest postawa znaczca: wszystko si przecie popltao, wszystko podlega staej

    destrukcji.[...] pamitajmy, e owe wczeniejsze konwencje podlegaj w dramacie Rewicza degradacji, stanowi

    cz nowej panoramy ycia ludzkiego. []

    mietnik i bezuyteczna mdro Starej Kobiety wymowne alegorie wspczesnej kultury i wspczesnej

    cywilizacji mwi o zej kondycji rodziny ludzkiej.16

    Stara kobieta wysiaduje, sztuka pena wieloznacznoci, wbrew natarczywie przez krytykw

    powtarzanym, za Rewiczem zreszt, okreleniu, e tworzy on teatr realistyczny i poetycki, jest

    dramatem i propozycj sceniczn arealistyczn, zrodzon z idei malarstwa abstrakcyjnego, idei

    informelu, taszyzmu, ktre jako najbardziej widoczny znak rozpoznawczy kierunku stosuj

    technik kolau, podobnie jak Rewicz. Malarze abstrakcjonici zwizani z teatrem, przede

    wszystkim Tadeusz Kantor i Jzef Szajna, w sztuce teatralnej, w przedstawieniu odrzucaj te

    podobnie jak Rewicz podstawowe zasady dramaturgii: zawizania akcji, jej logicznego,

    umotywowanego historycznie czy psychologicznie, przyczynowo-skutkowego rozwoju.

    Idee malarzy awangardy plastycznej zawsze blisze byy Rewiczowi ni idee i

    dziaania awangardy literackiej. Przyjani si przede wszystkim z gronem artystw z Grupy

    Krakowskiej II: najbliej z Jerzym Tchrzewskim, ale te z Mari Jaremiank, Tadeuszem

    Kantorem, Kazimierzem Mikulskim, Jerzym Nowosielskim. Wielogodzinne, czasem caonocne,

    rozmowy o malarstwie i obserwowanie dziaa awangardowych malarzy w obszarze teatru byy dla

    poety niezwykle inspirujce. Wydarzenia teatralne takie jak premiery w Grotesce, w Teatrze

    Ludowym w Nowej Hucie, w Cricot 2 byy poywk dla przemyle. A w drugiej poowie lat

    pidziesitych i w latach szedziesitych wiele dziao si w tej dziedzinie. W teatralnym i

    malarskim rodowisku artystycznym dyskutowano ywo nad kolejnymi premierami z udziaem

    plastykw-nowatorw: Kantora, Szajny, Krakowskiego, Mikulskiego.

    By to czas eksplozji twrczej, wrcz ekspansji awangardy malarskiej w polskim teatrze.

    16 S. Burkot, op. cit., s. 11.

  • Czas rwnie ostrej walki z krytykami. Obok entuzjazmu czci krytyki odzyway si protesty nie

    tylko konserwatystw. Polaryzacj stanowisk w rodowisku odzwierciedla, opublikowana w

    padziernikowym numerze Dialogu z roku 1958, dyskusja pt. Scenografia a dramat. Krytykw

    reprezentowali: Adam Tarn i Konstanty Puzyna; scenografw dwaj wybitni przedstawiciele

    neorealizmu Wadysaw Daszewski i Jan Kosiski oraz, atakowany za radykalizm, Jzef Szajna.

    Ostre zarzuty stawia przede wszystkim Tarn:

    Zaznacza si u nas pewien przerost scenografii w stosunku do tekstu. [...] Zdarza si nawet, e koncepcja

    plastyczna decyduje u nas co tu ukrywa! o ksztacie utworu na scenie.17

    Neorealici utrzymywali wprawdzie, i plastyk jest te inscenizatorem, pojawiy si jednak

    problemy z akceptacj plastyki nieprzedstawieniowej, rnych odmian abstrakcji. Postaw

    twrczych plastykw-nowatorw broni Szajna. Jak mona zachowa zgodno stylu autora ze

    stylem malarstwa scenicznego, skoro rozwija si abstrakcja w sztukach wizualnych, taszyzm z

    koniecznoci pojawia si na scenie, a nie istnieje dramat taszystowski? Ten sposb mylenia, do

    ktrego odnis si Szajna, wynika oczywicie z nawykw warsztatu neorealistycznego i

    historyzmu minionego okresu: jak komedia z XVIII wieku to scenografia rokokowa.

    W tym czasie Rewicz pisa wanie Kartotek. Z debiutem dramaturgicznym poety

    sytuacja si zmienia. Mona by go nazwa twrc dramatu taszystowskiego w Polsce.

    Wkrtce okazao si, e koniec lat pidziesitych i lata szedziesite XX wieku byy

    czasem wykluwania si i dojrzewania idei autorskiego teatru plastykw. Czasem torowania drg do

    teatru totalnego, autonomicznego. Wydarzenia te i dyskusje Rewicz bacznie obserwowa i

    wchodzi w twrczy, teatralny dialog z reformatorami: z malarzami i reyserami. Nie tylko jako

    dramaturg, ale te jako ukryty inscenizator-reformator, ktry w peni odkry si w Starej kobiecie.

    Pierwszy zbir dramatw Rewicza wydany w 1966 wywoa fal nieporozumie wrd

    krytykw. Zaarte dyskusje i polemiki toczyy si na amach Dialogu.18 Pozostaway one jeszcze

    17 Scenografia a dramat, Dialog 1958 nr 10.

    18 J. Boski, Rozwaania na czasie; J. Kelera, Kilka sw w obronie Rewicza, Dialog 1967 nr 4; S.

    Gbala, Jeszcze w sprawie Rewicza, Dialog 1967 nr 12.

  • wieo w pamici, kiedy w sierpniowym numerze pisma z 1968 ukaza si najnowszy dramat

    Stara kobieta wysiaduje. Sztuka nie wywoaa zachwytu, wprawia w zakopotanie nawet

    zagorzaych obrocw dramaturgii poety. W czytaniu wydawaa si trudna, rozbita, chaotyczna,

    ryzykownie wydziwaczona, w pewnym sensie wtrna (zarzucano nagminnie wpywy Becketta)

    nie zachcaa do realizacji scenicznej. Bya now, oryginaln form dramatu. Ponad jedn trzeci

    drukowanego tekstu stanowiy didaskalia. I nie byy one dodatkiem do dialogu, ani opisem, ani

    komentarzem, ani dopowiedzeniem. Odwrotnie peniy w istocie funkcj nadrzdn. To raczej

    dialog sowo mwione, sowo tylekro wywaone ze swego miejsca i niedostateczne dopeniao

    i rwnowayo partytur dziaa i scalajc, organizujc wizj dramatyczn, ktrej istota wanie

    zawarta bya w tak zwanym tradycyjnie tekcie pobocznym. Na tym polegaa midzy innymi

    nowo formy.

    Rewicz zderza ze sob rne faktury jzyka: poezj z gupawym dowcipem, cytaty z

    ksiek i potocznych rozmw. Malowa panoram iluzjonistyczn i konkretn, pokazywa tektonik

    mietnika. Dziaa wieloci efektw.

    Wieloznaczno sztuki podnosi zauwaony od pocztku wyrany wtek

    autotematyczny, ktry krytycy traktowali jako kontynuacj zwtpie i rozwaa poety z

    Przygotowa do wieczoru autorskiego. Poeta stawia w tej scenicznej metaforze osobiste pytania i

    problemy artysty. Konieczno rodzenia i chronienia dzieci Ziemi-Matki porwnywano z

    koniecznoci tworzenia u artysty, poety, ktrego dziemi s jego dziea. Poeta czuje si

    odpowiedzialny za nie jak matka za dzieci i bolenie przeywa ich los we wspczesnym wiecie.

    Na ten plan znaczeniowy sztuki szczeglnie uwraliwiony by Kajzar, ktry po prapremierze

    pisa:

    Rewicz zestawia rne gatunki teatrw. Zbiera, eby je straci. Marzenie o piknie i dobroci upostaciowane

    w Modziecu rwnoway przepenieniem szpetnoci mietnika. Ale w pewnej chwili przedstawienie zostaje zerwane.

    elazna kurtyna przecina spektakl. Znika obraz. Aby oy w pamici, musi przedrze si przez elazn zason.

    Konkretn, materialn.

    Spektakl moe speni si dopiero w wyobrani widza. Opuszczeniem elaznej kurtyny autor uniewania,

  • kompromituje materi swojej wizji. Nie znajduje dla sztuki koca. Zatem Stara kobieta wysiaduje jest take sztuk o

    niemonoci spenienia aktu twrczego.19

    W didaskaliach tworzy Rewicz precyzyjnie utkan sie alegorii i symboli

    dwuznacznych i wieloznacznych, z ktrych czytelnik czy reyser z zespoem realizatorw sam

    wysnu musi sensy budowanej tak metafory. A wysnucie owych sensw i budowanie metafory

    scenicznej wymagao i wymaga szerokich kompetencji: znajomoci dorobku kultury

    europejskiej, konwencji w sztukach wielorakich oraz wraliwoci i wyobrani, przede wszystkim.

    Stara kobieta wysiaduje bya i jest nadal sztuk trudn i ryzykown, tak w realizacji

    scenicznej jak i w odbiorze widzw.

    Wyzwanie wystawienia jej podj Jerzy Jarocki, reyser uznawany ju, po premierach

    Wyszed z domu i Mojej creczki w Starym Teatrze20, za specjalist od dramaturgii otwartej

    Rewicza.

    Prapremiera w Teatrze Wspczesnym we Wrocawiu 28 VI 1969 zaskoczya krytykw i w

    rezultacie przewartociowaa cakowicie dotychczasowe oceny. Przyznawa August Grodzicki:

    okazao si, e Stara kobieta to dzieo teatralne intrygujce, sztuka zaangaowana we wspczesno, z

    apokaliptyczn wizj ludzkoci i przejmujc wymow antywojenn.21

    Spektakl Jarockiego respektowa i rozwija wizj Rewicza, by wyran propozycj

    interpretacyjn i wasn konstrukcj artystyczn teatru. Dzieli si jak sztuka na dwie czci,

    ktre byy ostro skontrastowane ze sob.

    Pierwsza odsona miaa wyranie groteskowy charakter. Rozgrywaa si w do

    starowieckim wntrzu, ktre bardziej wygldao na prywatny pokj ni kawiarni, nie byo

    wielkim, nowoczesnym lokalem dworcowym opisanym w didaskaliach. Przy centralnie

    ustawionym stoliku Stara Kobieta poeraa fusy od kawy i rozsypany cukier, kcia si z Kelnerem,

    19 H. Kajzar, I co dalej po zagadzie, op. cit.

    20 T. Rewicz, Wyszed z domu, re. J. Jarocki, scen. B. Stopka, Stary Teatr im. H. Modrzejewskiej, Krakw,

    prem. 25 IV 1965, Moja creczka, re. J. Jarocki, scen. W. Krakowski, Stary Teatr im. H. Modrzejewskiej, Krakw,

    prem. 23 V 1968.

    21 A. Grodzicki, Stara kobieta wysiaduje z Wrocawia, ycie Warszawy 1969 nr 305.

  • gadaa, gruchaa, nudzia.

    Jarocki zmultiplikowa tytuow bohaterk. Gray j w przedstawieniu trzy aktorki: Ina

    Nowicz, Maria Zbyszewska i Maja Komorowska kada miaa do odegrania inny fragment: jedna

    z fusami z kaw, druga dyskutowaa o U Thancie, inna hutajc si na ogromnym yrandolu przez

    ca szeroko sceny namawiaa Kelnera do podzenia dzieci. Nie rniy si kostiumem ani

    charakteryzacj, tylko kolorem wosw w perukach, gosem, mimik i temperamentem. Teresa

    Krzemie charakteryzuje je nastpujco:

    Pierwsza jest najbardziej stara, druga najbardziej agresywna i antypatyczna, trzecia najbardziej przejmujca i

    bolesna. adna nie gra starej wiedmy; w ogle nie ma tu nic, co nie byoby brzydkie w ramach pewnej konwencji

    elegancji.22

    Kada z nich bya troch inna, ale wszystkie trzy uosabiay biologiczn niezniszczalno,

    odwieczno Starej Kobiety, ktra wszystko i wszystkich przetrwa.

    Aktorki kolejno po swoich sekwencjach opuszczay scen, ich nastpczynie pojawiay si w

    identycznym tumoku pstrokatej garderoby. Po kadym wyjciu Starej Kobiety sycha byo

    jakby odgosy spuszczanej wody i zsypywanych metalowych pojemnikw ze mieciami.

    Cz pierwsza, w ktrej dominuje dialog, rozegrana zostaa w caoci na pierwszym planie

    zamknitym cian. Kelera przyrwnuje t cz do rodzaju kabaretu wysokiej prby poczonego

    z cyrkiem.

    Kelner prowadzi konferansjerk na proscenium (wygasza midzy innymi spore fragmenty didaskaliw); Stara

    Kobieta na proscenium (to partia Marii Zbyszewskiej) wykrzykuje agresywnie swj kluczowy poemat o brzuchu

    kelner akompaniuje wtrcanymi francuskimi pswkami. Przerywniki Lekarza, Piknej Dziewczyny, Kelnera Cyryla.

    Na koniec Maja Komorowska fizycznie najsprawniejsza z trzech Starych Kobiet wskakuje ze stolika na yrandol;

    uwieszona na yrandolu jak wiedma na miotle jedzi nad scen i w akrobatycznych pozycjach domaga si kochania.

    Spada z yrandola. Owiadcza, e musi rodzi bez przerwy. [...]

    Zwielokrotnienie tytuowej postaci uatwio rozegranie tej czci na miesznie, z dystansem, bez szokowania

    biologicznymi drastycznociami, o ktrych si tu mwi w sytuacji absurdalnej: ugniatajc palcem fusy, walczc z

    wasnym ubraniem czy jedc na yrandolu niczym na miotle. Przy czym Stara Kobieta nie przestaa by konkretna.

    22 T. Krzemie, Stara kobieta wysiaduje w inscenizacji Teatru Wspczesnego z Wrocawia, Sowo

    Powszechne 23 XII 1969 nr 307.

  • Na scenie istniaa nie metaforycznie, istniaa z si, jak maj postaci mityczne, ona pena ycia, pielgnujca instynkt

    samozachowawczy, okrelona fizjologicznymi odruchami, monstrualna samica.23

    W groteskowo-farsowej czci pierwszej nie byo miejsca na poczucie grozy. Std kontrast z

    odson drug, ktr mimo teatralnej umownoci obrazu przenikaa atmosfera katastrofy.

    Niewielkich rozmiarw scen Teatru Wspczesnego udao si Wojciechowi Krakowskiemu,

    po usuniciu ciany z pierwszego aktu, zaaranowa jako wielkie, bezbrzene mietnisko usypane z

    rnokolorowych (z przewag czarnego) cinkw materiaw, papierw, szcztkw naczy i

    rnych odpadw cywilizacyjnych. Na grnym planie kosze plaowe i stolik Starej Kobiety, niej

    biae przecierado dla opalajcych si dziewczyn. Z prawej strony wybiegajcy od tyu sceny

    pomost, urywajcy si nagle nad wykopanym w mieciach rowem. Uspokojona Stara Kobieta robia

    na drutach, dziewczyny smaroway si olejkami i wiczyy pozy modelek. Zamiatacze zwozili

    kuky-zwoki ludzkie i ywych ludzi, a z rowu wyaniay si ramiona walczcych z sob

    zapanikw. mietnik rusza si i puch od coraz to nowych dostaw.

    ycie miao tu kompozycj cykliczn. Przeplatay si rozmwki Starej i dystyngowanego Pana, odgosy walki

    z rowu, plotki dziewczyn o czyim weselu, anonimowe gosy, wejcia Zamiataczy z kolejnymi porcjami odpadw,

    upadki lepca, stale wdrujcego t sam drog i spadajcego z pomostu, lubiene gesty dziewczyn, opowieci

    kelnerw, odruchy obojtnoci, odruchy sadyzmu wobec innych postaci ze mietnika. Okruciestwo walki,

    okruciestwo mierci, ktra ludzi porzuca na wysypisku, okruciestwo bezmylnych, zapatrzonych w siebie

    czarujcych istot wszystko to teatralne, plastycznie skomponowane, a przecie wszystko to nadao przedstawieniu ton

    grozy. mietnisko istniao na scenie konkretnie; nie byo caym wiatem, byo rzeczywistoci, w ktrej poruszay si

    postaci, byo rzeczywistoci kreowan przez autora i przez teatr. Wizja teatralna nie bya jego wizj, mg j

    analizowa obiektywnie. Wynik tej analizy okazywa si jednak przykry. I w tym, e na gigantycznym mietnisku przez

    cywilizacje usypanym trwao normalne mniej wicej ycie, i w tym, e na normalno skaday si nieustajce mae

    wojny.24

    Fina w przedstawieniu Jarockiego rni si od finau proponowanego przez Rewicza. Tu

    zostao dopiero ujawnione, do czego reyserowi byy potrzebne a trzy aktorki w roli Starej

    Kobiety. W finaowej sekwencji pokaza wszystkie trzy. mietnik-pole walki opustoszao.

    23 J. Kelera, Partytury i twrczo sceniczna, Odra 1969 nr 9.

    24 Ibidem.

  • Dziewczyny zasypay i udeptay rw, w ktrym nastaa cisza. Trzy Stare Kobiety wyszy, by szuka

    syna. Na scenie wrocawskiego teatru trzy stare, brzydkie kobiety przeyy los matek, ktrym si

    nie udao uchroni syna przed wiatem. Na woanie; Synku! z usypiska wychodzi Modzieniec w

    bkitnym ubraniu, z biaym abotem, zotymi wosami i kwiatem. Spotyka Stra Porzdku w

    mundurze amerykaskiej Military Police. Po wymianie zda Str Porzdku, z rk na kaburze

    rewolweru, wycofywa si ze sceny. Opiek nad Modziecem przejmowa lepiec, ktry

    opowiadajc, jak ma przed sob drog do przebycia nad morze, prowadzi go na wysoki podest i

    zostawia nad przepaci. W tym momencie gaso wiato i spadaa kurtyna.

    W finale Starej Kobiety opada elazna kurtyna. Przed chwil widzielimy jeszcze, jak Stara czego

    gorczkowo szuka wrd mieci, jak patykiem rozrzuca warstwy mietnika, jak paznokciami rozgrabuje ziemi.

    Kurtyna chrzci, rozgniata lece na jej linii pudeka, przedmioty, lalki. Aktorzy nie wyszli si kania.25

    Prapremiera Starej kobiety zostaa znakomicie odebrana zarwno przez wrocawskich

    recenzentw jak i na Warszawskich Spotkaniach Teatralnych. W inscenizacji Jarockiego i

    Krakowskiego dramat urs do miary arcydziea.

    Po premierze Kelera pisa, e:

    Stara kobieta staa si bodaj najgbiej poruszajcym widza wystpieniem antywojennym, z jakim dane mi

    byo si zetkn kiedykolwiek w teatrze.26

    Powracajc po latach do refleksji nad tym przedstawieniem, konstatowa:

    Po wysiadujcej Starej kobiecie teatr Jarockiego zaczem nazywa polifonicznym. Podobao mi si to

    muzyczne przyporzdkowanie, chocia nie cakiem odpowiednie do ujcia tego, co teatralne. Bardziej odpowiednie, jak

    to dzi widz, byoby po prostu twierdzenie, e Jarocki w Starej kobiecie doprowadzi ju do mistrzostwa nielinearne

    prowadzenie scenicznej narracji (jeszcze inaczej: symultanizm dziaa skomponowanych w otwart cao), notabene

    nieosigalne, poza teatrem, w adnym innym widowiskowym gatunku; e uzyska przeto zmysowy odpowiednik tej

    podstawowej jakoci dramatw Rewicza, ktr znacznie pniej nazwaem przestrzeni poetyck27

    W recenzjach czsto pojawiaj si porwnania przedstawienia Jarockiego do dziea

    25 H. Kajzar, op. cit.

    26 J. Kelera, op. cit.

    27 J. Kelera, Paradoks o Jarockim, w: Reyser. 50 lat twrczoci Jerzego Jarockiego, Teatr Narodowy,

    Warszawa 2007, s. 26.

  • muzycznego, terminy polifonia, kontrapunkt.

    Przedstawienie jest dowcipne, jest poetyckie, jest pikne w swej starannie skomponowanej brzydocie. Nawet

    mietnik, w jaki zamienia si scena pod koniec przedstawienia, ma tu swj wdzik. Jest to bowiem mietnik poetycki, a

    nie naturalistyczny, mietnik metafora, a nie fotografia. mietnik w cudzysowie sztuki. [] Jerzy Jarocki nie tylko

    zrozumia doskonale sztuk Rewicza, lecz znalaz take znakomity wyraz artystyczny dla jej konstrukcji, jej ksztatu.

    Z niezwykym mistrzostwem odda jej polifoni, wielopaszczyznowo. Jak mistrz kontrapunktu przerzuca akcj na

    zasadzie kontrastu z jednego planu w drugi. Pod tym wzgldem druga cz przedstawienia skomponowana jest

    wiadomie efektowniej, ostrzej, drastyczniej od pierwszej.28

    Doceniono te niezwyk, malarsk kompozycj przestrzeni metaforyczn i pikn.

    Znakomitym efektem s zway miecia, jakie po otwarciu okna w dusznym pomieszczeniu sypi si do rodka

    i przykrywaj Lekarza z upodobaniem taplajcego si pod tym ciarem. To mechaniczne a niespodziewane

    wtargnicie charakterystycznej dla sztuki materii i metafory w klimat i styl dialogu stanowi waciw zapowied aktu

    drugiego, w ktrym wysokie hady miecia pokrywaj wiat a po horyzont. Pokrywaj? Same s wiatem. W

    zawrotnej masie tworz pamitny krajobraz o nadrealistycznej czystoci koloru i spoistoci formy. Ksztatuj

    rzeczywisto ni to gigantycznego mietnika, ni to wiata po nuklearnej kpieli i s (podobnie jak i elementy

    pierwszego aktu) znakomitym dzieem wyobrani scenicznej Wojciecha Krakowskiego, ktry we wsppracy z

    Jarockim, kto wie, czy nie przymi t scenografi najlepszych swoich realizacji plastycznych.29

    Jerzy Jarocki zrobi przedstawienie znakomite. Superlatywy mona by mnoy, dotycz one tak koncepcji

    reyserskiej, scenografii, jak i gry aktorw. Spektakl jest rewiczowski z ducha, klimatu i nastroju. Jest wstrzsajcy,

    jak wstrzsajca, apokaliptyczna bya wizja Rewicza. Jest zwarty, rwny, sugestywny. Jak chce autor realistyczno-

    poetycki. Ale jest jednoczenie i to ju pochodzi od reysera ujty subtelnie w cudzysw, zagrany z dystansem.

    Nie stawia si tu dodatkowych kropek nad i, nie wyostrza dostatecznie ostrego nie przesadza w brzydocie.30

    Jerzy Jarocki w 1970 otrzyma, przyznawan corocznie wybitnym twrcom przez Klub

    Krytyki Teatralnej Stowarzyszenia Dziennikarzy, Nagrod im. Boya, ktra bya wyrazem uznania

    dla caoksztatu osigni Jarockiego, zwracaa jednak uwag na jego dorobek w roku 1969. Jak

    wyznaje Elbieta Wysiska:

    Chodzio tu przede wszystkim o jedno z najwybitniejszych wydarze sezonu o prapremier sztuki

    Rewicza Stara kobieta wysiaduje we wrocawskim Teatrze Wspczesnym

    28 R. Szydowski, Satyryczna Apokalipsa Rewicza, Trybuna Ludu 1969 nr 321.

    29 J. P. Gawlik, Teatrum mundi T. Rewicza, ycie Literackie 1969 nr 38.

    30 T. Krzemie, op. cit.

  • W realizacjach Rewicza okaza si Jarocki inscenizatorem, ktrego wpyw na ksztat utworu ma znaczenie

    zasadnicze. Dobitnym tego przykadem jest i Stara kobieta.31

    Teatralna wizja Rewicza z metaforycznym mietniskiem jak morze, od brzegu do

    brzegu, po horyzont, poligonu i play zarazem, ktr zrealizowa Jarocki z Krakowskim, ju

    nigdy wicej nie pojawia si na polskich scenach. Zrealizowali j jednak jeszcze polscy artyci za

    granic Aleksander Bardini z Andrzejem Majewskim w Schauspielhaus w Kolonii w 1971.32

    Zachowali wierno wikszoci didaskaliw i sensom znakw symbolicznych, inspirowali si te

    zapisami wyobrae poety o Starej Kobiecie przypominajcej papug, obrazu opisanego w

    Notatkach do sztuki efeb w fabryce papieru toaletowego. Jej kostium nie tworzy pstrokatego

    tumoka z nawarstwionych rnych sukien, ale by kolaow kompozycj rnobarwnych

    materiaw o rnych fakturach. Z ich fragmentw i ze strzpw, preparowanych i

    podmalowanych, wykreowa Majewski niby zniszczony, zdegradowany, ale pikny kostium

    kobiety-papugi, ktra w jednej z sekwencji drugiej czci bujaa si na hutawce ponad usypiskiem

    mieci. Rwnie artystycznie, po malarsku podobnie jak Krakowski zakomponowa pikne,

    metaforyczne mietnisko kultury. Przedstawienie byo silnie steatralizowane, w ostrej, wyrazistej,

    karykaturalnej wrcz formie aktorka Edith Schultze-Westrum rysowaa zmienne nastroje,

    zachowania, emocjonalne reakcje i cechy charakteru Starej Kobiety. Bya grona, despotyczna,

    silna, agresywna i obrzydliwa, prowokacyjna seksualnie w pierwszej czci, i uspokojona, aosna,

    zrozpaczona, zrezygnowana w finale.

    Przedstawienie byo mocne w swej antymilitarnej i antycywilizacyjnej wymowie oraz

    mocne w formie. Chyba za mocnej na wczesne przyzwyczajenia i oczekiwania estetyczne elity

    kulturalnej teatru w Kolonii. Premier polscy realizatorzy odczuli jako klsk i przed kocem

    przedstawienia uciekali z teatru tylnymi drzwiami, jak wspomina Majewski, bowiem publiczno

    fatalnie reagowaa, ostentacyjnie, z oburzeniem opuszczajc widowni w trakcie trwania spektaklu i

    31 E. Wysiska, Stara kobieta i wiat teatralny Rewicza, Radar 1970 nr 6.

    32 T. Rewicz, Eine alte Frau brtet, tum. P. Lachmann, re. A. Bardini, scen. A. Majewski, muz. W.

    Kotoski, Bhnen der Stadt Kln, prem. 24 IX 1971.

  • w przerwie. Nieprzychylne byy te recenzje, cho gwnie atakowany by w nich autor, a nie

    realizatorzy. Przewaao dezawuowanie nowatorstwa Rewicza, zarzut wtrnoci wobec

    klasykw teatru absurdu. Ton wikszoci wypowiedzi reprezentuje Armin Biergmann w Main

    Post Wrzburg:

    Kiedy poeta zabiera si do pisania dla teatru, z rzadka naley oczekiwa, e powstanie uyteczny, scenicznie

    dojrzay dramat do dzisiaj adnemu z nich nie udao si zdoby teatru. Take Polak Tadeusz Rewicz, ktrego tekst

    Stara kobieta wysiaduje zaprezentowano w koloskim Kammerspiele, nie ma w sobie kropli teatralnej krwi. Bo jest

    to do cika parafraza Samuela Becketta o samotnoci wspczesnego czowieka i rozkadzie cywilizacji, sztuka w

    dwch aktach, pena odniesie i wymczonej symboliki, jednak nie dosigajca poziomu swego pierwowzoru.

    Znaczcy autorzy teatru absurdu, tacy jak Beckett i Ionesco, inwestuj w swoje szokujce i paraliujce kocwki

    niezwykle rozwinite dramaturgiczne zdolnoci, przy okazji piszc piorunujco wspaniae role. W tym przypadku, u

    Rewicza, wszystko idzie jak po grudzie: sztuka rozpada si na czci, nie skada si w adn cao, fragmenty stoj

    obok siebie nie znajdujc wsplnego mianownika. Odnosi si wraenie, e oto mamy do czynienia z gr w puzzle nie

    dajc si zoy w jedn cao mimo e wszyscy uczestniczcy w tym przedsiwziciu aktorzy i reyser z

    Warszawy Aleksander Bardini ze znajomoci rzeczy wykonali swoj prac. Koniec kocw, szlachetna acz zbdna

    inicjatywa.33

    Podobny by ton pozostaych recenzji:

    mieci, mieci i cigle wicej mieci, a wreszcie caa scena w nich tonie, ton take ludzie stajc si

    odpadkami.[...] Konieczno mylenia o ochronie rodowiska wielokrotnie drani nie minie wywoujce miech, a

    wycznie te odpowiedzialne za zo i irytacj. [...] Take polski, ze wszech miar odrbny wariant teatru absurdu, uleg

    upywowi czasu. To konstatacja po obejrzeniu niemieckiej prapremiery sztuki Stara kobieta wysiaduje w Kammerspiele

    w Kolonii. Prawie ju mogo wydawa si, e patyna tworzy szans ogldania historycznego wzoru teatru absurdu,

    jednak t szans degraduje si wycznie do zaakceptowania tego co, jest na scenie. Przy tym wszystkim ten tekst nie

    jest pozbawiony jakoci. Psychologiczne motywacje absurdalnych obrazw, sam tytu ju to wyraa, wcale nie

    przeszkadzaj, s raczej zintegrowane w przebieg akcji, za zamiar komentowania wiata w adnej mierze nie jest

    niezgrabn czy nietrafion ambicj. Cz pierwsza, prawie duet Starej kobiety z Modym Mczyzn odrnia si od

    czsto spotykanych pomysw absurdalnych narracji kombinacj wyakcentowanych formalnych chwytw oraz

    zmysowoci wulgarn i przekorn. Mimo e cz druga z cigiem znaczeniowych obrazw jest wyranie sabsza, to

    cigle jednak zdradza wyrachowanie nie pozbawionego zdolnoci dramaturga. Andrzej Majewski zaprojektowa

    33 A. Biergmann, Ein Lyriker als Theaterautor / Poeta jako autor teatralny, Main Post Wrzburg, 27 IX

    1971.

  • odpowiedni scenografi a take znakomite kostiumy. Teatralny wieczr z godnymi uwagi osigniciami aktorw, z

    wielkim wkadem pracy i rodkw, jednak rozczarowujcy.34

    Stara kobieta wysiaduje cieszya si zainteresowaniem reyserw miaa niespena

    dwadziecia realizacji (cznie ze spektaklami telewizyjnymi i radiowymi, ale w dziejach

    scenicznych interpretacji tego dramatu zamys Rewicza obejmujcy gr wyobraonymi

    przestrzeniami i ich znakami budujcymi metafor nie zosta rozwinity. Inscenizatorzy jakby bali

    si konkurowa z prapremierowym przedstawieniem Jarockiego, bo nie podejmowali wyzwania.

    mietnik zwykle by, ale nie metaforyczny, lecz zwyczajny polski mietnik-baagan, realistyczny,

    lokalny, ktry przywoywa aktualne cechy polskiej kultury masowej, z aluzjami do sytuacji

    politycznej, np. w latach osiemdziesitych do stanu wojennego. Z upywem czasu coraz bardziej

    traci swe znaczenia alegoryczno-symboliczne i konieczn nadbudow. Coraz czciej reyserzy

    wybierali charakterystyczne dla danego czasu wspczesne zjawiska kulturowe. Przykad ostatniej

    inscenizacji z tego nurtu przedstawienie Marka Fiedora z Teatru im. S. Jaracza w odzi (2010)

    omawia w tym zeszycie Barbara Osterloff.35 Reyserzy lekcewayli struktur dramatu i misternie

    utkan sie wieloznacznych symboli. Rozbijali jego struktur gbok. T dekonstrukcj rozpocz

    zreszt wczeniej, w 1973, awangardowy twrca teatru otwartego, teatru wsplnoty Kazimierz

    Braun przeistaczajc przedstawienie lubelskiego teatru w happening.36

    Jednoczenie jednak w latach siedemdziesitych pojawiy si interesujce interpretacje

    teatralne dramatu, ktre nie operoway wprawdzie przestrzeniami zgodnie z wyobraeniami poety,

    nie realizoway wszystkich wskazwek z didaskaliw, ale ich znaczenia symboliczne

    interpretoway poprzez wasn wraliwo i osobiste rozumienie dziea i intencji Rewicza. Byy

    to przedstawienia artystw teatru, dla ktrych twrczo Rewicza bya niezwykle wana,

    inspirujca i rozwijajca: Jerzego Grzegorzewski i Helmuta Kajzara.

    34 H. Vormweg, Auf den Mll geworfen/Wyrzucone na mieci, Sddeutsche Zeitung, 30 IX 1971.

    35 B. Osterloff, Inne spojrzenie. O kilku inscenizacjach dramatw Rewicza z lat ostatnich Pamitnik

    Teatralny 2013 z. 34.

    36 T. Rewicz, Stara kobieta wysiaduje, re. K. Braun, scen, T. Targoska, Teatr im. J. Osterwy, Lublin, prem.

    15 VI 1973.

  • Pierwsze powane zmierzenie si Grzegorzewskiego z poetyck materi jego dramatu

    nastpio wanie przy okazji inscenizacji plastycznej Starej kobiety w reyserii Ewy Buhak.37

    Przedstawienie Starej kobiety na Maej Scenie Teatru im. S. Jaracza w odzi byo dyplomem

    reyserskim Ewy Buhak. Jerzy Grzegorzewski pracowa ju w tym teatrze jako reyser, jego

    niedawn premier byli Szewcy Witkacego, jedno z pierwszych przedstawie autorskich tego

    artysty, w ktrym ujawnia si jego niezwyka osobowo artystyczna i indywidualny styl.38 Praca

    nad tekstem Rewicza bya niewtpliwie wanym dowiadczeniem i etapem jego rozwoju, chocia

    na afiszu wystpuje wycznie jako scenograf. W istocie bya to ich wsplna inscenizacja.

    Propozycje plastycznych rozwiza konsekwentnie wykorzystywaa Buhak w prowadzeniu

    aktorw i rozwizywaniu scenicznych sytuacji. Inscenizatorzy zrezygnowali z rad autora

    wyznaczonych didaskaliami, jeli chodzi o przestrze. Bya to cay czas jedna, zamknita

    przestrze. mieci nie zapeniay, nie zaleway sceny i w zasadzie mona uzna j za czyst, nie

    zagracon od pocztku do koca, co zaskakiwao recenzentk:

    mietnika nie ma, a jeli, to leciutko zamarkowany kilkoma strzpami starych gazet. [] byam pewna, e gdy

    wreszcie zostanie otworzone okno (typ PKP), czego dopomina si spocona Stara kobieta to wwal si do

    pomieszczenia cae ich stosy. Ale nie. Opuszczona szyba ukazaa jadcych, jak ledzie stoczonych w wagonie

    kolejowym (powrt z wczasw?). Troch mi zatem brakowao tego symbolu rozkadu, upadku i jednoczenie (na

    przekr?) wytworu cywilizacji wielkich miast. [...] E. Buhak dosza do wniosku, e ten brak percepcji nie osabi, e

    naturalizm byby tu zbdny. Wystarczy, e kawiarnia dworcowa jest do obskurna, e posta lepca bardzo

    konwencjonalna. nieg pada , mwi wchodzc na scen a my wiemy, e to umowno, bo nic nie pada na scen,

    cho Rewicz chce, aby wanie z nieba leciay papierki.39

    Stolik Starej Kobiety, ustawiony w gbi niewielkiej sceny, znajdowa si naprzeciw

    widowni, u wierzchoka perspektywy dwu ukonie biegncych od kulis cian. Wyklejone zielonym

    plastikiem zamykay chodne, opustoszae wntrze. Na jednej cianie tkwia pokrywa od pojemnika

    na mieci, ktra zagraa pniej jako klapa wentylatora, w drug wmontowano ram kolejowego

    37 T. Rewicz, Stara kobieta wysiaduje, re. E. Buhak, scen. J. Grzegorzewski, Maa Scena Teatru im. S.

    Jaracza, d, prem. 25 IV 1974.

    38 S. I. Witkiewicz, Szewcy, re., scen. J Grzegorzewski, Teatr im. S. Jaracza, d, prem. 23 IX 1973.

    39 K. Wodzinowska, Rewicz staje si klasykiem, Express Ilustrowany 1974 nr 101.

  • okna. To okno z przedziau kolejowego z tumem ludzkich postaci wyranie przywoywao klisz

    wyobrani Rewicza obraz z Przyrostu naturalnego. Inscenizatorzy jakby odwijali tam

    filmow tej wyobrani kojarzyli i zderzali obrazy. Zalewaj nas nie mieci, ale ludzie, a moe

    kulturowe odpadki ludzkie? sugerowali.

    Sytuacj zewntrznego zagroenia budoway wiadomoci gazetowe Kelnera z tekstu sztuki

    oraz dodatkowe informacje pynce z gonika. Wojn, narastajce zmilitaryzowanie wiata

    sygnalizoway te elementy kostiumu kelnerw. Cyryl wdziewa na siebie uniformy coraz bardziej

    uwojskowione. Od stroju kelnerskiego poprzez tzw. cywiln wojenn odzie ochronn do

    munduru Policjanta, munduru w gruncie rzeczy bardzo wojskowego (dodana maska gazowa, bro).

    Cyryl w tym przedstawieniu przeistacza si w Stra Porzdku. (Zabieg ten zosta zastosowany tu

    po raz pierwszy w interpretacjach scenicznych tej sztuki).

    Symbolem wieloznacznym, zarwno odsyajcym do wojny jak i biologizmu w tym

    przedstawieniu, by spadochron. Zosta wcignity przez jednego z kelnerw i funkcjonowa

    pocztkowo jako atrybut mskiej zabawy w wojenk. Nowego znaczenia nabiera w rekwizyt w

    chwili, gdy rozwijay go trzy mode dziewczyny, wylegujce si dotychczas leniwie w plaowym

    koszu, a przeistaczajce si w regulujce ycie ludzkie Mojry: Kloto, Lachesis i Atropos. Na

    spadochron wchodzi take Modzieniec syn, a po rozmowie z Policjantem, ju na wyludnionej

    scenie, Stara Kobieta grzebaa w ptnie spadochronu, szukajc dziecka i wcigajc owo ptno w

    siebie.

    W przedstawieniu Ewy Buhak i Jerzego Grzegorzewskiego sta si spadochron ciekawym

    znakiem, symbolem odnoszcym si zarwno do motywu wojny jak i biologizmu. Rozwinity

    przypomina ciarny brzuch, ldowanie rodzenie, wypltywanie z lin przecinanie ppowiny.

    Dziejcej si gdzie wok wszdzie wojny, wiata na krawdzi zagady, sygnalizowanej

    wielokrotnie w dramacie i na scenie, na prawach przeciwiestwa funkcjonowa rwnoczenie

    przesadny biologizm, instynkt zachowawczy kobiety, deklarowany w poetyckim monologu o

    brzuchu bogu, bezustannych gruchaniach, podliwym zaspakajaniu godu, pojmowanego wrcz

  • symbolicznie, podtrzymywania odpowiedniej temperatury temperatury wykluwania. W spektaklu

    inscenizatorzy spotgowali ten motyw, sadowic kobiet w bryle gniazda domu, wyznaczonego

    konstrukcj z listewek, ograniczajc pole dziaania kobiety do ustawicznego przebywania przy

    stole, na ktry podawano jedzenie i na ktrym w drugiej czci Stara Kobieta przesiaduje

    wysiaduje. W pewnej chwili w st otrzymywa take wymiar oa maeskiego. Owo

    wysiadywanie koczyo si w ostatniej sekwencji dramatu, kiedy to kobieta poszukiwaa syna w

    mietnisku spadochronie wypeniajcym ca scen.

    Posta tytuowej bohaterki opisaa Krystyna Wodzinowska:

    Najwiksz metafor jest bohaterka. Ewa Mirowska siedzi przy stoliku, zwinita w kbek, przypominajca

    tumok podartych sukienek, spdnic, kubraczkw. Twarz szara, brzydka. Poera cukier, gobim gruchaniem dopomina

    si o nowe jego porcje, o flaczki, bit mietan... [...] Ten gd fizyczny nie jest u niej jedyny, jest spragniona rwnie

    mczyzn i macierzystwa. Doskonaa Mirowska dziwaczna, prowokacyjna, dokonuje cyrkowych ewolucji []

    wskakuje na plecy modego Kelnera i domaga si mioci. Pie mnie mwi lec na stole w pozie nie pozbawionej

    perwersji. Podobna jest do starej, rozczapierzonej kwoki, siada wreszcie na tyme stoliku, pena na twarzy

    uduchowienia i szczcia teraz wysiaduj, siedz na jajach, oczywicie w przenoni, gamoniu. Musz rodzi bez

    przerwy. Odradza ycie.40

    Ewa Mirowska grajca rol Starej Kobiety wcale nie bya stara. A w kadym razie nie zna

    byo na niej ladw biologicznej staroci. Mod twarz miaa przyciemnion rwnomiernie warstw

    szminki, oczy i usta nie podkrelone charakteryzacj. Przy naturalnej fryzurze aktorki ciemnych,

    krtko ostrzyonych wosach wygldao to troch jak maska. Ale rwnie dobrze mogo

    przypomina spalon socem, zakrzep twarz starej wiejskiej kobiety.

    Kostium Mirowskiej oddawa intencje Rewicza, chocia nie spenia konkretnych,

    sformuowanych w didaskaliach postulatw. Mirowska bya bowiem okryta wielk iloci

    garderoby, lecz nie narzuconej bezadnie, naoonej sztuka na sztuk jak to moe wynika z

    opisu Rewicza i bywao w wikszoci realizacji.

    Wielka ilo garderoby zostaa tutaj z rozmysem zorganizowana, uksztatowana w

    kostium o rysunku kobiecej sukni. Sukni monstrualnej, deformujcej posta, rozronitej zwaszcza

    40 Ibidem.

  • w grnych partiach przez wyolbrzymienie, rozepchnicie rkaww, sukni o bogato marszczonej

    spdnicy, zoonej z kilku warstw rnej dugoci falban, naszywek i wstawek.

    Precyzyjnie opisuje go Anna Krajewska-Wieczorek:

    Cay kostium Mirowskiej ma tonacj granatowo-czarn w rnych odcieniach. Bo s w nim materie przerne,

    wszystkie stare, jakby zleae: koronkowy abot i surowy jedwab, imitacja karakuw, weniana dzianina i batyst,

    aksamit i atas. Spod ktrej z falban wyglda czerwony pas do poczoch, uniesiona spdnica odsania biel halki to

    bodaj jedyne kontrastowe akcenty w ciemnej, spotniaej sylwetce Kobiety. Kobieta siedzi pochylona nad stolikiem.

    Wyciga spod czarnych rkaww jakie inne dugie rkawy i okrywa nimi donie. Po chwili na powrt wpycha rkawy

    pod spd. Toczy swj dialog z Kelnerem. Od czasu do czasu podnosi ma gow znad abotw i ptasim ruchem skrca

    szyj, skaniajc si ku Kelnerowi, z okciami odchylonymi nad stoem. Wyglda wtedy jak olbrzymi ptak o

    nastroszonych pirach, czuwajcy na brzegu gniazda.41

    Komponowany przez Grzegorzewskiego kostium sugerujcy kobiet-ptaka-kwok odsya do

    przywoanych ju skojarze z wczeniejsz wizj obrazem opisanym przez Rewicza. Podobnie

    jak zaprojektowany przez Majewskiego do przedstawienia koloskiego. Ale Majewski stworzy

    kostium kobiety-papugi, a Grzegorzewski bardziej kwoki czy gobicy. Obaj zachowali jednak

    ptasie skojarzenia.

    Mirowska tylko dwa razy na krtko opuszcza swoje miejsce. Robi par krokw i wraca, potem podchodzi do

    okna (za otwartym oknem wida stoczona garderob; w drugiej czci przedstawienia okno przecina tylko szeroka

    rura). Kobieta wysiaduje przy stoliku albo na stoliku. Pochwa brzucha wygasza ze stou. Odwrcona plecami do

    widzw wydyma brzuch, unosi suknie. Gra na Kelnera. [..] rozkoysane w cibie falban ciao Kobiety (wabicej).

    [] W scenie zaczynajcej si od sw pie mnie, rozkada si na stole ze zwieszon gow ukryt w

    abotach. Wydaje si, e nie potrzebuje partnerw, a raczej e jest wiadoma nieistnienia partnerw. [..] wszystko, co

    mwi, jest skierowane do niej samej. Mwi dla siebie. [] traktuje cae otoczenie z ironiczn wyszoci. Rozumie, e

    nie przekona nikogo, bo tego, co ona wie, nikogo nie mona nauczy. e to jest sprawa mdroci, a nie wiedzy. Trwanie

    mimo wszystko, rodzenie, jedzenie, ycie na przekr ostrzeeniom i stresom.42

    Druga cz przedstawienia bya krtka. Jednak zwolniony rytm akcji zdawa si wydua

    j przez rosnce w milczeniu napicia, a do nieoczekiwanej grozy, a do zmczenia. Wntrze

    41 A. Krajewska-Wieczorek, Stara kobieta i didaskalia, Teatr 1974 nr 22.

    42 Ibidem.

  • pozostawao jakby sterylne, zbudowane jak poprzednio, zagszczone tylko nowymi przedmiotami

    ze sztucznych tworzyw. Ceratowy ekran, plastikowe rury, przewody, martwy pies przykryty gazet,

    kilka krzese ustawionych pedantycznie wzdu ciany. Plaowy kosz, w ktrym opalay si trzy

    dziewczyny.

    Wystawiaj twarze do wiata, rozmawiaj leniwie z zamknitymi oczami. Kosz obraca si wok osi, czas

    upywa. Kobieta siedzi w bezruchu na stole w pozycji Buddy. Pod stoem wanienka. Kelner Cyryl terroryzuje Pana,

    dokonujc niewinnych na pozr czynnoci fryzjerskich. [...] Zjawiaj si dwaj Kelnerzy, czogajc si w wojskowych

    uniformach, naoonych na kelnerskie kitle. Jeden z nich odpina spadochron i zostawia go na scenie. Interesujco

    rwnie [...] rozwizana zostaa scena obraz pojawienia si Modzieca. Jego pasterski strj i apolliski wygld

    przywouje mity o krainie wszelkiej szczliwoci i androgyna czcego w sobie pierwiastki mskie i eskie

    czowieka prajedni. Tym bardziej, e w chwili jego wejcia na scen Kobieta znajduje si jakby w upieniu co

    wyranie sygnalizuje odwoania inscenizatorw do Freudowskiej interpretacji snw czy archetypw Junga. Jest jasne w

    spektaklu kilka symbolicznych ukadw pantomimicznych, sytuacji i obrazw znakw posiadajcych szerokie pole

    znaczeniowe. Wszystko to podkrela poetycko dramatu Rewicza.43

    Modzieniec, dzieci-kwiat z onkilem w rce i w stroju greckiego pacholcia patrzy na

    widzw powanie i z niedowierzaniem. Odchodzi. Jeli zrozumie, co tych ludzi poamao, zacznie

    co robi, zmienia puentowaa przedstawienie Wodzinowska.

    Grzegorzewski zmieni posta proponowanej przez autora zabudowy sceny, nie zmieniajc

    jej funkcji. Inscenizatorzy, obywajc si bez morza mieci z didaskaliw dramatu, zachowali w

    wypowiedzi teatralnej drapieno i ironi sztuki a jednoczenie jej poetycko. Za dla

    mietnika znaleli inn kto wie, czy nie bardziej wstrzsajc milczeniem chodnych plastikw

    wntrza warto teatraln.

    Dla Helmuta Kajzara od pocztku jego artystycznej drogi twrczo Rewicza bya

    niezwykle istotna. Mona by nawet powiedzie, e najwaniejsza, nie tylko jako dla reysera, ale i

    eseisty, i dramaturga, twrcy idei Teatru metacodziennego. Jego przedstawieniami dyplomowymi

    byy Bolesaw miay Wyspiaskiego w inscenizacji plastycznej Szajny oraz mieszny staruszek

    Rewicza. Oba przedstawienia zrealizowane w Teatrze Polskim we Wrocawiu, w ktrym pniej

    43 Ibidem.

  • inscenizowa rwnie kolejne jego teksty. Reyserowa te jego dramaty w Polskim Radio. Pracujc

    za granic, rwnie wybiera sztuki Rewicza: w Niemczech Akt przerywany, Stara kobieta

    wysiaduje, w Londynie mieszny staruszek. Na Midzynarodowych Warsztatach Teatralnych w

    Niemczech i Szwecji przygotowywa z modymi artystami lub Gombrowicza, Wypadek i zdarzenie

    na podstawie wasnej sztuki o pierwotnym tytule Trzema krzyykami oraz Star kobiet.44

    Te dowiadczenia przyniosy refleksje na temat struktury dramatw Rewicza, ktrymi

    podzieli si z Andrzejem Falkiewiczem w Rozmowie o dramaturgii Tadeusza Rewicza,

    opublikowanej w Odrze 1975 nr 2, przedrukowanej w programie do Starej kobiety reyserowanej

    przez Kajzara w Teatrze Narodowym w Warszawie w 1978.

    Kajzar uwaa, e nazywanie dramatw Rewicza formami otwartymi jest pomyk.

    Ja na przykad widz te dramaty przestrzennie one ukadaj mi si w powierzchnie o wyranie zarysowanych

    granicach. To jest tak jak u Czechowa. [] Nie budowa dramatu z bezporednich skutkw, tylko zamyka go w

    przestrzeni. Tam wszystko dzieje si midzy przedmiotem i czowiekiem, midzy sowem i czowiekiem, ktry je

    wypowiada, lub midzy sowami, a nie midzy ludmi. Dramaty Rewicza s take zamknite w przestrzeni, na moje

    rozeznanie maj form najczciej kulist. Jego dramaty dziej si na powierzchni kuli, gdy wewntrz jest pusto.

    Tajemnic kuli jest wanie ta pustka, ktra jest jednak dokadnie zdefiniowan powierzchni. Zupenie jasno to

    zobaczyem w czasie roboty w radiu nad Wyszed z domu, gdzie poszczeglne sceny zwary si poprzez sowo. Powstaje

    co w rodzaju ronda, w dosownym, muzycznym znaczeniu. Zanim przystpiem do roboty, wydawao mi si, e ten

    utwr si po prostu urywa, e koczy si agoni, gdy naprawd u Rewicza zawsze obrazy si spotykaj. Stara kobieta

    zaczyna si woaniem syna i koczy si woaniem syna caa sztuka dzieje si w obrbie tego woania: Synku,

    synku. Jest zamknita w jedno sowo. Tak samo Wyszed z domu jest zamknite w jednym westchnieniu czy otwarciu

    ust Ewy, w tym ach. W trakcie tego jej westchnienia rozgrywa si cay dramat. [] Obsesyjnie powracam do kuli...

    44 T. Rewicz, Akt przerywany, re. H. Kajzar, scen. K. Gustkiewicz, Studencki Teatr Satyrykw, Warszawa,

    prem. 25 VI 1966: wznowienie 17 XII 1970; Deutschestheater Getynga, prem. 30 IX 1972; wiadkowie albo nasza

    maa stabilizacja, re. H. Kajzar, scen. A. Rachel, Teatr lski im. S. Wyspiaskiego, Katowice, prem. 25 XI 1967;

    mieszny staruszek, re. H. Kajzar, scen. E. Czuba, Teatry Dramatyczne, Wrocaw, prem. 7 XI 1968; Teatr im. J.

    Osterwy, Lublin, prem. 10 V 1970; Teatr im. W. Bogusawskiego, Kalisz, prem. 15 IX 1970; Teatr im. W.

    Siemaszkowej, Rzeszw, prem. 13 X 1970; Theatre Eclipse, Londyn, prem. 29 IV 1977; Rajski ogrdek, Teatr im. W.

    Bogusawskiego, Kalisz, prem. 20 II 1971; Stara kobieta wysiaduje, Zimmertheater Tbingen, prem. 20 III 1975,

    Midzynarodowy Warsztat Scheersberg, prem. 15 X 1975; Graenna 1973; Teatr Narodowy, Warszawa, prem. 7 X 1978;

    Odejcie godomora, scen. D. Mrz, Wrocawski Teatr Wspczesny im. E. Wierciskiego, prem. 9 II 1977.

  • Na t kulisto mam jeszcze inne sowo posikowe, nazywam j za Rewiczem teatrem wewntrznym. Teatr, ktry

    dzieje si w czowieku, to znaczy musi mie to jedno centrum, ktre scala, do ktrego si dy... 45

    Opowiada te Kajzar o ciekawym dowiadczeniu w pracy z aktorami na warsztatach w

    Szwecji. Jednym z zada tego cyklu spotka byo zaprojektowanie kostiumu dla Starej. Da

    modziey woln rk mogli szuka rnych materiaw (trawa, mieci, serwety, kolorowe

    nylony).

    Wychodziy im z tego jakie kostiumy totemy. Ale jeden mody aktor i bardzo zdolny poeta wybudowa

    olbrzymi piramid z krzese, ozdobi j papierkami, wycinkami z gazet, obwiesi cukierkami i sodyczami, a sam wlaz

    do rodka jak syn Starej. [] ten aktor-poeta uzmysowi mi fakt, e Stara Kobieta jest nie tylko bohaterk, ale i

    kosmosem tej sztuki ca t sztuk. Wszystko si dzieje w brzuchu tej baby. Ona nie jest osob realn, psychiczn.

    Dla mnie to byo cenne odkrycie.46

    Na zakoczenie, podsumowanie tych warsztatw zgromadzi Kajzar wszystkie kostiumy

    (byo ich dwadziecia) na jednej aktorce. Powstaa olbrzymia kuka.. W realizacji pojawi si

    zabawny efekt.

    W scenie erotycznej, kiedy Star ma pieci Kelner, do niewielki chopak usiowa dotkn jej, gin w tej

    iloci sukien, nie mg si do Starej przebi, dobra. Kurz z kostiumw sprawi, e zacz kicha. To byo bardzo adne,

    taka mieszna forma erotyki tym kichniciem j zapodni. Nie wiem, czy akurat t scen do przedstawienia wcz.

    W kadym razie wcz te elementy kostiumu permanentnego, stale dziejcego si. Ta brzydka stara baba, ktra

    gromadzi w sobie tyle mieci i bogactwa, na moment umiechna si piknem tym hipnosem, wierszem, hippisem. A

    potem on, odcity i pozbawiony umiechu, odcity od niej przez Parki i pozbawiony umiechu przez Stra Porzdku,

    zostawia j sam z jej szmatami, wszami, szczurem, z jej blem. A ona znowu zaczyna od tego synku, synku i

    znowu urodzi.47

    Z tej inspiracji Kajzar jednak nie skorzysta w warszawskiej inscenizacji, bowiem

    utrzymujc wieloznaczno sztuki i tytuowej bohaterki zdecydowa si na wyrane wydobycie

    wtku autotematycznego. Bohaterem sztuki jest przede wszystkim poeta, artysta skazany na proces

    tworzenia, na tworzenie form. Stara kobieta jest wic na pierwszym planie sztuk o powstaniu

    45 Rozmowa o dramaturgii Tadeusza Rewicza, w programie: T. Rewicz, Stara kobieta wysiaduje, re. H.

    Kajzar, Teatr Narodowy, Warszawa, prem. 7 X 1978, s. 3132.

    46 Ibidem, s. 34.

    47 Ibidem.

  • wiersza. Mwi nie tylko o rodzeniu ycia, ale o cierpieniu kadego rodzenia. Zdaniem reysera

    proces twrczy jest u Rewicza zawsze porwnywany do procesu biologicznego. Stara Kobieta

    dosownie rodzi wiersz, wasny wiersz Rewicza.

    Konsekwencj tej decyzji interpretacyjnej byo obsadzenie w roli tytuowej nie kobiety, lecz

    mczyzny. Wybr obsadowy znaczcy Star Kobiet zagra Wojciech Siemion, artysta

    zafascynowany poezj, powszechnie kojarzony ze znakomitymi wieczorami poetyckimi. Kostium

    mia bardzo prosty i skromny: dug sukni i czarny mski paszcz, do tego mskie buty; wszystko

    w czerni i biaa, maa damska torebka. Siemion ubrany i ucharakteryzowany by na drobn

    staruszk bez ladw siy witalnej. Taka Stara Kobieta utracia sw dominujc w tekcie pozycj,

    stajc si jak lepiec tylko punktem odniesienia dla wspczesnej kultury. Oboje w interpretacji

    Kajzara byli jedynymi nonikami pikna i mioci, humanitaryzmu i wartoci wyszych. Reszta

    postaci i wiat otaczajcy by skompromitowany, wspczesny, kulturowo kaleki.

    Siemion staruszka wchodzi do kawiarni drobnymi kroczkami, trzymajc przy piersiach

    torebk. By zalkniony, niezdecydowany, jakby zagubiony kompletnie w tym wiecie. Siada przy

    stoliku. Kelnerzy wykonywali zwyke czynnoci zwizane z otwarciem lokalu. Na ni nie zwracali

    uwagi. Niemiao, skrzeczcym gosem Siemion woa Kelnera. Jeden z nich zza paska z

    jednoznacznym gestem wyciga siekier. (W przedstawieniu Kajzara byo wicej kelnerw ni w

    tekcie, bo a piciu.)

    W interpretacji Siemiona Stara Kobieta zostaa jak gdyby rzucona w wir wydarze i

    spraw, ktrych nie rozumie i nawet nie usiuje poj. One byy obok niej. Tak jak wszyscy w tym

    spektaklu byli obok siebie.

    Restauracja wyobraona na scenie, bardzo rozlega, zamknita bya potnym, prawie

    surowym murem - autentyczn cian budynku teatralnego. Kilka stolikw pokrytych obrusami,

    eleganckie stroje kelnerw wszystko sugerowao komfort dworcowej restauracji. Na scenie

    widoczne mieci, ktre (inaczej ni u Rewicza) zapakowane byy w plastikowe worki i zamknite

    w obszernym pojemniku ze stalowej siatki. Ten azyl otoczony by przez nieokrelony, grony wiat

  • zewntrzny. Co kilka minut dobiega skd donony, oguszajcy huk, jakby przelatujcego nisko

    samolotu; co jaki czas z wielkiej wysokoci sypay si worki ze mieciami. To wszystko symbole

    braku azylu, niemoliwoci odcicia si od konfliktw i niepokojw cywilizacji.

    Obok zagroe wiat jednoczenie przynosi ludziom istotny dobrobyt, przyjmowany z

    radoci, a symbolizowany nie tylko przez nienobiae obrusy na stolikach, nienaganne kelnerskie

    garnitury, ale te telewizj, coca-col. Kulminacj obrazu karykaturalnej, dionizyjskiej radoci

    ycia, syntetycznym i ekspresyjnym obrazem caoci ycia ludzi bya scena z dyskoteki z orgi

    wiate i dwikw. Midzy taczcymi krya Stara Kobieta. W przedstawieniu zostaa

    sprowadzona do funkcji rekwizytu. Bya straszona i popychana przez Kelnerw; nikt nie traktowa

    jej serio. Wypowiadane przez ni uczone sowa i maksymy brzmiay z zaoenia faszywie.

    Mojry trzy dziewczyny bez imion, nazwane w programie po prostu Parkami bray

    czynny udzia w tanecznej zabawie, pniej zawieszay na szyi Modzieca sznur kolorowo

    wieccych lampek, tych z dyskoteki. W didaskaliach Rewicza ploty wieniec ze mieci, starych

    papierw. Dla Kajzara kolorowe lampki byy wspczesnymi mieciami kulturowymi. Modzieca

    gra jeden z kelnerw, a Cyryl Stra Porzdku. Przedstawienie grane byo bez przerwy i zmiany

    dekoracji.

    Eugeniusz Wawrzyniak na amach Teatru niezbyt przychylnie ocenia sceniczne

    rozwizania Kajzara i zmiany w stosunku do postulatw autora:

    U Rewicza bowiem Stara Kobieta symbolizuje podno i przetrwanie, niezniszczalno czowieczestwa,

    wieczn kobieco; std tu Modzieniec pikny i niezbrukany, niemal odnowiciel. Inaczej w spektaklu Kajzara, gdzie

    gra go jeden z Kelnerw, a wic kto uosabiajcy w tym przypadku stary porzdek, przemoc. Do ulegoci zostaje

    zmuszony przez Cyryla. Koo si zamkno, rzeczywisto pozostanie bez zmian. Mki tworzenia, rodzenie wiersza,

    status poety wszystko to zostao adnie podsumowane, spite w swoist klamr. Tyle, e nic z tego nie wynika.48

    Recenzent najwyraniej nie chcia wnika gbiej w sens teatralnych dziaa reysera.

    Opisujc przebieg przedstawienia, sugerowa lekcewacym tonem i znakami zapytania bezsens

    scenicznych sytuacji. Nie chcia zapewne rozumie nowej poetyki teatru Kajzara. Oto przykad.

    48 E. Wawrzyniak, Obok Rewicza, Teatr 1979 nr 1.

  • Po dytyrambie o brzuchu wchodzi Pikna Dziewczyna, siada na starej walizie. Stara Kobieta odpiewuje arie

    operowe (?). Jakby nie do tego po scenie z Lekarzem taczy z Kelnerem, nastpnie po monologu o rodzeniu

    upada. Zostaje nakryta mokrym przecieradem. W tanecznym korowodzie pojawiaj si Parki (Mojry) ze skrzypkiem

    granym przez jednego z Kelnerw. One zostaj; inni opuszczaj scen. Siadaj przy stoliku, jako e wszystko jest bez

    zmian, nie ma wic mietniska. [] Nastpuje co w rodzaju porwania Sabinek (?), markowane gwaty. lepiec lepi

    bawana, Kelner obsypuje go papierkami, podaje mu rondel (on, nie Parki). Pana zamiast Cyryla goli jeden z Kelnerw.

    W tym czasie trwa wojna polegajca na zapasach i rzucaniu kilkoma foliowymi workami mieci. Po anegdotce Pana

    nage wyciemnienie, kolorowe, pulsujce wiato i jestemy w dyskotece. Parki, Kelnerzy aby byo atrakcyjniej?

    tacz w strojach plaowych, za lepiec za pomoc laski markuje gr na trbce.49

    Sceniczny jzyk Kajzara wprowadza w zakopotanie wielu krytykw, zwaszcza starszego

    pokolenia, trudno im byo, by moe, rozsta si z przyjt i uznan ju wersj interpretacji dziea.

    Na ich usprawiedliwienie przyzna jednak trzeba, e reyser odwanie burzy zastane konwencje i

    wprowadza nowe. Z wikszym zrozumieniem przedstawienie zostao odebrane przez mode

    pokolenie. Grzegorz Kostrzewa-Zorbas cierpliwie rozwizywa teatralne rebusy, znaczenia

    scenicznych metafor.

    Rzeczywisto przedstawiona zawiera reprezentatywne fragmenty dwudziestowiecznego wiata, [] budujc

    obraz rozpadu wartoci, skoncentrowa si [Kajzar] na symbolach bardziej konkretnych i realnych, jak sztuczne

    konwencje zachowa czowieka, za ktrymi nie kryj si adne potrzeby i denia. Przy tym mieci w byszczcej folii

    zachoway pewn samodzieln rol znaczeniow i jako znak dobrze zorganizowanej kultury konsumpcyjnej i jako

    metaforyczny obraz osobowoci wikszoci postaci scenicznych, ktra skada si jedynie z lunych psychicznych

    odpadkw.

    W dziaaniach ludzi wci pojawiaj si strzpy dawnych konwencji i norm. Lecz wystpuj tylko jako

    kulturowe mieci s bowiem nieadekwatne do dzisiejszego wiata, odrzucane przez rzeczywisto, zuyte. ycie,

    wytworzywszy nowe treci, nie stworzyo nowych form; by moe wobec jego amorficznoci s one w ogle

    niemoliwe. Std nienaturalno i mieszno zachowa i dialogw. Wystudiowane kelnerskie gesty, gazetowe frazesy

    w jzyku, banay mylowe. Wszystko bardzo oddalone od realnego ycia. Zatem czsto lekcewaone; Kelnerom np.

    zdarza pojawienie si w wytwornych koszulach i marynarkach, ale bez spodni. Co jakby wspczesne sacrum i

    profanum, czysto umowne, a sw nikoci oddajce miako ycia. Atmosfera oglna to zagubienie i nieautentyczno

    ludzi. [...] oddalone, anachroniczne s dwie wane postacie jakby z zewntrz wiata scenicznego: lepiec i Stara

    49 Ibidem.

  • Kobieta ostry kontrast. A. apicki neoromantyczny i poetycki, wspomina dawn, wielk przyrod i dawn czyst,

    bezpieczn kultur [] jego sowa rozbudzaj wspomnienie wielkiego i porywajcego mitu arkadyjskiego i e w

    zderzeniu z dzisiejsz realnoci mit w ujawnia ich bezwartociowo. Ujawnia przez wasn niemono spenienia

    lepiec w pewnej chwili myli, e czuje padajcy pierwszy nieg, a sypi si tylko strzpy mieci.[...] Posta Starej

    Kobiety zmienia w spektaklu swj sens [...] Bya postaci oksymoroniczn, bo jednoczenie reprezentowaa wartoci

    obronne, wtedy np., gdy nawoywaa w finale: synku, synku, gdzie jeste? Reyser tylko t funkcj zostawi Starej.50

    We wstrzsajcym finale przegrywaa zarwno Kobieta-Matka jak i Poeta, oboje bez szans

    wobec totalistycznej cywilizacji. Nowatorskie na owe czasy rozwizania sceniczne, nowy jzyk

    teatralny Kajzara znalaz swoich kontynuatorw, z czasem sta si now konwencj, jzykiem

    czytelnym.

    Od dominujcej w ostatnim trzydziestoleciu tendencji do aktualizowania i coraz bardziej

    realistycznego interpretowania Starej kobiety znaczco odcina si przedstawienie w reyserii

    Andrzeja Bubienia, absolwenta polonistyki na Uniwersytecie Warszawskim i wydziau reyserii

    Akademii Teatralnej w Petersburgu. Zrealizowa je wkrtce po powrocie do kraju ju jako uznany

    w Rosji mody reyser, w 1995 na Scenie Studyjnej Teatru im. C. Norwida w Jeleniej Grze.

    Nie byo tu rwnie mietnika jak morze, ale zachowane zostay symboliczne znaczenia

    przestrzeni i dziaa opisanych w didaskaliach drugiej odsony, pantomimiczne mini akcje.

    Rozgryway si symultanicznie w rnych planach sceny, wok tytuowej bohaterki.

    Inscenizatorzy, czyli Bubie jako reyser i Elbieta Terlikowska jako scenograf, podobnie jak

    Buhak i Grzegorzewski, interpretowali tekst starajc si dochowa wiernoci idei w budowaniu

    znacze scenicznej metafory. W autorsk partytur reyser zaingerowa powaniej raz, wstawiajc

    zbiorow scen, ktr opisuje Tadeusz Burzyski:

    jest to jakby jarmarczna wyprzeda przecenionych idei, kakofonia dwikw ze strzpami zda i pojedynczo

    docierajcymi do widza sowami cytaty biblijne i sowa Franciszka z Asyu obok cytatw z Lenina i Chruszczowa,

    przeplatajc to informatorem muzyki Bogusawa Schaeffera.51

    Ograniczy te Bubie liczb aktorw biorcych udzia w przedstawieniu, ale nie ograniczy

    50 G.. Kostrzewa-Zorbas, Punkt wyjcia, Kultura 1978 nr 46.

    51 T. Burzyski, Nad przepaci, Gazeta Robotnicza 1995 nr 17.

  • liczby postaci, a ten inscenizacyjny zabieg mia swoje znaczenie. Piotr Konieczyski, grajcy

    Kelnera w pierwszej czci, wciela si w posta Modzieca w drugiej czci, a stary Kelner Cyryl

    przeobraa si w Stra Porzdku przypasowujc sobie do stroju kelnerskiego kabur z pistoletem.

    Aktorzy ci konsekwentnie reprezentowali opozycyjne wartoci: modoci i staroci. Opozycja ta

    bya jednym z waniejszych wtkw przedstawienia. Mody Kelner i Stara Kobieta tworzyli rwnie

    znaczc par w tym planie. Jego modo, zarwno jako Kelnera jak i Modzieca odmadzaa

    Star Kobiet, energetyzowaa j, pobudzaa do dziaania, bya jej si napdow. Poczenie

    osob aktora tych dwch postaci mogo te by aluzj do mitu greckiego, w ktrym Gaja sama z

    siebie urodzia Uranosa, a potem by on jej maonkiem i ojcem kolejnych dzieci bogw.

    Przedstawienie rozgrywao si w jednej przestrzeni, ktra mniej bya kawiarni, a bardziej

    przestrzeni sakraln, jak wityni antyczn i chrzecijask zarazem. Scen, po bokach i z tyu,

    otaczay pionowo ustawione blaszane konstrukcje przypominajce dziwnie wygite w es,

    antyczne kolumny. Kojarzy si te mogy z piecami utylizujcymi mieci a nawet piecami

    krematoryjnymi. Byy obiektami sztuki wieloznacznymi i wielofunkcyjnymi, zoonymi z

    elementw przywoujcych rne konteksty. Kolumny sarkofagi trumny piece utylizacyjne?

    Przypominay troch rury ze mietnika cywilizacji i wiata zagady w przedstawieniach Szajny.

    Bya to teatralna aluzja wprowadzona wiadomie i miaa swoje kontynuacje.52 Kolumny zarazem

    byy jakbyszafami otwierajcymi si w trakcie akcji. Wida w nich byo mieci, czyli resztki po

    ludziach, w tym rwnie buty wrd innych odpadw cywilizacyjnych. Otwarcie drzwi owych

    szaf odsaniao zupenie inne ich ciany tylne, ktre byy kolorowymi witraami. Rozwietlay

    si, nadajc przestrzeni inn aur i znaczenia. Do tych kolumn-szaf w finale przedstawienia

    wchodzili bohaterowie dramatu doprowadzani tam przez Stra Porzdku. Wchodzili i znikali. Na

    scenie pozostawaa Stara Kobieta z Modziecem, ktry w tym przedstawieniu wbrew sugestii

    autora nie zostawa zabity przez Stra Porzdku.

    W inscenizacji Bubienia w rewiczowski pesymizm w finaowej scenie zostaje zamany nut nadziei. Oto

    bohaterowie: Stara i Modzieniec egzystuj wprawdzie pord mieci, jednak patrz daleko przed siebie, ponad t

    52 Wyjanie na ten temat udzieli A. Bubie w rozmowie z autork, Warszawa, 16 III 2014.

  • ponur mietnikow rzeczywisto. ...tutaj Modzieniec nie ginie.53

    Od pocztku tytuowa bohaterka siedziaa w tej wieloznacznej przestrzeni przy stoliku,

    wrd gazet i rozrzuconych papierw w jakim umownie zaaranowanym mietniku kulturowym.

    Nie bya jednak przywizana do tego miejsca, nie wysiadywaa; swobodnie poruszaa si w tej

    przestrzeni. Prawdziwym mietniskiem, nekropolem zdegradowanych wartoci kulturowych ich

    symbolem bya ona sama. Symboliczno tej postaci zapowiada ju jej kostium, ktry by niby

    mietniskiem materiaw kreowanym na achmany, ale jednoczenie by pikn kompozycj

    kolaow. Kostium ten skada si przede wszystkim z materiaw szlachetnych: jedwabiu,

    aksamitu, koronek, tiuli, w gamie kolorw bliskich ziemi (brzy, bee i troch zieleni). Budowa

    znaczenie nie tylko postaci, ale caej sztuki. Pokazany na Praskim Quadriennale Scenografii i

    Architektury Teatralnej PQ95 w polskiej ekspozycji narodowej przynis Terlikowskiej

    wyrnienie za artystyczn nono tej metafory plastycznej.

    W drugiej czci dramatu aktorka zrzucaa ten mietnikowy kostium, pod ktrym nosia

    prost sukni w podobnej kolorystyce stylizowan na chiton z geometrycznymi aplikacjami, ktre

    wyglday troch jak aty, a zarazem fragmenty graficznych motyww greckich ornamentw.

    Suknia bya duga, bowiem dugie szaty nosiy greckie matrony.

    Odniesie do antycznej Grecji i jej mitologii byo wicej, midzy innymi w warstwie

    dwikowej, przede wszystkim w muzyce Jerzego Adama Nowaka inspirowanej greckimi zapisami

    muzyki sfer boskich. W poetyckiej mowie scenicznej bohaterki, miejscami przechodzcej w

    zapiew, byy podobne nawizania. Czasem byy tu dosowne w obrazowaniu przywoania

    mitologii, na przykada w scenie, w ktrej Stara siedzc przy stoliku, dziergaa na drutach, stay za

    ni trzy Dziewczyny: Kloto, Lachezis i Atropos, podtrzymujc jej kbki wczki symbolizujce

    nici ludzkiego losu i porzdku wiata.

    Wieloznaczno postaci tytuowej bohaterki, kobiety nam wspczesnej, a zarazem Ziemi-

    Matki, budowaa jednak przede wszystkim Irmina Babiska, tworzc niezwyk kreacj w tej roli,

    53 T. Stankiewicz-Podhorecka, wiat na krawdzi Apokalipsy, Sowo Dziennik Katolicki 1996 nr 33.

  • Starej Kobiety niepodobnej do innych. Artur Wawrzyszuk tak opisuje t posta:

    Jest pikn kobiet, bardzo liryczn i poetyck. Irmina Babiska niczego nie wysiaduje, czsto podnosi si i w

    tej pozycji wygasza swoje monologi. Jest przejmujca. Od pierwszych chwil, kiedy mwi raz piewnie, raz lkliwie, w

    caej gamie barw gosowych, mamy wiadomo, e mwi o rzeczach najistotniejszych, z tak patetyczn akcentacj to

    czyni. Jest agodna, wraliwa, budzi ciepo i sympati. Lecz nie jest Star Kobiet z dramatu Rewicza. Pochodzi ze

    wiata wyobrani reysera.

    Reyser klasycznie i wieloznacznie zinterpretowa posta Starej Kobiety. Wybija si jednak znaczenie Pramaci,

    ale rwnie tej, ktra nie ma ju mocy i zamiera razem z wszystkimi. To nowa jako.[...] Jej Stara Kobieta wci

    gboko przeywa. I chyba nie bdzie umiaa udwign caego blu wiata. Nie bdzie ju potrafia cigle rodzi.54

    Zarwno kreacja aktorki jak i cae przedstawienie zostay bardzo dobrze, z penym

    zrozumieniem przyjte przez krytyk. Po premierze Burzyski zachca modzie do obejrzenia

    spektaklu, mimo e odbiegao swoj poetyk od panujcych aktualnie teatralnych estetyk i nie byo

    atwe w odbiorze.

    Jego przedstawienie yje i dziaa. A publiczno, nawet ta zaskoczona jego jzykiem, odbiegajcym od

    teatralnej codziennoci chonie je w skupieniu i z niemaym przejciem.

    Bubie unikn trywialnej aktualizacji, ale jego wizj odbieramy jako dzisiejsz, cho nie ma o tym ani

    sowa ni jasnego znaku, czujemy, e ten mietnik to take gruzy ostatniego imperium, a wojenne igraszki przywouj

    m.in. myli o absurdzie awantury czeczeskiej. Pole skojarze zaley by moe w decydujcym stopniu od dzisiejszych

    dowiadcze i wr