of 86/86
STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE OPĆINE GORNJI VAKUF - USKOPLJE (2013.-2018.) Gornji Vakuf - Uskoplje, 2013. god. FEDERACIJA BOSNE I HERCEGOVINE SREDNJOBOSANSKI KANTON Općina Gornji Vakuf – Uskoplje

Strategija razvoja poljoprivrede Općine

  • View
    235

  • Download
    10

Embed Size (px)

Text of Strategija razvoja poljoprivrede Općine

  • STRATEGIJA RAZVOJA POLJOPRIVREDE

    OPINE GORNJI VAKUF - USKOPLJE

    (2013.-2018.)

    Gornji Vakuf - Uskoplje, 2013. god.

    FEDERACIJA BOSNE I HERCEGOVINE

    SREDNJOBOSANSKI KANTON

    Opina Gornji Vakuf Uskoplje

  • Naziv dokumenta : Strategija razvoja poljoprivrede Opine Gornji Vakuf Uskoplje (2013.2018.)

    Naruilac dokumenta : Opina Gornji Vakuf Uskoplje

    Lektor : Nedad Milanovi

    Dizajn i tehnika priprema : Tiskara Humac

    Koordinator izrade dokumenta : Nikola Mili, prof. Voditelj projekta : Prof. dr. Nezir Tanovi

    Autori : Nezir Tanovi, prof. dr. Nikola Mili, prof.

    Pidro Vahid, dipl. ing. polj. Azemina Mri, ing polj.

    Miroslav Stojanovi, mag. ing. agr.

    Mustafa Duradbegovi, ing. polj. Tomislav Jerkovi, mag. ing. agr.

    Konsultanti : Federalni poljoprivredni zavod Sarajevo Federalni agronomski zavod Mostar

    Gornji Vakuf - Uskoplje, 2013. god.

  • SADRAJ

    1. UVOD ...................................................................................................................................................... 7

    2. ZNAAJ I PRISTUP U IZRADI STRATEGIJE .................................................................................................. 9

    2.1. ZNAAJ IZRADE STRATEGIJE .......................................................................................................................... 9

    2.2. PRISTUP U IZRADI STRATEGIJE ....................................................................................................................... 9

    2.3. VIZIJA RAZVOJA .......................................................................................................................................... 9

    2.4. POLAZITA I SCENARIJSKE ANALIZE ............................................................................................................... 10

    3. PRIRODNE KARAKTERISTIKE .................................................................................................................. 12

    3.1. PROSTORNI POLOAJ ................................................................................................................................. 12

    3.2. KLIMATSKI FAKTORI .................................................................................................................................. 12

    3.3. PEDOGENETSKI FAKTORI ZEMLJITE ........................................................................................................... 14

    4. STARTNA POZICIJA - STANJE SEKTORA AGRARA .................................................................................... 24

    4.1. VANIJI SEKTORI POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE ............................................................................................ 25

    4.2. OGRANIENJA U AGRARNOM SEKTORU ......................................................................................................... 27

    4.2.1. Negativna demografska kretanja i niska produktivnost ................................................................... 27

    4.2.2. Nedovoljno razvijen prehrambeno preraivaki sektor .................................................................. 27

    4.2.3. Investicije kao ograniavajui faktor razvoja poljoprivrede ............................................................... 27

    4.2.4. Promjenjiva agrarna politika i nedovoljna budetska podrka .......................................................... 28

    4.2.5. Relativno visoke cijene poljoprivrednih proizvoda ............................................................................. 28

    4.3. OKVIRI I MJERE I CILJEVI STRATEKIH OPREDJELJENJA ........................................................................................ 28

    4.4. DEMOGRAFSKI POKAZATELJI ....................................................................................................................... 30

    4.5. NISKA PRODUKTIVNOST ............................................................................................................................. 33

    5. CILJEVI I MJERE POLJOPRIVREDNE POLITIKE .......................................................................................... 34

    5.1. MAKRO OKVIRI POLJOPRIVREDNE POLITIKE .................................................................................................... 34

    5.2. REFORMSKI CILJEVI AGRARNE POLITIKE .......................................................................................................... 36

    5.3. KONCEPT ODRIVOG RAZVOJA POLJOPRIVREDE ............................................................................................... 37

    5.4. TRINO CJENOVNA POLITIKA (AMBIJENT NA NIVOU BIH) ................................................................................. 37

    5.5. MJERE STRUKTURNE POLITIKE NA NIVOU OPINE GORNJI VAKUF-USKOPLJE ...................................................... 38

    5.6. MJERE NOVANIH PODRKI NA NIVOU OPINE GORNJI VAKUF-USKOPLJE ............................................................ 39

    5.7. POLITIKA RURALNOG RAZVOJA .................................................................................................................... 40

    6. INSTITUCIJE ZA PROVOENJE STRATEGIJE ............................................................................................. 41

    6.1. OKVIRI FUNKCIONISANJA............................................................................................................................ 41

    6.2. ZADRUGARSTVO - ZADRUGE I UDRUENJA ..................................................................................................... 42

    6.3. VETERINARSKA SLUBA .............................................................................................................................. 43

    7. OGRANIENJA ZA REVITALIZACIJU SEKTORA AGRARA .......................................................................... 44

    7.1. OGRANIENJA POLJOPRIVREDNOJ PROIZVODNJI .............................................................................................. 44

    7.2. AGROEKOLOKI USLOVI I RESURSI ................................................................................................................ 44

    7.3. NAGIB TERENA ......................................................................................................................................... 45

    7.4. SPOJ TRADICIJE I MODERNIZACIJE ................................................................................................................. 45

    7.5. VEZE IZMEU PROIZVODNJE I PRERADE ......................................................................................................... 46

    7.6. KONKURENTNOST PROIZVODNJE .................................................................................................................. 46

    7.7. OGRANIENJA U ODNOSU NA MOGUNOSTI I PRETPOSTAVKE ............................................................................ 47

  • 8. RAZVOJ POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE ............................................................................................. 49

    8.1. RAZVOJNI CILJEVI...................................................................................................................................... 49

    8.2. PRINCIPI I PUTEVI STRATEKIH OPREDJELJENJA ................................................................................................ 49

    9. STRATEKI PRAVCI BILJNE I ANIMALNE PROIZVODNJE .......................................................................... 53

    9.1. POLITIKA PREMA TLU/ZEMLJITU ................................................................................................................. 53

    9.2. BILJNA PROIZVODNJA ................................................................................................................................ 56

    9.3. STOARSTVO ANIMALNA PROIZVODNJA ...................................................................................................... 66

    9.4. ORGANSKA PROIZVODNJA HRANE ................................................................................................................ 73

    10. PRIORITETNI PROJEKTI ...................................................................................................................... 76

    11. ZAKLJUAK ........................................................................................................................................ 78

    12. LITERATURA - PRILOZI ....................................................................................................................... 80

  • PREDGOVOR

    Izrada Strategije poljoprivrednog razvoja opine Gornji Vakuf-Uskoplje (2013.-2018.) nastala je na temelju opredjeljenja i nastojanja da se definie konceptualni okvir i ukae na proizvodnu orijentaciju u sektoru agrara. Ovaj dokument treba da slui kao instrument i sredstvo za bolje i uspjenije upravljanje razvojem poljoprivrede kao

    bitnog privrednog segmenta opine.

    Sektor agrara je u bliskoj prolosti, na nivou BiH i F BiH, naalost, samo ohrabrivan i nije u znaajnoj mjeri podstican, pa je djelimino njegova transformacija ka progresu i odrivosti bila oteana. Nadamo se da e ova Strategija stvoriti klimu i pretpostavke koje e voditi prema razvojnim projektima u ovoj oblasti, motivisati stanovnitvo

    Gornjeg Vakufa-Uskoplja za opredjeljenja i proizvodne orijentacije u sektoru agrara.

    Oekujemo da e se postii iroki konsenzus oko predloenog razvojnog koncepta, gdje se nee samo vrednovati ekonomska dimenzija poljoprivrede, ve i druge vane funkcije, prije svega ekoloka, socijalna, podrka razvoju turizma i dr. Strategija je, zapravo, uputa za provoenje potrebnih reformi u poljoprivredi i izradu opinske ekonomske politike, budeta i drugih programskih zadataka. Zadatak Strategije je da predloi viziju razvoja sektora koja bi bila argumentovano prihvatljiva s prijedlogom konkretnih mjera i mogunou primjene u iroj proizvodnoj praksi. Do ovih ciljeva moe se uspjeno doi samo stvaranjem adekvatnog politikog i ekonomskog ambijenta za minimum uslova u preduzetnikim aktivnostima u sektoru agrara. Takoer, Strategija poljoprivrednog razvoja treba da poslui kao argument veem broju ljudi na podruju opine Gornji Vakuf-Uskoplje da sagledaju mogunost novih investicionih poduhvata ili da aktiviraju neiskoritene zemljine i druge potencijale u cilju ostvarivanja profita i odrivosti. Pored temeljne zadae, ona bi trebala biti platforma u ukupnom razvoju privrede, i brojnim korisnicima bi trebala posluiti kao bogat izvor korisnih informacija, a robnim proizvoaima da dostignu standard vee razine i svojom proizvodnjom da budu konkurentni, uvaavajui potrebu za odrivo upravljanje

    svojim resursom.

    Promjene koje se nameu kao nunost u integracionim procesima ukupnog okruenja, uslovljavaju proizvodnu i organizacionu transformaciju sektora agrara. Jedan od kljunih problema sa kojima se suoavao agrokompleks ovih prostora jeste odsustvo integralnog nastupa primarne poljoprivredne proizvodnje i preraivakih kapaciteta. Uz navedeno, kao problem nametao se neizgraen odgovarajui sistem finansijskog inputa u agraru. Imajui u vidu nisku akumulativnu sposobnost poljoprivrede, jasno je da se u sadanjim postojeim uslovima teko moe odrati sistem proste reprodukcije. Ovo su samo neki od ograniavajuih faktora koji se ovom Strategijom predlau kao ciljevi za prevazilaenje, kako bi sektor agrara zaivio u skladu sa raspoloivim

    potencijalima koje ova opina posjeduje.

  • U razradi svih segmenata podruja opine nastojali smo se pridravati koncepta razvoja sa svojim specifinostima i stvaranju uslova za ostvarenje navedenih ciljeva, da je svaki resurs opine podjednako vaan i da se moe ukomponovati u ekonomski, ekoloki i demografski mozaik.

    Strategija je, prije svega, namijenjena opini Gornji Vakuf-Uskoplje kao uputa za provoenje zacrtanih ciljeva i obavezujui podsjetnik za izradu i provoenje predloenih zadataka, budeta, programskih dokumenata i sl. Svakako, ona je namijenjena poljoprivrednim proizvoaima i preraivaima, potencijalnim

    investitorima i stranim ulagaima, te strunoj i naunoj javnosti.

    Strategija je nastala kao rezultat zajednikog rada strunih i naunih radnika, predstavnika proizvoaa i preraivaa hrane uz koordinaciju opinskog rukovodstva i Odjela za poljoprivredu. Ovom prilikom se zahvaljujemo poljoprivrednim subjektima i pojedincima koji su potpomogli realizaciju izrade Strategije. Tokom javnih rasprava, radionica i brojnih konsultacija, dati su korisni savjeti, sugestije i pozitivan kritiki

    osvrt, to je doprinijelo poboljanju kvalitete Strategije.

  • 7

    1. UVOD

    Sektor agrara uope, pa i u uslovima opine Gornji Vakuf-Uskoplje je heterogen, ekstenzivan, ne dominira privrednom strukturom i sve vie ustupa mjesto drugim privrednim granama. Ekonomska funkcija poljoprivrede je, prije svega, proizvodnja hrane i sirovina za prehrambenu industriju i ona je posebno vana u privrednom okruenju koje se brzo razvija, odnosno u dinaminim privredama gdje se trai brz razvoj. Ova funkcija poljoprivrede se ne iscrpljuje samo kvantitativno nego i trokovnim inputom primarne proizvodnje i prerade. Dakle, temeljni moto svakog proizvodnog

    regiona je da se osigura proizvodnja hrane uz to nie ulazne inpute.

    Usljed razliitih okolnosti viegodinjeg zaostajanja razvoja agrara za svijetom, s dugo oglaavanom federalnom, pa i ukupnom dravnom politikom, upravo ovoj djelatnosti povjerena je zadaa da bude jednim od vodeih pravaca budueg privrednog i drutvenog razvoja.

    Proizvodnja hrane se kod nas sve donedavno smatrala jedinim odgovornim i ekskluzivno zaduenim promotorom ivota ljudi u urbanom i ruralnom prostoru. Time su emitirani veoma vani, ali ne i jedini razlozi zbog kojih su tokom ranijih vremena izostajali prepoznatljivi razvojni efekti, kako u njoj samoj, tako i u opem kvalitetu ivljenja ljudi na selu. Ovi prvi iskazivani su u prijeratnoj diktiranoj socijalistikoj ekonomiji, te ideolokom preferiranju obimom manjeg dravnog, naspram resursima veeg privatnog sektora poljoprivredne proizvodnje, a drugi u zaostajanju sela kao

    siromane i drutveno zapostavljene domae ivotne sredine.

    Poljoprivredni sektor danas prate uske domae finansijske mogunosti. One koe njegovu transformaciju, iako se izlaz trai u stvaranju klime koja bi vodila prema meunarodno konkurentnim razvojnim programima, uz odgovarajue ograniene dravne transfere saglasne dinamici opeg privrednog razvoja i meunarodne pomoi. Savremeno poimanje proizvodnje hrane podrazumijeva naglaeni fazni slijed, bilo da se radi o biljnoj ili animalnoj proizvodnji. U tome treba bitno razlikovati proizvodnju sirovina i itav niz tehniko-tehnolokih postupaka dok hrana ne dobije konanu nutritivnu, konfekcijsku i marketinku formu.

    Zbog sloenih odnosa u koncepcijama i odlukama uslovljenih na vie razina vlasti, sektor agrara je u nekim proizvodnjama doveden ak i na rub opstanka. Stoga, u pesimistikim prognozama, sektoru agrara u BiH prijeti da ostane nepripremljen za svoje ve sutranje konkurentno integrisanje u EU, te prihvati trajne obaveze i ogranienja koja e iz tih integracija proistei. To su razlozi za hitno otvaranje poljoprivrednih razvojnih procesa, onih koji e probuditi njegov progres orijentisan stratekim opredjeljenjima.

  • 8

    Agrar je predstavljao jedan od sigurnih naina ekonomskog odravanja privrede na ovim prostorima. Pojava znaajnijeg bavljenja poljoprivredom, kao socijalnim stabilizatorom, prisutna je pogotovo u podrujima gdje su druge mogunosti zapoljavanja veoma ograniene.

    Bitna odlika proizvodnje hrane u makro i mikro okruenju je da je vee uee primarne proizvodnje u bruto drutvenom proizvodu od prehrambeno - preraivakog sektora. To ukazuje na injenicu niskog nivoa finalizacije poljoprivrednih proizvoda, znaajan udio samoobezbjeenja stanovnitva za vlastite potrebe, kao i izraen plasman

    poljoprivrednih proizvoda neregistrovanim kanalima prodaje.

    Podrke za poljoprivredu na nivou F BiH dostigle su nivo od 3% u odnosu na ukupan budet, iako je stratekim opredjeljenjima predvieno i oficijelno prihvaeno 6%, to je direktno utjecalo na nedovoljan input primarnoj proizvodnji, kapitalnim ulaganjima i ruralnoj podrci na svim nivoima, prema tome i opini Gornji Vakuf-Uskoplje, koja naalost, zbog poznatih razloga (optereenost budeta redovnim transferima) nije imala

    mogunost vlastite znaajnije podrke.

    Svi pokazatelji ukazuju na injenicu da postoje realne agroekoloke i druge mogunosti za revitalizaciju sektora agrara u opini. Ovo je uslovljeno, prije svega, oekivanom povoljnijom ekonomskom situacijom, oekivanim jaanjem institucionalne i finansijske podrke, oekivanim daljnjim razvojem i uspjenim prilagoavanjem za integraciju u EU. U suprotnom, ukoliko izostanu navedene mjere, to e znaiti pad proizvodnje, zaustavljanje razvoja, recesija i marginalizaciju agrara, to bi u konkurenciji sa okruenjem imalo nesagledive posljedice (pesimistiki scenarij).

    Dugorono rjeavanje naznaenih problema ne temelji se niti na protekcionistikom, niti liberalnom konceptu agrarne privrede. Ova Strategija predlae koncept odrivog razvoja poljoprivrede uz uvaavanje multifunkcionalne uloge agrara u ukupnom razvoju

    opine Gornji Vakuf-Uskoplje (realistian scenarij).

  • 9

    o strukturno je transformie prema uveanju proizvodnih jedinica, o podupire joj proizvodnost i smanjuje nezaposlenost stanovnitva, o podrava joj trend stalnog snienja trinih cijena proizvoda i o daje joj zadae koje su aktuelne ili one koje do sada nije imala.

    2. ZNAAJ I PRISTUP U IZRADI STRATEGIJE

    2.1. Znaaj izrade Strategije

    Svrha izrade Strategije je da obezbijedi osnovni okvir za lokalnu opinsku politiku poljoprivrednog razvoja, koja e biti koherentna sa principima razvoja na nivou F BiH i BiH u cjelini. Strategija je pripremana na bazi participativnog pristupa, kako bi se obezbijedilo da se njena implementacija reflektuje podjednako na potrebe ukupnog prostora opine Gornji Vakuf-Uskoplje.

    Strategija je koncipirana tako da obezbijedi preduslove za realizaciju prioriteta koji e se prvenstveno odnositi na stvaranje novih radnih mjesta na ukupnom podruju opine, odrivi rast proizvodnje i prihoda, zatitu biodiverziteta, kao i ouvanje kulturnog bogatstva i tradicije.

    2.2. Pristup u izradi Strategije

    Izrada Strategije zahtijevala je kompleksan pristup i istraivanje, to se moglo obezbijediti samo timskim radom i interdisciplinarnim sastavom. Rad na izradi Strategije odvijao se u vie faza, poevi od organizacionih priprema, definisanja zadataka, uspostave odgovarajue saradnje na terenu, usklaivanja metodolokih postupaka i odreivanja nosilaca aktivnosti. Neposredno nakon navedenih aktivnosti slijedila je faza prikupljanja i sreivanja informacione osnove u saradnji sa predstavnicima lokalnih subjekata i uprava. Na kraju, kao najvaniji dio Strategije, izraena je detaljna analiza potencijala, uslova i pravaca budueg razvoja.

    Zavrna zadaa na izradi Strategije vezana je za njeno predstavljanje javnosti u radnoj verziji, uvaavanje svih konstruktivnih sugestija, prijedloga i primjedbi od strane strune i naune javnosti i svih relevantnih uesnika u agrarnoj sferi, i na kraju verifikacija od strane Opinskog vijea opine Gornji Vakuf-Uskoplje, njeno konano uobliavanje i usvajanje.

    2.3. Vizija razvoja

    U irem smislu rijei, vizija razvoja agrara u svakom proizvodnom podruju, prema tome i u opini Gornji Vakuf-Uskoplje treba da utjee na poljoprivrednu fizionomiju, mijenjajui je u sljedea etiri pravca :

  • 10

    Bez obzira to poljoprivreda ima mnogo prostora za poboljanja, ona se sve proteklo vrijeme (na veim razinama vlasti) uglavnom nalazila izvan navedenih tokova, pa su utoliko i vee potekoe i prepreke za njihovo aktiviranje i sustizanje proputene stvarnosti.

    2.4. Polazita i scenarijske analize

    Kao preduslov za definisanje ciljeva i instrumenta objektivnosti ove Strategije jeste sagledavanje postojeeg stanja razvoja agrara u opini Gornji Vakuf-Uskoplje, kako bi se mogle planirati mjere, a i u finansijskom smislu planirati vidovi budue podrke razvoju agrara. Prognoza je raena na temelju scenarijske analize, a bazira se na predstavljenoj sektorskoj analizi i analizi konkurentnosti, uz procjenu razliitih tehnolokih i ekonomskih polazita. Scenarijski pristup nema za cilj da pokae ta e biti nakon odreenog vremena, ve da na bazi veeg broja ulaznih parametara ukae na mogui razvoj situacije u poljoprivrednom sektoru opine. U tom kontekstu promatrani su eksterni i interni parametri.

    Od eksternih parametara najvaniji su :

    o tendencija kretanja hrane na tritu u okruenju i globalnom tritu, o oblici trgovine u okviru meunarodnih sporazuma.

    Od internih parametara za prognozu kretanja u poljoprivredi vani su :

    o dostignut nivo proizvodnje, o dinamika i stepen modernizacije, o nivo konkurentnosti vanijih poljoprivrednih proizvoda, o promjene u makroekonomskom okviru, kretanjima u ukupnoj ekonomiji i njihov

    utjecaj na standard stanovnitva koji e se odraziti na promjene u ponudi i potranji poljoprivrednih proizvoda na domaem tritu.

    U scenariju analize polazilo se od stanovita da velika odstupanja i promjene u poljoprivredi nisu mogue u kratkim vremenskim periodima. Za procjenu su uzimani statistiki podaci, izuzev u sluajevima vlastite procjene da ti podaci ne odgovaraju

    stvarnom stanju.

    Drei se iznesenog, kroz svoju koncipiranu armaturu Strategija uvaava sve elemente ekonomske stvarnosti, kao to su trina ekonomija, integrisanje unutranjeg trita, polivalentan razvoj sela, uvanje okoline i dr. Strateka opredjeljenja e se fokusirati na proizvode koji ve postoje ili obeavaju visoku robnost, te na privredu koja je sposobna za trinu proizvodnju, ne zaboravljajui naturalnog proizvoaa u organiziranom sistemu.

    Iznesene odrednice upuuju na generalne razvojne smjernice Strategije koje se sastoje u osposobljavanju poljoprivrede opine Gornji Vakuf-Uskoplje da pod jednakim uslovima

    konkurie u borbi za domae i strano trite.

  • 11

    Svoje postavljene ciljeve strategija treba postii pravilnim izborom izmeu dva mogua

    scenarija :

    o da koristi sve raspoloive prirodne i druge resurse ili o da fokusira onaj njihov dio kojeg e putem odgovarajuih projekata pretvoriti u

    sigurne isplative vrijednosti.

    Iz razloga koje nije potrebno posebno nabrajati, realan izbor priznaje kao ispravnu samo drugu mogunost. To znai da e odgovarajui dio kapaciteta opine ostati izvan aktivnog tretmana i biti rezervisan za kasnija bolja vremena. U predvianju budue proizvodnje koriten je metod scenarijske analize, pri emu su posmatrana tri mogua scenarija: pesimistiki, optimistiki i realni scenarij.

    Pesimistiki scenarij polazi od sljedeih pretpostavki :

    o Sekundarna uloga poljoprivrede u ukupnom razvoju opine Gornji Vakuf-Uskoplje. o Recesija u sektoru agrara na nivou drave u kontekstu novih ulaganja, tehnolokog

    razvoja i modernizacije proizvodnje. o Stagnacija budetske podrke sektoru agrara ili nekonzistentna agrarna politika

    na nivou FBiH.

    Optimistiki scenarij je ocjena trendova proizvodnje po pojedinim poljoprivrednim granama u sluaju :

    o Realiziranja veeg dijela prednosti i iskoritavanja mogunosti u pojedinim aspektima.

    o Stabiliziranje domaih cijena proizvoda. o Obezbjeenje domae podrke na nivou opine Gornji VakufUskoplje (1,5-2% u

    odnosu na godinji budet) i vee uee podrke F BiH. o Ubrzano investiranje u ruralni razvoj (koritenje predpristupnih fondova),

    Realni scenarij je realna ocjena proizvodnje koja proizilazi iz poznavanja stanja i potencijala po pojedinim sektorima, poreenje sa mjerljivim injenicama. Ovaj metod je baziran na ocjeni eksperata u obraivanim aspektima sektora agrara. U izradi stratekih pravaca i opredjeljenja koriten je realni scenarij.

  • 12

    3. PRIRODNE KARAKTERISTIKE

    3.1. Prostorni poloaj

    Gornji Vakuf-Uskoplje je smjeten u gornjem toku rijeke Vrbas u Skopaljskoj dolini koja je duga 27 km, a iroka samo 2 km. Okruen je planinama Vranicom sa istone i Raduom sa zapadne strane. Opina zahvata povrinu od 402,7 km2. Prema popisu iz 1991. godine u Gornjem Vakufu je ivjelo 25.181 stanovnika. Gornji Vakuf-Uskoplje je do 1991. godine spadao u red srednje razvijenih opina.

    Prikaz br. 1. - Prostorni poloaj opine Gornji VakufUskoplje

    3.2. Klimatski faktori

    Geoloka graa podruja opine Gornji Vakuf-Uskoplje je vrlo sloena i raznovrsna, gdje se susreu geoloki supstrati od najmlaih kvartarnih, odnosno aluvijalnih sedimenata, do najstarijih permotrijaskih tvorevina. U geolokoj grai najstarijih naslaga ovog podruja najzastupljeniji su kriljci, krenjaci, dolomiti, kvarciti, metapjeari, metarioliti (kvarcporfiti), dioriti i spiliti. U okviru devonske periode izdvojena je formacija Vranica, izgraena od krenjaka, dolomita i mermera. Krenjaci ove formacije sadre fosilnu faunu donjeg devona. Na karstnom platou Dobroke Vranice, na Lisinskoj planini i okolici Prokokog jezera javljaju se crvenkasti i plaviastosivi mermeri proeti kalcitskim ilicama i rijetkim kristalima pirita koji se veinom raspadaju u limonit.

    Sjeverno od glavnog grebena Vranice znatno rasprostanjenje imaju dolomiti. Klima u Gornjem Vakufu-Uskoplju je pogodna za razvoj veeg broja ratarskih, voarskih i povrtlarskih kultura. Klima je, radi vee nadmorske visine (za oko 100 m), blizine velikih planinskih masiva Vranice i Radue, a time i veeg provjetravanja, otrija u odnosu na umjereno kontinentalnu klimu na podruju nizvodno uz Vrbas. Ljetne

  • 13

    temperature su u prosjeku neto nie, ljetne noi svjeije. Zbog svog geografskog poloaja i klimatskih karakteristika Gornji Vakuf-Uskoplje je izuzetno povoljan za razvoj turizma. Planine Vranica i Radua oduvijek su privlaile planinare, ne samo iz ovih krajeve, nego i iz ireg okruenja. Idealne su mogunosti za lov i ribolov. Poznata izletita u blizini Gornjeg Vakufa- Uskoplja su : drimaka jezera u ijoj se blizini nalazi prekrasan slap, Bistrika rika (uveno ribogojilite), planine Vranica i Radua (skijalite), Radovina, ("planinarski raj"), te izvorita pet rijeka, koja se nalaze na prostoru opine Gornji Vakuf-Uskoplje.

    Temperatura zraka je ovaj prostor okarakterizirala kao subplaninski prostor.. Porastom nadmorske visine prosjene temperature se smanjuju, a koliina padavina se poveava. Da se zakljuiti da su zime relativno blage, a ljeta vrua. Uglavnom je to rezultat hladnog vjetra u zimskom, odnosno visokih temperatura, klime i insolacije u ljetnom periodu. Odnos godinjih prosjenih vrijednosti padavina i temperatura na podruju Gornjeg Vakufa-Uskoplja ukazuje da je ovdje klima uglavnom perhumidna. Obim, sadrina i kvaliteta prirodnih karakteristika nekog prostora, temeljni su pokazatelji koji odreuje vrstu, smjer i oblik njegove poljoprivredne proizvodnje. Kao takvog vano je da ga poljoprivrednici znaju, a ostali u lancu proizvodnje hrane uvaavaju.

    Hidrografiju predstavlja mrea vodenih tokova, kretanje voda i njihovo zadravanje na zaravnjenim povrinama. Prvenstveno je odreena klimom, a vodeni tokovi su odreeni reljefom. Pri tome je reljef najee definisan tektonskim kretanjima i poremeajima, te ima i visoku akva kulturnu vrijednost. Glavne kopnene dotoke ine rijeke : Vrbas, Bistrika rika, Trnovaa, Kruica i Voljinica. Sve te rijeke bogate su vodom ija je

    iskoristivost zanemarljiva, a potencijali su jako veliki.

    Sa stanovita reima padavina karakteristina je pojava sunih i kinih razdoblja, to ukazuje na aktuelnost navodnjavanja, odnosno odvodnjavanja na teim zemljitima. Kie koje padnu tokom ljeta najee su u pljuskovitoj formi i lokalnog karaktera. Generalno posmatrajui, ovo podruje je bogato padavinama, ali je na temelju viegodinjih podataka uoljivo da je njihov raspored tokom godine nepravilan, a sa stajalita poljoprivredne proizvodnje u nekim predjelima i nepovoljan. Analiza meteorolokih parametara u Bugojnu, pokazuje sljedee vrijednosti :

    Tabela br. 1. - Srednje mjesene temperature

    Mjesec I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII

    tsred (C) 0,0 1,1 5,0 10,2 13,9 17,9 20,2 20,2 14,6 8,3 8,3 0,9

    Tabela br. 2. - Srednje mjesene padavine

    Mjesec I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII

    Padavine 133,0 51,1 51,0 100,9 80,0 130,2 29,8 32,4 85,1 32,1 121,3 103,8

  • 14

    3.3. Pedogenetski faktori zemljite

    Zemljite/tlo je ogranieni prirodni resurs i njegova primarna funkcija je proizvodnja hrane i sirovina. Prema podacima Federalnog zavoda za statistiku, u opini Gornji Vakuf-Uskoplje po stanovniku dolazi 0,45 ha poljoprivrednog zemljita. Meutim, vei dio tih povrina odnosi se na livade i panjake povrine, a na obradive svega 865 ha. Ove su vrijednosti iznad meunarodnih limita koji se danas koriste, a to su: 0,40 ha po stanovniku poljoprivrednog i 0,17 ha po stanovniku obradivog zemljita. Od izuzetnog znaaja e biti pronai naine za ouvanje svih vrednijih zemljita, a mnogobrojne interesante za urbanizaciju trebat e usmjeriti na tla/zemljita loije kvalitete.

    Poljoprivredne povrine ukupno zauzimaju oko 3% ukupne povrine opine (po podacima za 2011. godinu). Fond poljoprivrednog zemljita od 11.391 ha, 490 ha oranica, 375 ha vonjaka, 7.196 ha livada i 3.330 ha panjaka ili oko 0,45 ha po stanovniku, predstavlja znaajan resurs. Meutim, u strukturi zemljita preovladavaju livade i panjaci koji se redukovano koriste. Na oranice, vrtove i vonjake otpada svega 865 ha ili 7,5% ukupnih poljoprivrednih povrina. Ukupna povrina zemljita opine Gornji Vakuf-Uskoplje je 39.929,12 ha.

    Grafikon br. 1. - Struktura poljoprivrednog zemljita

  • 15

    Tabela br. 3. - Povrine i procenti strukture zemljita

    Struktura zemljita Povrina (ha) Procenat (%)

    Ukupna povrina opine 39.929,12 ha 100,0 %

    Poljoprivredno zemljite 15.590,93 ha 39,0 %

    umsko zemljite 23.732,25 ha 59,5 %

    Neplodno 605,94 ha 1,5 %

    a) Izgraeno zemljite zauzima povrinu od 472,04 ha 1,2 %

    b) VIII kategorija zauzima povrinu od 133,90 ha 0,3 %

    KATEGORIJE ZEMLJITA POLJOPRIVREDNIH POVRINA

    Na podruju opine Gornji Vakuf-Uskoplje najzastupljenije kategorije poljoprivrednog zemljita su V i VI kategorija, dok je III i IV kategorija manje zastupljena i uglavnom se nalazi u dolini rijeke Vrbasa i pritoka. III i IVb kategorije su ujedno i urbanizacijom

    najvie napadnute kategorije.

    Ova kategorija zahvata 952,97 ha ili 2,4 % ukupnih poljoprivrednih povrina, uglavnom u dolini rijeke Vrbas i njenih terasa, u centralnom i sjeverozapadnom dijelu opine oko Gornjeg Vakufa-Uskoplja, Vili Polja, Paji Polja i Kamenjaa, te u centralnom dijelu opine oko naselja Dobroin i drimci. Predstavljena je aluvijalnim, beskarbonatnim, ilovasto-pjeskovitim tlima (mjestimino oglejenim) dolina Vrbasa i smeim dubokim tlima na pjearima. Zemljita ove kategorije su povoljna za poljoprivrednu proizvodnju, mada su izloena povremenom plavljenju i imaju laki teksturni sastav. Iako je zakon izriito namijenio tla ove kategorije za poljoprivredne djelatnosti, na podruju ove opine, ova kategorija je ispresijecana komunikacijama i napadnuta

    stambenom i industrijskom izgradnjom.

    III kategorija poljoprivrednih povrina

  • 16

    Ova kategorija zahvata 2.051,34 ha ili 5,2 % ukupnih povrina i na podruju ove opine zastupljene su obje podkategorije. Podkategorija IVa na 500,89 ha, a podkategorija IVb

    na 1.550,45 ha (povrine koje nisu zahvaene izgradnjom).

    o Podkategorija IVa se nalazi u zapadnom dijelu opine u dolini rijeke Voljinjice i Trunte izmeu naselja Osridak, Vaganjac i Jagnjid, te u dolini rijeke Vrbas (Karamustafi, Boljkovac). Da bi se zatitila i bolje koristila ova podkategorija, potrebno je provesti mjere hidro i agromelioracija, privesti je intenzivnom uzgoju poljoprivrednih kultura, a time je prevesti u bolju III ili ak II kategoriju.

    o IVb podkategorija je znatno vie zastupljena od IVa podkategorije i zahvaljujui blago valovitom reljefu (nagib do 120), i povoljnoj nadmorskoj visini (do 650 metara) pogodna je za uzgoj naroito ratarskih, ali i voarskih kultura. Ova podkategorija zauzima prostore u centralnom dijelu opine oko Gornjeg Vakufa -Uskoplja (Jusii, Gorinj, Dua), Vrse, Ponir, Zvizde, te oko mjesta Donja Riica i Duratbegovi Dolac.

    Na podruju ove kategorije zastupljeno je aluvijalno tlo na ljuncima. To je tlo uglavnom beskarbonatno, skeletoidno, humusno u prvom sloju, a u dubljim slojevima su primjetni znaci hidromorfizma (utjecaja donje vode) i smee duboko tlo na pjearima i krenjacima. Ovo su teksturno tea tla i podlona su klizanju terena na veim nagibima. Inae su vrlo pogodna stanita za veinu ratarskih i voarskih kultura.

    KATEGORIJE ZEMLJITA OGRANIENIH ZA UPOTREBU U POLJOPRIVREDNE SVRHE

    Ova kategorija zahvata povrinu od 5.287,06 ha ili 13,2 % ukupnih povrina i ravnomjerno je rasporeena na cijelom podruju opine. Najee se koriste kao prirodne livade i panjaci (u stoarskoj proizvodnji), i ako se nalazi u okunicama, onda se koristi i kao oranica. Glavni ograniavajui faktor ove kategorije je nagib terena, a poto se nalazi na jursko-krednom flinom supstratu u kojem dominiraju laporci, glinci i pjeari, ima potencijalne mogunosti klizanja terena. Ova kategorija zastupljena je u blizini Gornjeg Vakufa-Uskoplja (Krupa, Rimev gaj, Franjkovac). Zapadni dio opine, tj. izmeu Duratbegovi Doca i uginih bara (Mahala, Petaci, Moani, Pidrua). Juni dio opine - podruje Crnog vrha i Pidria, a na sjevernom dijelu podruje Uijeva, Golih brda i Kljua. Tipoloki zemljita ove kategorije pripadaju smeim srednje dubokim i

    plitkim tlima na pjearima, glincima, krenjacima i dolomitima.

    IV kategorija poljoprivrednih povrina

    V kategorija poljoprivrednih povrina

  • 17

    Ova kategorija zahvata 4.502,62 ha ili 11,3 % ukupnih povrina uglavnom u sjeverozapadnom dijelu opine na podruju Mujia, Seferovia, Memia, Dervia, Zukia - podruje Bojske, zatim u zapadnom dijelu u podruju oko naselja Osridak (Zabuce, Tusta brda, Oglavi) i u junom dijelu oko mjesta Pridvorci (Gazii, Spahii, ehii i

    Mejnik).

    To su inklinirana podruja sa padom terena do 300, koja se koriste uglavnom kao panjaci, a manje kao livade. Na ovim terenima su zastupljena plitka smea tla i rankeri na fliu (pjearu i glincu), kriljcu, te aluvijalna plitka tla beskarbonatna glejna, na

    ljuncima i pijescima.

    Ova kategorija zahvata 2.796,93 ha ili 7,0 % od ukupnih povrina na istonom dijelu opine u podruju Smiljeve kose i Kotlovog dola, zatim u podruju planine Gradac i Strug i u centralnom dijelu opine u podruju u blizini Gornjeg Vakufa-Uskoplja (Bonjak, Ograde i Panje). Uglavnom se koriste kao panjaci, a tipoloki se svrstavaju u vrlo plitka tla tipa rendzina, kalkomelanosola, kalkokambisola i rankera na jedrim krenjacima, kvarcitu i dr.

    KATEGORIJE ZEMLJITA UMSKIH POVRINA

    Povrine ove kategorije zahvataju 149,70 ha ili 0,4 % ukupnih povrina opine, i to : IVd 85,16 ha i IVn 64,54 ha. To su uglavnom dosta duboka zemljita, teeg teksturnog sastava, nastala na miocenskim sedimentima (distrini kambisol na fliu i distrini kambisol na pjearima, kriljcima i glincima), te kalkokambisoli na krenjacima i dolomitima, kao i aluvij na pijescima i ljuncima. Glavni ograniavajui faktor ove kategorije je nagib terena (do 120) i dubina tla. Povrine ove kategorije zastupljene su u centralnom dijelu opine u blizini Gornjeg Vakufa-Uskoplja, u podruju Rae, oko rijeke Kruice, te izmeu naselja Gornji Palo i Kute.

    VI kategorija poljoprivrednih povrina

    VII kategorija poljoprivrednih povrina

    IV kategorija umskih povrina

  • 18

    Ova kategorija zahvata povrinu od 4.381,01 ha ili 10,9 % ukupnih povrina od ega je: 1.506,23 ha Vn; 34,47 ha Vne; 101,49 ha Ve; 183,03 ha Vnd; 3,50 ha Vnds; 4,69 ha Vnes; 550,16 ha Vns; 189,86 ha Vd; 544,05 ha Vdk i 1.263,43 ha Vnd. Uglavnom, na ovoj kategoriji su razvijeni distrini i utrini kambisol na fliu i laporovitim krenjacima, te duboke rendzine i kalkokambisoli. Glavni ograniavajui faktor ove kategorije je nagib terena (do 200) pa je klizanje terena i erozija tla mogua. Ova kategorija je dobro stanite mjeovitih uma (smre, jele, bukve, i dr.). Zastupljena je na cijelom podruju ove opine i to u centralnom dijelu iznad GornjegVakufa Uskoplja - podruje Alibegove grude, Rasove i Bonjaka, zatim na junom dijelu u podruju planine Gorae, te oko naselja Zastalaa (planina Pod); i u sjevernom dijelu opine u podruju planine Kik i

    Barik brda.

    Zahvata povrinu od 6.323,36 ha ili 15,8 % ukupnih umskih povrina, i to: VIn 4.387,56 ha; VInd 65,35; VIne 1.489,29 ha; VIe 219,39 ha, VId 31,42 ha i VIns 130,33 ha. Kao i predhodnu kategoriju i ovu karakteriu zemljita na fliu (glincu i kriljcu) i zemljita na laporovitim krenjacima eutrini kambisoli i kalkokambisoli, samo sa neto manjom dubinom soluma i veim nagibom terena, to ujedno uzrokuje veom opasnou od klizanja terena i erozije tla. Potrebno je napomenuti da je kod ove kategorije mjestimino (mikrolokaliteti) izraena i stjenovitost (zemljita nastala na jursko-krednom fliu). Od bioprodukcije, na ovoj kao i na prethodnoj kategoriji, zastupljene su iste etinarske ume kao i mjeovite ume smre, bukve, hrasta i jele, ali sa neto manjom produktivnou nego na V kategoriji. Ova kategorija zastupljena je u zapadnom dijelu opine u podruju Bukovog grma, Pardue, Tihomilja, Sporin bora, te oko mjesta aria staje. U sjevernom dijelu opine zastupljena je u podruju Tisovika, Brezovae i Goletice, a u istonom dijelu podruje oko rijeke Vrbas i Vitreue, te u junom dijelu u

    podruju oko Borove Ravni i Pridvoraca.

    Ova kategorija zahvata povrinu od 12.878,18 ha ili 32,3 % ukupnih povrina, i to : VIInk 3,81 ha; VIIne 6.373,10 ha; VIIn 6.402,08 ha; VIInes 89,52 ha i VIInse 9,68 ha. Uglavnom je predstavljena plitkim i vrlo plitkim tlima kao to su kalkomelanosoli na jedrim krenjacima i dolomitima, rendzine na laporovitim krenjacima, rankeri na pjearima i glincima, a manje su zastupljena plitka smea tla, vrlo plitka (distirni i

    V kategorija umskih povrina

    VI kategorija umskih povrina

    VII kategorija umskih povrina

  • 19

    eutrini kambiosli na pjearima i glincima). Kao i kod prethodne kategorije i kod ove je znaajan ograniavajui faktor nagib terena (do 400), a zatim stjenovitost (na zemljitima koja su se razvila na jedrim krenjacima) i potencijalna mogunost erozije i klizanja na sedimentima jursko-krednog flia. Na podruju ove kategorije su stanita mjeovitih uma slabije bioprodukcije. Ovo je najzastupljenija kategorija i zahvata veliki dio sjeveroistonog, istonog i jugoistonog dijela opine oko naselja Jelii, zatim podruje iznad rijeke Bistrice, Bijela Gromilica, Devetaci, te podruje Divana. Zastupljena je i u zapadnom dijelu opine u podruju Sadovine, Vraije sie i Toila.

    KATEGORIJE NEPLODNIH I GRAEVINSKIH POVRINA

    Ova kategorija zahvata povrinu od 84,60 ha ili 0,2 % od ukupnih povrina opine. Ovo je vrlo ogranien prostor koji se vezuje uglavnom za jedre krenjake i mjestimino kriljce. Ograniavajui faktor ove kategorije je veliki nagib terena (preko 400) i velika stjenovitost (preko 80 %), tako da su na ovim povrinama uglavnom zastupljeni kamenjari (litosoli). Ova kategorija zastupljena je u sjeverozapadnom dijelu opine u podruju Toila (Raduki kamenolom - Triskavac); i u istonom dijelu opine u podruju Rudnice, Kozije stijene i Imerovca, te Ledenice na podruju Dobruke Vranice. Zajedno sa vodenim povrinama i eksploatacionim podrujem rudnika ini 0,3 % ili 133,90 ha.

    U neplodno zemljite svrstavaju se i izgraena podruja (industrijska i stambena), saobraajnice i dr. Na podruju ove opine ukupno je izgraeno 472,04 ha ili 1,21 %

    ukupne povrine opine.

    ZONE PROIZVODNE SPOSOBNOSTI I NAIN KORITENJA ZEMLJITA GORNJI VAKUF- USKOPLJE

    I zona agrozona I

    Sa aspekta zemljinih potencijala ova zona se smatra najvrednijim podrujem. Zahvata povrinu od 3.004,31 ha ili 7,5 % ukupne povrine opine. U ovoj zoni je mogua intenzivna ratarska i voarska proizvodnja. To su podruja rijenih terasa i blagih padina izmeu 600 i 700 m nadmorske visine, a ine je zemljita III kategorije i IVa i IVb

    podkategorije.

    VIII kategorija - neplodna zemljita

    Zemljite u graevinskom aspektu - izgraeno

  • 20

    II zona agrozona II

    Ovu agrozonu predstavljaju inklinirani tereni V i VI kategorije u povrini od 9.789,68 ha ili 24,5 % ukupne povrine opine. Ovo je zona poluintenzivne poljoprivredne proizvodnje i ujedno je najzastupljenija agrozona u opini. Agrotehnikim, te agro i hidromeliorativnim mjerama proizvodnja bi se mogla intenzivirati, kako voarskih, tako i ratarskih kultura. Inae, ova zona je zona suhog ratarenja i voarstva. Openito tla ove zone su pod utjecajem erozionih procesa i bitni ograniavajui faktori su nagib terena,

    oteano koritenje mehanizacije i mjestimino dubina soluma.

    III zona agrozona III

    Ova agrozona zahvata 2.796,93 ha ili 7,0 % ukupne povrine opine. Predstavljena je VII kategorijom. Uglavnom se koristi u stoarstvu kao zona panjaka i slabih livada.

    IV zona zona uma

    Zona umske vegetacije zahvata povrinu od 23.732,25 ha ili 59,4 % ukupne povrine opine. Predstavljena je IVd, IVn, Vn, Vne, Vd, Vek, Ve, Vnd, Vnds, Vnes, Vns, VIn, VIns, VId, VIe, VIne, VInks, VIInk, VIIne, VIIn, VIInes i VIInse kategorijom. Prostori ove zone karakteristini su heterogenou zemljinog pokrivaa. Prisutne su posljedice erozionih procesa. Na viim nadmorskim visinama sa razvijenom orografijom erozioni procesi su najintenzivniji.

    V zona urbani prostori i povrine iskljuene iz sfere biljne proizvodnje

    Ova zona obuhvata stambenu i industrijsku zonu, saobraajnice, kamenjare, eksploataciona podruja (rudnik) i ostale neproduktivne zemljine povrine. Zahvata 605,94 ha ili 1,5 % ukupne povrine opine. Potrebno je naglasiti da je poljoprivredno zemljite vie napadnuto izgradnjom nego umsko i to najvie IVb i III kategorija i neto manje V kategorija, a najmanje IVa i VI kategorija.

  • 21

    Tabela br. 4. - Struktura zastupljenih tipova tla/zemljita

    Tip tla Povrina (ha) %

    Dystric Kambisol 2161,34 5,38

    Eutric Kambisol 1645,76 4,10

    Fluvisol 2159,16 5,38

    Kalkokambisol 162,22 0,40

    Kalkomelanosol 7959,17 19,82

    Kalkomelanosol+Kalkokambisol 12137,78 30,23

    Kalkomelanosol+Kalkokambisol+Regosol 75,57 0,19

    Litosol 36,26 0,09

    Ranker 94,14 0,23

    Ranker+Dystric Kambisol 13378,34 33,32

    Rendzina 344,54 0,86

    Ukupno 40.154,28 100,00

    Ilustracija br. 1. - IV zona umskih povrina (opina Gornji Vakuf-Uskoplje)

  • 22

    Prikaz br. 2. - Pedoloka karta opine Gornji Vakuf - Uskoplje

  • 23

    Prikaz br. 3. - Karta koritenja zemljita opine Gornji Vakuf - Uskoplje

  • 24

    4. STARTNA POZICIJA - STANJE SEKTORA

    AGRARA

    Znaaj poljoprivrede kao temelja agroindustrijskog kompleksa u cjelini, kao i pojedine metode rjeavanja razvojnih protivrjenosti, mijenjaju se u zavisnosti od ukupnog privrednog razvoja odreenog proizvodnog regiona ili drave u cjelosti. Najvei dio poljoprivredne proizvodnje koristi se za ishranu stanovnitva, tako da je robnost proizvodnje niska, a finansijski input za proizvoaa skroman. Stanje sektora agrara u opini Gornji Vakuf-Uskoplje kao i veini podruja u zemlji s aspekta gubitka seoskog stanovnitva, obnove sektora u tehniko-tehnolokom smislu, nema povoljno drutveno i poslovno okruenje. Danas u BiH agrarni sektor prate razna ogranienja koja nepovoljno utjeu na efikasnost, umanjuju produktivnost i prinose u sektoru agrara. Ta ogranienja su usitnjenost posjeda porodinih gazdinstava, izvozna ogranienja, esto nekontrolisana vlastita proizvodnja, neureeno zemljite, nedovoljno koritenje obilatog resursa vode za navodnjavanje, nedostatak kvalitetne mehanizacije i druge opreme, nedovoljan transfer znanja u odreenim proizvodnjama, nedovoljna investiciona ulaganja i drugo. Sva navedena ogranienja dominiraju u opini Gornji VakufUskoplje. Imajui u vidu nisku akumulativnu sposobnost poljoprivrede jasno je da je u postojeim uslovima teko odriv eventuelni profit odreene proizvodnje, pa ak i nivo proste reprodukcije. Ipak, resursni temelj opine Gornji Vakuf - Uskoplje nije dovoljno iskoriten.

    Zbog nekonzistentne agrarne politike na nivou BiH i F BiH, bile su prioritetne druge privredne grane u odnosu na razvoj poljoprivrede, bez obzira na ogromne prirodne potencijale (panjaci, livade, stoni fond, uslovi za organsku proizvodnju), te je sektor agrara ostao gotovo zanemaren.

    Negativan saldo migracije i rastui indeks starosne dobi nosi sa sobom izraenu depopulaciju ruralnih podruja opine Gornji Vakuf-Uskoplje, ali i njeno istovremeno demografsko starenje. Negativni demografski i ekonomski trendovi izraeniji su u ruralnim podrujima. Ruralno podruje zaostaje i u razvijenosti osnovne saobraajne, komunalne i socijalne infrastrukture, pa u tim sredinama nedostaju osnovni preduslovi drutvenog i ekonomskog razvoja.

    U ruralnim podrujima opine Gornji Vakuf-Uskoplje, poljoprivreda je esto glavni (a ponekad i jedini) generator zapoljavanja i dohotka. Meutim, nizak nivo produktivnosti, nepovoljni klimatski i pedoloki uslovi, razruenost i usitnjenost kapaciteta u primarnom sektoru i njegova neorganizovanost sa jedne strane, neorganizovan otkup (izuzev otkupa mlijeka i ljekovitog bilja), nedostatak preraivakih kapaciteta, plasman poljoprivrednih proizvoda, nedostupni i nepovoljni krediti za poljoprivredu sa druge strane, predstavljaju ogranienja za razvoj poljoprivrede.

  • 25

    Poljoprivreda opine tradicionalno je orijentirana na stoarstvo, prvenstveno na gajenje goveda i ovaca, i na proizvodnju nekih povrtnih kultura, prije svega kupusa. Na podruju opine broj farmi je 817, od ega je 376 u segmentu stoarstva, a 441 u biljnoj proizvodnji.

    Usitnjenost posjeda na porodinim gazdinstvima je jedan od elemenata koji sputava razvoj specijalizirane (tipizirane) proizvodnje, upotrebu mehanizacije, efikasniju primjenu agrotehnikih mjera, a time se tee sprovodi organizovaniji vid proizvodnje i poveanje prinosa na njima

    Poljoprivrednu proizvodnju u opini Gornji VakufUskoplje karakterizira naturalna proizvodnja u porodinim gazdinstvima za podmirenje prehrambene sigurnosti sopstvene porodice, a manjim dijelom robna (komercijalna) proizvodnja koja uglavnom nije ugovorno vezana sa preraivakom industrijom. Sistem distribucije, prodaje i promocije proizvoda, naroito znaajnih domaih proizvoda (sira, meda, voa i ostalih proizvoda domae radinosti), nije povoljan i normativno nije ureen. Odsustvo organizovanog otkupa i problem plasmana poljoprivrednih proizvoda ilustruje i podatak o nepostojanju otkupno-distributivnog centra koji bi od poljoprivrednih proizvoaa preuzimao funkciju otkupa i plasmana proizvoda (sortiranje, pakovanje, skladitenje i transport ), u skladu sa zahtjevima trita, a u interesu samih proizvoaa. U svrhu ureivanja trita i promocije poljoprivrednih proizvoda i produkata domae proizvodnje, potrebno je uspostaviti integrisan sistem kontrole proizvoda i izraditi sistem certifikacije tih proizvoda

    Od preraivakih kapaciteta mljekara Agrocentar d.o.o. Gornji Vakuf-Uskoplje koja ima instaliran kapacitet od 8.000 l/dan, a trenutno ga koristi sa 30 %, najznaajniji je subjekat u preradi sektora agrara. Na teritoriji opine nema klanine mesne industrije, pa se usluge vre po potrebi u mesarama, ugostiteljskim i ostalim objektima. Analiza stanja u ovom sektoru ukazuje na neophodnost podizanja konkurentnosti preraivakih kapaciteta i vre povezivanje sa primarnim sektorom. Bogatstvo ljekobilja, umskih plodova i gljiva, i njihovo sakupljanje, ima dugu tradiciju, to je posljednjih godina utjecalo na poveano interesovanje za jaanje kapaciteta otkupa i osnovne prerade u ovoj djelatnosti. Sektor otkupa i dorade ljekovitog bilja i gljiva je ureena oblast koju je neophodno finansijskim inputom podsticati i stvarati uslove za jo veu mogunost

    otkupa i plasmana u ruralnim podrujima opine.

    4.1. Vaniji sektori poljoprivredne proizvodnje

    Poljoprivreda je na ukupnom prostoru drave, prema tome i opine Gornji Vakuf - Uskoplje i dalje ostala optereena brojnim problemima i jo ne pokazuje jasnu viziju vlastitog drutvenog razvoja, bez obzira na njenu privrednu i drutvenu zadau. Od vanijih uloga proizvodnje hrane u drutvenom razvoju navodimo osnovne :

    o Proizvodnja hrane i ukupan sektor agrara imaju znaajnu ulogu u privrednom razvoju opine.

  • 26

    o Poljoprivreda je bila jedan od sigurnijih izvora za ekonomsko odravanje porodinog gazdinstva. Pojava poveanog bavljenja poljoprivredom, kao socijalnim stabilizatorom, prisutna je pogotovo u podrujima gdje su druge mogunosti zapoljavanja veoma suene.

    Biljna proizvodnja samo u nekim vidovima pokazuje trendove poveanja (najbri rast ostvaren je u voarskoj i povrtlarskoj proizvodnji, kao to je povean broj povrina zasaenih raznim sortrama ljiva /dominantne sorte aanke/, malinom /sorte Vilamet i Miker/ i jagodom, neto manje je poveanje povrina pod jabukom i vinjom kao i pod jezgrastim voem (orah i ljenjak). Proizvodnja se u voarstvu znaajno oporavila u odnosu na poslijeratno stanje. Posmatrajui broj rodnih stabala (2005. - 2011.) unutar pojedinih vonih vrsta uoava se znatno poveanje zasada ljiva, stagnacija i smanjenje rodnih stabala jabuka, kruaka, poveanje rodnih stabala kod vinje, blagi porast kod

    oraha i progres u zasadima maline i jagode.

    U principu, proizvodnja strnih ita ima trend blagog smanjenja sjetvenih povrina. Povrine pod povrem, prije svega krompirom i kupusom, znaajno su zastupljene i nemaju trend oscilacija. Zbog smanjivanja ukupnih povrina oranica i vrtova, i velikog udjela neobraenih oranica povrine na kojima se odvija ratarsko-povrtlarska proizvodnja, ima trend blagog smanjivanja. Povrine pod panjacima i livadama imaju trend blagog poveanja. Bogastvo i raznovrsnost ljekovitog bilja i drugih umskih proizvoda predstavlja resurs iznad prosjenih vrijednosti u irem okruenju.

    Animalna proizvodnja u podrujima opine ima najvei ekonomski znaaj u poljoprivredi. Poseban je znaaj stoarstva u tome to se putem gajenja preivara iskoritavaju proizvodne povrine koje u ovoj opini preovladavaju u strukturi ukupnih poljoprivrednih povrina.

    Govedarstvo je najvanija grana stoarstva, s ukupnim brojem 3.150 grla. Pasminski sastav goveda dosta je nepovoljan, jer je jo uvijek u C kategoriji preko 50% ukupne populacije goveda. Ovarstvo je takoer vana grana stoarstva i po ekonomskom znaaju dolazi odmah iza govedarstva. Ova proizvodnja zasniva se na 11.705 grla. Preovladava ekstenzivno gajenje ovaca. Proizvodnja se uglavnom zasniva na proizvodnji

    mesa i u manjem obimu mlijeka i vune.

    Kozarstvo je po obimu sporadino zastupljeno, ali izuzetno bitno i perspektivno i zasniva se na 250 grla.

    Svinjogojstvo predstavlja uglavnom industrijsku granu stoarstva. Ukupan broj svinja na opini iznosi 500 od ega je oko 150 krmaa i supeasnih nazimica. Vrlo je mali broj robnih, porodinih gazdinstava s veim farmama uzgoja svinja. ivinarstvo ide prema tendenciji poveanja proizvodnje jaja i ivinskog mesa (brojlera). Na ovu proizvodnju znaajno utjeu : proizvodnja koncentrovane stone hrane, odgoj roditeljskog jata hibrida teke linije, otvaranje inkubatorskih stanica i proizvodnja jednodnevnih pilia, otvaranje savremenih klanica za ivinu i razvoj preraivakih kapaciteta. Veina

  • 27

    navedenih aspekata je izvan opine Gornji VakufUskoplje, kao i izvan Srednjobosanskog kantona. Ukupan broj peradi je 12.500, od ega je 9.500 koka

    nosilica.

    Pelarstvo na ovim prostorima ima dugu i bogatu tradiciju. Zastupljenost vie klimatskih zona, velike povrine prirodnih livada, panjaka i prostrano podruje sa bogatim floristikim sastavom, osiguravaju povoljne uslove za razvoj ove privredne djelatnosti u odnosu na druga podruja u BiH. Znaaj pelarstva ne ogleda se samo u proizvodnji meda i drugih pelinjih proizvoda, ve i u opraivanju biljaka, ime doprinosi poveanju produktivnosti raznih vrsta vonih i drugih kultura. Dominira stacionirano pelarenje, a mali dio proizvoda (meda) plasira se kroz maloprodaju, uglavnom je to prodaja na pijacama, sajmovima ili kunom pragu. Ukupan broj pelinjih drutava na opini iznosi 1.384.

    4.2. Ogranienja u agrarnom sektoru

    4.2.1. Negativna demografska kretanja i niska produktivnost Poljoprivreda preuzima ulogu socijalnog stabilizatora za najosjetljiviji dio populacije. To su uglavnom staraka domainstva koja se obino bave proizvodnjom hrane za vlastite potrebe, zatim dio radno aktivne populacije koja je direktno pogoena posljedicama tranzicije i ukupnih promjena, uglavnom kroz gubljenje zaposlenja u drugim privrednim granama. Relativno niska produktivnost rada u poljoprivredi je, takoer, opa karakteristika agrarnog sektora. Ovakva situacija posljedica je razliitih uzroka, a jedan od njih je i nizak tehniki nivo poljoprivredne proizvodnje, koja poveava potrebu u

    fizikom radu.

    4.2.2. Nedovoljno razvijen prehrambeno preraivaki sektor Izraen je nizak stepen finalizacije poljoprivrednih proizvoda, znaajan udio samosnabdijevanja stanovnitva hranom, kao i izraen plasman poljoprivrednih proizvoda neregistrovanim kanalima prodaje. Poveanje broja zaposlenih u sektoru agrara mogue je postii prilivom sredstava kroz investicije i konsolidacijom financijskog sistema na veim nivoima vlasti. Poljoprivredni subjekti imaju negativne finansijske performanse, koji se manifestuju kroz opadanje trinog uea i rentabiliteta, poveanje zaduivanja, neadekvatno investiranje i povean obim novih

    poslovnih poduhvata na raun primarnog sektora.

    4.2.3. Investicije kao ograniavajui faktor razvoja poljoprivrede Investicije u dosadanjem razvoju primarne proizvodnje i prehrambeno-preraivakog kompleksa bile su nedovoljne, ili zanemarljive i nisu mogle biti motor razvoja agrara. Imajui u vidu perspektive opine Gornji Vakuf-Uskoplje koje iz navedenih injenica proizilaze, evidentno je da e u buduem razvoju porodinih gazdinstava investiciona aktivnost zauzimati krucijalno mjesto. Investicije imaju presudnu ulogu u realiziranju ciljeva i prioriteta agrarnog sektora, prije svega kao pokretaki instrument kvantativnog rasta ukupnih agrarnih proizvodnih faktora, ali i stvaranje uslova za bolji ivot na selu.

  • 28

    U ovom srednjoroju rast investicija u poljoprivredi predstavlja uslov njene tehnike i tehnoloke modernizacije, a u krajnjoj mjeri jedan je od uslova ekonomske stabilnosti opine. Bez osmiljene strukture investicija nema rasta osnovnih i obrtnih sredstava, poveanja broja radnih mjesta, bolje produktivnosti rada, raznolikosti proizvodnje. Opina Gornji Vakuf-Uskoplje po svom geografskom poloaju, agroekolokim uslovima, prirodnim resursima predstavlja interesantno podruje za domae i ino investiranje u

    sektoru agrarne privrede.

    4.2.4. Promjenjiva agrarna politika i nedovoljna budetska podrka Budetska podrka za poljoprivredu sa nivoa F BiH po svim kriterijima je nedovoljna, iako je posljednjih godina imala opu tendenciju rasta, ali nije u kontekstu usvojene Strategije razvoja poljoprivrede F BiH (2007.-2012.) s predloenih 6% od ukupnog prorauna budeta. (U EU budetska podrka u sektoru agrara po stanovniku je 250 KM, u BiH 16,00 KM). Struktura agrobudeta u F BiH varirala je iz godine u godinu. Variranje temeljnih grupa mjera u podrkama ukazuje da znatan broj istih nije ustaljen i da nisu dovoljno praeni efekti tih mjera. Oficijelna budetska podrka sa nivoa opine Gornji Vakuf-Uskoplje bila je zanemarljiva.

    4.2.5. Relativno visoke cijene poljoprivrednih proizvoda Komparacija otkupnih cijena na svim nivoima drave, prema tome i opine Gornji Vakuf-Uskoplje, pokazuju da se proizvodi mogu razvrstati u nekoliko grupa, meu kojima su i one sa natprosjenim visokim cijenama i na taj nain iskazuju i relativno manju konkurentnost (krompir, mlijeko i mlijeni proizvodi, pilee i svinjsko meso). Razlog za veom cijenom moe se pronai u niskoj intenzivnosti proizvodnje i nerazvijenim trinim strukturama. U drugoj grupi su proizvodi ije su cijene relativno niske i time ukazuju na veu konkurentnost (jagnjad). U narednu grupu mogu se razvrstati proizvodi koji su po konkurentnosti izmeu prethodnih, odnosno gdje je teko odrediti nivo cijena (povre, telad, jaja). Opa je ocjena da su cijene poljoprivrednih proizvoda relativno visoke (izuzev ekstremnih godina sa najezdom uglavnom povrtnih i vonih proizvoda iz inozemstva (primjer 2010. i 2011. godina) i time poljoprivreda iskazuje prilinu mjeru cjenovne nekonkurentnosti.

    4.3. Okviri i mjere i ciljevi stratekih opredjeljenja

    Strategijom se predlae :

    Jasno definisane naznake budueg razvoja Strukturne promjene Pravce reforme

  • 29

    Temeljne naznake budueg razvoja :

    o Budui razvoj poljoprivrede i preraivake industrije u skladu sa orijentacijom odrivog koncepta razvoja agrara treba snano da afirmie ouvanje ivotne sredine i odrivo upravljanje prirodnim resursom.

    o Ubrzaniji razvoj poljoprivrednog sektora u kojima postoji znatan potencijal za poveanje obima proizvodnje do optimalne razine koritenja resursa i odriv razvoj sektora koji mogu biti konkurentni na irem tritu.

    Strukturalne promjene

    Strukturalne promjene podrazumijevaju metode i postupke upravljanja posjedom i bolje upravljanje resursima. One, uz navedeno, u svojoj konkretnoj realizaciji podrazumijevaju:

    o Stavljanje u prvi plan moderne tehnoloke orijentacije kao generalnog naina podizanja efikasnosti po jedinici kapaciteta.

    o Usvajanje intenzivno umjerenih, odrivih tehnologija za odabrane (komercijalne) proizvodnje i njihovo prostorno lociranje u odgovarajue rejone i proizvodne zone, i oblikovanje onih proizvodnih orijentacija koje e biti u stanju da uvedu strani kapital na podruje opine Gornji Vakuf-Uskoplje.

    o Suavanje proizvodne strukture kod manje profitabilnih proizvodnji i uveanje onih koje omoguavaju specijalizaciju i postizanje komparativnih prednosti na tritu.

    o Razvoj trine infrastrukture i dobivanje alternativnih mogunosti za plasman proizvoda.

    Strategija razvoja agrara opine Gornji Vakuf-Uskoplje ima osnovni cilj da predstavi platformu oko koje treba postii konsenzus i koji e ponuditi :

    o Agrarnu politiku koja e omoguiti realizaciju ciljeva i uklapanje u integracione procese poljoprivrede.

    o Pravce razvoja poljoprivrede i preraivake industrije u kontekstu odrivosti i zatite okoline.

    Modeli razvoja su oni u kojima se oekuje opredjeljenje za :

    o Ubrzanim razvojem poljoprivrednog sektora i konkurentnoj proizvodnji. o Stvaranje odrivog poljoprivrednog sektora s veom i efikasnijom proizvodnjom

    hrane koja e imati konkurentnost na domaem i vanjskom tritu. o Stvaranje radnih mjesta za to vei broj nezaposlenih stanovnika.

    Stavljanje poljoprivrede u kontekst integralnog razvoja postavlja znaajno vee zahtjeve u odnosu na dosadanju praksu odnosa prema ovoj privrednoj grani. Za

  • 30

    revitalizaciju i progres agrara opine Gornji VakufUskoplje potrebno je zadovoljiti sljedea dva uslova :

    o Da opina Gornji VakufUskoplje budetom izdvoji potrebna finansijska sredstva za poljoprivredni razvoj (1,5-2% od godinjeg budeta)

    o Da se stvori pozitivna politika volja za konsistentnom agrarnom politikom

    4.4. Demografski pokazatelji

    Opina Gornji Vakuf-Uskoplje prostire se na 402 km2. Prema podacima Federalnog zavoda za statistiku u 2010. godini, opina ima 19.112 stanovnika. Realna razmiljanja upuuju da strategija koja fokusira samo poljoprivredni razvoj (ili industriju hrane u cjelini) ne moe ponititi sve zapreke za uspostavljanje prostorne demografske ravnotee i stvaranje trajnih interesa da ljudi ive na selu. Stoga veliki dio tih zadaa moraju na sebe preuzeti projekti opeg seoskog (ruralnog) dakle, industrijskog i svakog drugog razvoja kakvi se u nas tek odnedavno javljaju, i to uglavnom u projektima koje promovira meunarodna zajednica.

    Tabela br. 5. - Usporedba starosnih struktura stanovnitva

    Opis 2009 2010 2011 Prosjek u %

    Od 0 do 14 godina 4.142 4.113 4.090 4.115 21.52

    Od 15 do 64 godine 12.782 12.692 12.619 12.697 66.41

    Preko 65 godina 2.324 2.307 2.294 2.308 12.07

    Ukupno 19.248 19.112 19.003 19.121 100

  • 31

    -50

    0

    50

    100

    150

    200

    250

    2005 2006 2007 2008 2009 2010

    Broj roenih Broj umrlih Prirodni prirataj

    Grafikon br. 2. - Usporedba starosnih struktura stanovnitva

    Za stanovnitvo opine Gornji Vakuf-Uskoplje moglo bi se uopeno kazati da je demografski u srednjoj starosnoj dobi, s prosjenom starou 40 godina. U opini je registrovan vei broj stanovnitva u kategoriji 0 -14 godina u odnosu na kategoriju 65 i vie godina, to upuuje na injenicu da je natalitet zadovoljavajui. Meutim, zabrinjava ukupna brojnost stanovnitva opine koja se iz godine u godinu smanjuje.

    Grafikon br. 3. - Broj stanovnika po godinama

  • 32

    U opini Gornji VakufUskoplje prema podacima Federalnog zavoda za statistiku, u 2011. godini prosjeno je bilo zaposleno 2.519 radnika, to pokazuje da je u odnosu na 2010. godinu povean broj zaposlenika za 125. Prosjean broj nezaposlenih u 2011. godini iznosio je 3.100. Najvei broj osoba radi i ostvaruje odgovarajui profit koji se ne prijavljuje dravi, a hipotetiki, veina njih mogu biti prijavljeni na evidenciju slubi za zapoljavanje.

    Tabela br. 6. - Broj zaposlenih i neto plaa (2010.-2011.)1

    Prosjena neto plaa Prosjean broj zaposlenih Nezaposleni

    2011

    godina 2009 2010 2011 2009 2010 2011 2011

    G.Vakuf-Uskoplje 697,54 771,21 767,14 2.308 2.396 2.519 3.100

    SBK/KSB 650,90 667,84 675,02 37.298 38.884 39.017 39.030

    Grafikon br.4. - Broj zaposlenih i nezaposlenih u SBK

    Federalni Zavod za statistiku

  • 33

    Grafikon br.5. - Nezaposlenost prema strunoj spremi

    4.5. Niska produktivnost

    Poljoprivreda preuzima ulogu socijalnog stabilizatora za najosjetljiviji dio populacije. To su uglavnom staraka domainstva koja se obino bave proizvodnjom hrane za vlastite potrebe, zatim dio radno aktivne populacije koja je direktno pogoena posljedicama tranzicije i ukupnih promjena, uglavnom kroz gubljenje zaposlenja u drugim privrednim granama. Relativno niska produktivnost rada u poljoprivredi je, takoer, opa karakteristika agrarnog sektora. Ovakva situacija posljedica je razliitih uzroka, a jedan od njih je i niska tehnika razina poljoprivredne proizvodnje, koja poveava potrebu u

    fizikom radu.

    Preporuke :

    o Promovisati ivotni ambijent (ali na njemu i raditi) za pristojan ivot na selu. o Razvijati svijest o linoj odgovornosti za dosadanji, ali i budui pristup

    stanovnitvu sela. o Prioritetno obezbijediti podrku za ublaavanje emigracije (bijega, odliva)

    mlaeg stanovnitva sa sela.

  • 34

    Tabela br. 7. - Analiza strukture privrede

    Opis Pravne osobe

    Jedinice u sastavu

    Obrt

    A - Poljoprivreda, lov i umarstvo 3 1 58

    B Ribarstvo 1 - -

    C - Vaenje ruda i kamena 3 - -

    D - Preraivaka industrija 44 4 74

    E - Proiz. snabdijevanje elektr. energijom i vodom 4 2 -

    F Graevinarstvo 6 - 24

    G - Trgovina; popravak motornih vozila, motocikla 39 34 213

    H - Ugostiteljstvo 2 4 177

    I - Prevoz, skladitenje i veze 12 6 23

    J - Finansijsko/Financijsko posredovanje - 16

    K - Poslovanje nekretninama, iznajmljivanje 5 2 17

    L - Dravna uprava i odbrana, socijalno osiguranje 5 3

    M - Obrazovanje 8 - 7

    N - Zdravstveni i socijalni rad 7 1 3

    O - Ostale javne, komunalne i uslune djelatnosti 68 34 35

    P - Privatna domainstva sa zaposlenim osobljem - - -

    Q - Eksteritorijalne organizacije i tijela - - -

    5. CILJEVI I MJERE POLJOPRIVREDNE POLITIKE

    5.1. Makro okviri poljoprivredne politike

    Poljoprivredna politika na svim nivoima drave, pa prema tome i u opinama u proteklom periodu bila je povezana sa ukupnom njenom ulogom u sektoru agrara. Ipak, posljednjih godina deavaju se primjetne promjene u politikom okviru i makroekonomskim odnosima koje su se odrazile i na ostale aspekte ukupnog ivota i privreivanja. Uvoenjem trinih principa i izgradnja trnih atributa svakako da su imali utjecaj na sektor agrara kao najosjetljivije grane privrede. Sporo prilagoavanje drave inicijativama i otvaranju prema procesima za integracione promjene EU ipak zahtijeva novo definisanje i uloge poljoprivrede i na niim nivoima drave (kantonima i niim administrativnim jedinicama - opinama). Agrarna politika na nivou BiH je povjerena Ministarstvu vanjske trgovine i ekonomskih odnosa (MVTEO). Klasinog nosioca agrarane politike, na nivou BiH nemamo, pa je zbog toga voenje agrarne politike u praksi na razini opina, kantona i entiteta.

  • 35

    Strategija razvoja poljoprivrede u srednjoronom razdoblju je vie nego potrebna, a razlozi su :

    o Uvaavanje specifinosti opina, u smislu specifinosti poljoprivredne proizvodnje. o Potenciranje i insistiranje na onim proizvodnjama koje su specifinost opine i

    kantona. o Podizanje konkurentnosti upravo onih proizvodnji koje su zadane postojeim

    agroklimatskim uslovima. o Razvoj ruralnih podruja opina, kantona i razvoj diverzificiranih djelatnosti koje

    e sprijeiti deagrarizaciju i depopulaciju ruralnih podruja. Nova tranzicijska poimanja uklonila su administrativne i neke formalne prepreke u razvoju agrara u privatnom porodinom posjedu, ali nisu razrijeila neke temeljne strukturne dileme i nisu omoguila eljeni tempo razvoja. Liberalizacija i izlaganje mnogih pravnih i fizikih agrarnih subjekata ozbiljnoj trinoj utakmici (iako je to strateka orijentacija) nosi sa sobom ozbiljne probleme. Zapravo, porodino poljoprivredno gazdinstvo zbog loe startne pozicije nije danas konkurentno poljoprivredi iz okruenja, bez obzira na uklapanje prema trinim principima i

    uvoenjem, u znaajnoj mjeri, meunarodnih standarda i prakse.

    Ono to je fokus problema u sektoru agrara u naim uslovima je poimanje i stvarnost da je agrar jedina mogunost za obezbjeenje prehrambene sigurnosti i dohotka poljoprivrednika. U tom aspektu poljoprivreda, pogotovo u ruralnim podrujima, jo uvijek ima ulogu socijalnog amortizera, to nosi sa sobom i negativne posljedice. Dakle, poljoprivreda ublaava socijalne tenzije, ali se na taj nain odrava naturalna proizvodnja (proizvodnja za autokontum - usitnjeni sektor) i koe nune sektorske promjene. Bez obzira na navedene slabosti provedeni su i mnogi reformski iskoraci i ostvareni solidni rezultati u pojedinim vidovima biljne i animalne proizvodnje, iako jo nedovoljni, predstavljaju dobru osnovu za budue korake i prilagoavanje tranzicijskim

    procesima.

    Mnogi strateki dokumenti vezani za revitalizaciju sektora agrara esto su predlagali mjere za postizanje odreenih ciljeva, koji su esto postavljani dosta ambiciozno, ponekada i nerealno. Ponekada su bili proizvodno orijentirani, a nisu dali ono to je najbitnije, prije svega ulogu drave u razvoju poljoprivrede. Veliki broj napisanih dokumenata ostali su kao beivotna papirne tvorevine ili spisak pustih elja, ali nikako

    kao platforma u promjeni ambijenta u sektoru agrara.

    Pozitivnija klima prema poljoprivredi jeste evidentna, naalost nije mogue ta stremljenja pratiti finansijskim inputom. Moglo bi se rei da je ona, ne samo formalno prisutna, nego je i u nekim aspektima praktino potvrena. Na ovaj nain opina Gornji Vakuf-Uskoplje se svrstala meu one politike jedinice u F BiH koje agraru prilaze sa njegove programsko-dokumentacijske strane, to bi trebao biti obeavajui uvod i za dobre razvojne poetke temeljene na implementaciji Strategije.

  • 36

    5.2. Reformski ciljevi agrarne politike

    Reforme agrarne politike su odreene u Zakonu o poljoprivredi F BiH, prema tome bitne su i za nie nivoe vlasti ukljuujui i opine i trebaju strateki obuhvatati :

    Ciljevi :

    o Poveanje samodovoljnosti domaim poljoprivrednim proizvodima i stvaranje uslova u kojima e se potroaima osigurati odgovarajua i stabilna ponuda poljoprivrednih proizvoda u skladu sa njihovim zahtjevima, posebno u pogledu cijene i kvaliteta, te zdravstvene ispravnosti hrane.

    o Poveanje i unapreenje poljoprivredne proizvodnje i izvoza s ciljem jaanja konkurentnosti na domaem i inozemnom tritu.

    o Osiguranje stabilnog poljoprivrednog dohotka i omoguavanje adekvatnog ivotnog standarda poljoprivrednim proizvoaima.

    o Tehniko-tehnoloko unapreenje sektora poljoprivrede. o Osiguranje integracije sektora poljoprivrede u EU i globalno trite. o Racionalno koritenje i ouvanje prirodnih resursa, zatita okoline i unapreenje

    integralne i organske poljoprivrede. o Razvoj i ouvanje ruralnih podruja i ouvanje tradicionalnih ruralnih vrijednosti. o Iznalaenje povoljnijih uslova za rjeavanje radno-pravnog statusa poljoprivrednih

    proizvoaa.

    Mjere Mjere poljoprivredne politike su one kojima se ostvaruju ciljevi poljoprivredne politike, a koje se donose na dravnom, federalnom, kantonalnom i opinskom nivou. Mjere podrke za poljoprivredu i ruralni razvoj postepeno e se prilagoavati na svim nivoima vlasti u cilju usklaivanja sa vrstama mjera u EU. S obzirom na podruje djelovanja, mjere poljoprivredne politike dijele se na mjere :

    o trino-cjenovne politike, o strukturne politike, o zemljine politike, o novanih podrki u poljoprivredi.

    Mjere poljoprivredne politike moraju biti meusobno usklaene i moraju se provoditi prema principima neutralnosti i ravnopravnosti. Jedna od najvanijih mjera u reformi agrarne politike od opine do nivoa drave koju bi trebalo potovati i u opini Gornji VakufUskoplje je postepena izgradnja sistema integrisane politike ruralnog razvoja, koja se treba harmonizirati sa EU. Ova politika ima tri strateka cilja :

  • 37

    o Podizanje konkurentnosti kroz razliite vidove podrke primarnoj poljoprivredi i preraivakoj industriji.

    o Podrke specifinim proizvodnjama koje su uslovljene agroklimatskim uslovima na podruju opine Gornji Vakuf-Uskoplje.

    o Bolje upravljanje resursima i okolinom i divesrifikacija aktivnosti u ruralnim podrujima (stvaranje preduslova da se seosko stanovnitvo bavi irim izborom aktivnosti.)

    5.3. Koncept odrivog razvoja poljoprivrede

    Efikasne odgovore za dugorono rjeavanje postojeih problema ne daju niti neoliberalni niti protekcionistiki koncept agrarne politike. Stoga Strategija predlae koncept odrivog razvoja poljoprivrede. Cilj ovog koncepta je odravanje multifunkcionalne uloge poljoprivrede i modernizacija svih segmenata radi realizacije i breg prilagoavanja u prihvaanju i uope poimanju evropske poljoprivrede (opine, kantoni koji u svojim okvirima bre prestruktuiraju sektor agrara prema EU konceptu, bez obzira na veliku zavisnost o veim nivoima vlasti, imaju ansu za bru njenu revitalizaciju i konzistentnost). Koncept odrivog razvoja izvorno se vezuje za upravljanje prirodnim resursima na nain koji osigurava njihove reproduktivne sposobnosti. Strategija razvoja agrara na nivou opine Gornji Vakuf-Uskoplje, upravo predlae koncept odrivog razvoja poljoprivrede, a nikako rjeavanje postojeih problema protekcionistikim niti neoliberalnim metodama.

    5.4. Trino cjenovna politika (ambijent na nivou BiH)

    U okviru trino-cjenovne politike, carinske i politike cijena poljoprivrednih proizvoda, kao i spoljnotrgovinske politike i mjere za stabilizaciju trita, bit e ograniene prije svega zahtjevima koji proizilaze iz potpisanih meunarodnih ugovora. To su prije svega potpisani sporazum CEFTA i Sporazum o stabilizaciji i pridruivanju (SSP2), i ostali bilatertalni sporazumi. Iako unutar svih tih sporazuma postoje klauzule koje govore o zatiti domaega trita, njih nije u praksi lahko provesti.

    Razlog tome je to trite na nivou drave generalno ima karakteristiku institucionalne neureenosti, prije svega usljed netransparentnog i neefikasnog zakonodavnog i sudskog sistema, pogotovo usljed veoma komplikovane procedure u dogovorima i provoenju. Slobodno trite i trina ekonomija esto su sinonimi za zakonski neureeno trite ili trite gdje institucije ne garantuju primjenu postojeih zakona. Nedovoljno efikasne institucije, slaba zatita i bezbjednost vlasnitva, birokratizirani postupci i neefikasna administracija, naroito esto i na lokalnoj razini, glavne su odlike domaeg privrednog ambijenta.

    Janji Pejo, (2002.), WTO i poljoprivreda, Znanstveni glasnik br. 12. Kolektiv autora : Enviromoment Performance Review, Bosnia and Herzegovina, Economics Commission, for Europa.

  • 38

    U okviru trino-cjenovne politike najvanije su mjere za stabilizaciju trita i mjere direktne budetske podrke. Mjere za stabilizaciju trita podrazumijevaju : odravanje spoljnotrgovinske zatite za osjetljive proizvode i koritenje elemenata za stabiliziranje trita u sluaju veih poremeaja. Ove mjere procesima liberalizacije gube na znaaju, pa sve veu ulogu u pogledu obezbjeenja pogodnijih uslova u potpunosti treba da preuzmu direktna plaanja (po ha ili grlu).

    5.5. Mjere strukturne politike na nivou opine Gornji Vakuf -Uskoplje

    To su mjere koje za krajnji cilj imaju promjenu agrarne strukture radi prilagoavanja sektora nadolazeim integracijama i nemilosrdnoj trinoj utakmici. Nepovoljna ukupna struktura poljoprivrede je temeljni ograniavajui faktor njenog daljnjeg razvoja. Zbog toga je potrebno provesti specifine odreene mjere strukturne politike na nivou opine Gornji Vakuf-Uskoplje koje nisu obuhvane mjerama strukturne politike F BiH. To su :

    o Investicije u poljoprivredi na nivou opine radi promjene agrarne strukture (promjena osnovnog stada, investicije u dugogodinje nasade, investicije u preradbene kapacitete, skladine i rashladne kapacitete za voe i povre, ljekovito bilje i gljive.

    o Podrka u marketinkoj pripremi proizvoda za trite. o Razvoj specifinih poljoprivrednih proizvodnji uslovljenih agroklimatskim uslovima

    opine. o Podrka ruralnim podrujima s teim uslovima privreivanja u poljoprivredi

    ( sva podruja iznad 800 m n.v.). o Podrka stvaranju organizacija proizvoaa i udruenja. o Podrka strunom osposobljavanju poljoprivrednika za specifine proizvodnje. o Mjere ruralnog razvoja i ostale mjere.

    Mjere zemljine politike na nivou opine Gornji Vakuf-Uskoplje su upravo nerijeeni posjedovni odnosi na poljoprivrednom zemljitu kao temeljnom resursu za poljoprivrednu proizvodnju. Ipak, postoje naini na koje opina moe snanije potaknuti razvvoj poljoprivrede, a to su prije svega :

    o Provoenje mjera koncesije i dodjele prvog koritenja poljoprivrednog zemljita u vlasnitvu drave.

    o Dodjela u koncesiju umskog zemljita za podizanje dugogodinjih nasada. Ovu mjeru mora pratiti sistem rekultivacije koji treba posebnim mjerama finansijski potaknuti.

    o Zatita od pretvaranja poljoprivrednog zemljita u graevinsko zemljite gdje god je to mogue. U sluaju pretvaranja osmisliti mjere povrata ubranih sredstva od prenamjene u melioracije poljoprivrednog zemljita niih bonitetnih klasa ( navodnjavanje, ureenje , izgradnja puteva i slino. Istina, ova sredstva se godinje plasiraju u ureenje zemljita putem kantona. Da li u odgovarajuoj mjeri Gornji VakufUskoplje koristi ta sredstva u ovom momentu, nije poznato).

  • 39

    o Provoenje mjera obavezne kontrole plodnosti, kontrole kontaminacije i infekcije.

    o Zatita zemljita od erozija. o Strateki cilj navodnjavanje poljoprivrednih parcela.

    5.6. Mjere novanih podrki na nivou opine Gornji Vakuf-Uskoplje

    Podrke sa nivoa opine Gornji Vakuf-Uskoplje trebale bi razvijati komercijalnu proizvodnju kroz preferiranje pojedinanih stratekih proizvoda kako bi se upriliila to bra izmjena zateene strukture porodinih gazdinstava u pravcu njihove komercijalizacije i osposobljavanja za trinu utakmicu. U odnosu na sadanju praksu, sredstva za podrku veim dijelom treba preusmjeravati na investicije, i to kroz znaajnije participacije u kapitalnim ulaganjima, i regresovanje kamata na kredite na raun direktnih cjenovnih podsticaja za pojedine proizvodnje. U proizvodnji se opredjeljivati za podrku po jedinici povrine i grlu, te uvesti regrese za inpute (gnojivo, gorivo). Nije potrebno forsirati neke neperspektivne proizvodnje, a pojam koji je danas u modi kao ''proizvodna strateka opredjeljenja'' nee vie biti aktuelan. Poljoprivrednik nee moi oekivati da mu opina ili neko drugi kae to e proizvoditi, a njegov uspjeh zavisit e od mudrosti njegovih odluka, bez obzira na aktuelne informacije od savjetodavnih strunih slubi. Ove mjere treba paljivo postaviti kako bi se izbjegla bilo kakva preklapanja s mjerama novanih podrki SBK i Federacije BiH. Svakako su to mjere :

    o Sistem kapitalnih ulaganja u poljoprivredi. Ovdje ak moe doi do preklapanja u sistemu kapitalnih ulaganja, opet zavisno o prioritetima.

    o Novane podrke za marketinku pripremu proizvoda za trite i izvoz poljoprivrednih proizvoda.

    Preporuke :

    Strategija podrava onu proizvodnu strukturu koju e shodno svojim interesima oblikovati komercijalna gazdinstva koja osiguravaju snanije zapoljavanje i stjecanje profita i odrivost. Predstojee stvaranje takvih gazdinstava treba prihvatiti kao proces u kojem e svoje anse imati i mala porodina imanja, ukoliko pokau spremnost za organizacijsko objedinjavanje putem zadruga, ili drugih oblika organizovanosti. Proizvoae sa proizvodnjom koja je po obimu ispod svih kriterija rentabilnosti, bez spremnosti za organizovanje usmjeravati na socijalne

    podrke i programe lokalne zajednice opine.

  • 40

    o Podrka podrujima sa ekstremno oteanim uslovima privreivanja. o Podrka proizvodnji mlijeka, mesa, ribe, podizanju vonih zasada, otkupu i preradi

    ljekovitog bilja i gljiva.

    5.7. Politika ruralnog razvoja

    Za uspjeno planiranje i odvijanje ruralnog razvoja, potrebno je uvaiti tri temeljna koncepta, a to su :

    o metodoloki koncept (seoski prostor i temeljna naela njegovog razvoja su jasno odreeni),

    o koncept djelotvornosti (drutveno-privredni faktori na seoskom prostoru djelotvorno doprinose ukupnom privrednom rastu),

    o koncept jednakosti (ivotni standard seoskog stanovnitva ne zaostaje za onim iz urbanog prostora).

    Tradicionalni pojam ruralnog razvoja koristio se najee u vezi s razvojem poljoprivrede u irem smislu. U novije vrijeme ruralni razvoj ukljuuje i druge dimenzije razvoja koje su pretpostavka unapreenja sveukupnog ivota ljudi u seoskim podrujima, ali valja jo uvijek imati na umu da pitanje ruralnog razvoja nije mogue rijeiti ako se stanje u seoskim podrujima odvoji od problema poljoprivrede. Tek potpuno osmiljen razvoj tj. holistiki pristup ruralnom razvoju i realni razvojni programi mogu pomoi da se ivot u seoskim podrujima izmijeni nabolje. S obzirom da je poljoprivreda najvanija djelatnost u ruralnom podruju i doprinosi njegovom razvoju vano je primijeniti strukturne postupke kako bi se postigli sljedei ciljevi :

    o poboljanje efikasnosti i konkurentnosti, o poboljanje socioekonomske i/ili proizvodne strukture u poljoprivredi, o podrka razliitim oblicima udruivanja proizvoaa, preraivaa i potroaa, o uvoenje i podrka nainimaprivreivanja, koji su prihvatljivi za okolinu i uvaju

    vrijednost prostora. Podrka u ruralnom razvoju Politiku ruralnog razvoja bilo bi efikasno direktno usmjeravati poljoprivrednim gazdinstvima ili grupama gazdinstava, posebno na podrujima s oteanim uslovima ivljenja. Dakle, nuno je podrku usmjeravati u cilju poveanja efikasnosti i konkurentnosti gazdinstava. Efikasno bi bilo podrku usmjeravati u naknade proizvoaima za proizvodnju u oteanim uslovima ivljenja (izdefinisati nadoknade za razliita podruja privreivanja), nadoknade za organsku proizvodnju hrane, podrku prekstruktuiranju (transformaciji) od naturalnog prema robnom komercijalnom

  • 41

    gazdinstvu, podrku kapitalnim ulaganjima, podrku za proizvodnju viegodinjim zasadima, proizvodnju ribe, ovarstvo i kozarstvo, podrku rashladnim kapacitetima (skladitima za voe i povre), podrku mladim proizvoaima, podrku u radu poljoprivrednih strunih slubi, veterinarskih intervencija, politike kvaliteta proizvoda, istraivanja i obrazovanja u sektoru agrara. Pored navedenih mjera neophodno je podsticati i ouvanje okoline (ouvanje genetskih resursa), poboljanje infrastrukture, ekologije i dr.

    Za naturalnu (nekomercijalnu) proizvodnju podrku usmjeravati u sistem organizovanosti. Samo organizovani naturalni proizvoai predstavljaju proizvodnu snagu.

    6. INSTITUCIJE ZA PROVOENJE STRATEGIJE

    6.1. Okviri funkcionisanja

    Nije sporno da nam je potreban efikasan i konkurentan poljoprivredni sektor s kojim bi opina postala dostojan partner vanjskom okruenju. Put do takvog sektora vodi preko dosljedne implementacije zadataka iz ove strategije.

    Poljoprivredna proizvodnja moe se razvijati samo uz odgovarajuu institucionalnu podrku svih faktora koji u njenom lancu imaju odgovarajue obaveze i dunosti. Svi oni i vani su i efikasni razmjerno rangu u vertikali svoje strukture, i to idui od opine pa

    Principi za podrku Temeljni principi i polazita navedenih podrki bilo bi racionalno orijentirati prema komercijalnim gazdinstvima koja :

    o imaju startnu poziciju za robnom proizvodnjom (objekte i

    infrastrukturu, zemljite, postojeu proizvodnju koju treba uveavati), o da jedan lan porodice ima trajno opredjeljenje prema poljoprivrednoj

    proizvodnji, da je mlai od 50 godina, da je spreman struno i organizaciono prihvatati tehnoloka rjeenja,

    o da je svoju proizvodnju ugovorio sa doraivakim ili preraivakim kapacitetom,

    o da je spreman oficijelno i profesionalno prijaviti svoju djelatnost i uposlenje u sektoru agrara ( kao poslovnu djelatnost ili d.o.o).

  • 42

    preko kantona i entiteta do drave kao najveeg nivoa vlasti. Sve one treba da se nalaze na zajednikom zadatku :

    o da se poljoprivredi kao privrednoj djelatnosti osigura srazmjerno i efikasno djelovanje, i

    o da ljudi koji se odlue profesionalno baviti ovom djelatnou znaju gdje i na koji nain mogu rijeiti probleme u svom radu.

    6.2. Zadrugarstvo - zadruge i udruenja

    Zadruni sistem na nivou entiteta i BiH je u institucijalnoj i finansijskoj krizi, obzirom da je optereen hipotekom ranijih razdoblja. Sadanji Zakon o zadrugarstvu tretira zadrugu kao organizaciju fizikih i pravnih lica bez izgraenog mehanizma za privlaenje kapitala u zadruge. Aktivnosti zadrunog saveza pokuavaju se zasnivati na servisnim uslugama zadrugama, kako iz domena pravne regulative i pravnog statusa zadruga i njihove imovine, tako i iz oblasti razvoja, sagledavanja funkcionisanja trita, organizovanju takmiarskih aktivnosti. Naalost, u svim ovim aspektima sve ove aktivnosti zavravale su se samo pokuajima. Danas funkcionira uloga zadrunog saveza u reviziji zadrune imovine na nivou F BiH. Opina Gornji Vakuf - Uskoplje nakon rata nije uspjela instalisati efikasnu zadrugu. Bez obzira i na neke ograniavajue faktore, prije svega : nedostatak interesa za udruivanje, neuvianje koristi, nedostatka znanja od koristi koje mu nosi udruivanje na razliite proizvodne aspekte i zajednike interese, straha, prevare i iskoritavanja, izostanak povjerenja, ipak korist koju zadruga i udruenja poljoprivrednika mogu pruiti svode se na :

    o upoznavanje poljoprivrednika sa mjerama i odredbama (legislativa), o zajedniko uee na sajmovima i druge promotorske aktivnosti, o jeftinija nabavka repromaterijala i pogodnosti u plaanju, o laki i sigurniji plasman proizvoda, o meusobna povezanost lanstva u razmjeni znanja i iskustva, o smanjenim trokovima u dobivanju razliitih certifikata, o prepoznatljivost na tritu kroz razvoj robne marke, o pristup povoljnijim kreditnim izvorima na slobodnom bankarskom tritu, o lake ostvarivanje prava u zatiti vlastitih interesa.

    Udruenja poljoprivrednih proizvoaa koja djeluju komorskim sistemom, samostalnim udruivanjem ili samostalno imaju zadatak da prate i analiziraju privredna kretanja, da predlau mjere radi unapreenja uslova rada i poslovanja svojih lanova, da uestvuju u pripremi mjera razvojne politike i strategije razvoja, na poslovnom povezivanju privrednih subjekata, da uestvuju u mehanizmima zatite domae proizvodnje, da spreavaju monopolistike poloaje na domaem tritu i uestvuju u izgradnji granskih sporazuma. Dakle, udruenja poljoprivrednika imaju savjetodavnu, edukativnu i

  • 43

    lobirajuu ulogu i predstavljaju prvu sponu malog poljoprivrednog proizvoaa sa svim relevantnim institucijama i organizacijama u okruenju.

    6.3. Veterinarska sluba

    Na nivou BiH organizovan je Ured za veterinarstvo. Ovim uredom je uspostavljena veterinarska kontrola na nivou BIH i to sa nizom njenih zakonodavnih i koordinisanih funkcija. Najvee uee u pozitivnoj selekciji su veterinari na terenu uz provoenje vjetakog osjemenjavanja i drugih uzgojno-selekcijskih mjera. Identifikacija ivotinja je takoer (tehniki dio) povjerena veterinarskom servisu, mada je prisutna negativna tendencija da se ti poslovi odvijaju preko drugih institucija .

    Uvoenje tehnike transfera embrija u budunosti e zasigurno poboljati nivo usluga, a i za produkt imati znatnije poboljanje pasminskog sastava, uz pomno planiranje odreenih pasmina ambijentu i prilagoavanju uzgoja. Sljedei korak, koji bi obavezno trebalo uvrstiti u strateka opredjeljenja u budunosti, bio bi informatiko unificiranje programa po kojim sada veina veterinarskih stanica radi.

    Nedovoljan broj veterinara u opini Gornji Vakuf-Uskoplje onemoguuje, za sada, neke intenzivnije iskorake u smislu podizanja nivoa i obima usluga. Potrebno je obezbijediti dovoljno sredstava za opremanje veterinarskog servisa za nove izazove koji svakako

    dolaze u narednom periodu.

    Preporuke :

    Nuno je u najkraem vremenu certificiranje veterinarske stanice u smislu potvrivanja tehnika i procedura, kako veterinarskih tako i laboratorijskih usluga.

    Opremanje veterinarske stanice hardverom i softverom, te potrebnom opremom za uvoenje novih tehnologija u stoarskoj proizvodnji.

    Aplikacija softvera- obuka kadrova - stvoriti informatiki prsten za mehanizam Brzog odgovora na krizne i hitne situacije u smislu spreavanja teta u stoarskoj proizvodnji usljed pojave opakih zaraznih bolesti.

  • 44

    7. OGRANIENJA ZA REVITALIZACIJU SEKTORA

    AGRARA

    7.1. Ogranienja poljoprivrednoj proizvodnji

    Dakle, postoje brojna ogranienja u sektoru agrara na koje Strategija daje odgovor i predlae rjeenja, ali sa injenicama koje moramo imati u vidu :

    o vei broj porodinih gazdinstava nema startnu poziciju za konkurenciju iz okruenja,

    o nepovoljna ekonomska situacija na svim nivoima, o veoma usitnjen posjed sa niskim nivoom intenzivosti, oteanim uslovima u

    proizvodnji, zaostatkom tehniko-tehnolokih rjeenja, o poljoprivreda je esto dodatno zanimanje to usporava modernizaciju i trinu

    orijentaciju privrede, o nizak nivo znanja kod proizvoaa, o nedovoljan finansijski input u podrkama, neadekvatna kreditna politika, o nedostatak poljoprivrednih strunih slubi u iroj proizvodnoj praksi, nauna

    istraivanja nisu dovoljno usklaena sa razvojnim potrebama sektora agrara.

    Pored navedenih primarnih, evidentni su i drugi ograniavajui segmenti za revitalizaciju agrara, prije svega zastarjelost opreme i tehnologije proizvodnje, nizak stepen primjene mehanizacije, usitnjenost primarne poljoprivrede, nizak obim proizvodnje po porodinom gazdinstvu, relativno visoka cijena inputa u krajnjem proizvodu, nizak nivo trine prodaje, neorganizovanost i nepostojanje vrstih oblika horizontalnog i vertikalnog povezivanja proizvodnje i prerade.

    7.2. Agroekoloki uslovi i resursi

    Opina Gornji Vakuf-Uskoplje raspolae znatnijim resursima obradivih poljoprivrednih povrina za komercijalnu proizvodnju ratarskih i voarskih kultura. Na drugoj strani, opina raspolae znatnom povrinom prirodnih livada i panjaka, pa time i potencijalom za stoarsku proizvodnju, naroito govedarstvo, ovarstvo i kozarstvo u viim i visokim zonama opine. Uprkos ogranienim povrinama, opina Gornji Vakuf-Uskoplje u proizvodnom smislu je veoma raznovrsna. Zastupljenost velikog broja poljoprivrednih grana uslovljena je, prije svega, razliitim prirodnim ambij