Świadomość językowa i poczucie tożsamości regionalnej wśród

Embed Size (px)

Text of Świadomość językowa i poczucie tożsamości regionalnej wśród

  • Anna ucarz

    wiadomo jzykowa i poczucietosamoci regionalnej wrduczniw wybranych szk ze wiecian. WisJzyk - Szkoa - Religia 8/2, 172-187

    2013

  • 1. W artykule podjty zostanie problem wiadomoci jzykowej modych mieszkacw poudniowego Kociewia, zwaszcza znajomo gwarowej leksyki, bdcej istotnym skadnikiem tosamoci regionalnej. Drugim badanym zagad-nieniem jest poczucie przynalenoci do regionu czonkw wybranej grupy.

    W czerwcu 1989 roku, podczas uroczystoci wrczenia ksidzu Januszowi Pasierbowi Medalu im. Bernarda Chrzanowskiego, odznaczony mwi:

    droga do uczestnictwa w kulturze w Europie, w wiecie prowadzi przez przeycia wasnej tosamoci. Przez przeycie wasnej osobowoci idzie si do przeycia wsplnot. To co niewielkie jest konkretne... a uoglnienia, ideologie... s niebezpieczne... Mae ojczyzny ucz y w ojczyznach wielkich [...]1.

    Twierdzi, e ten, kto nie broni i nie rozwija tego, co bliskie, nie jest zdolny do wielkich uczu wobec tego, co wielkie na wiecie. Wielu badaczy regionu oraz ordownikw regionalnych idei prbuje uwiadomi mieszkacom Kocie-wia, i bogactwo trwaych i znaczcych osigni przeszych pokole jest ogromne, std naley je obj szczegln troskliwoci. Jak do tego odnosz si sami Kociewianie? Czy dzi, w dobie globalizacji, facebooka, multiboxw, multiplexw, multiroomw, wszechobecnego Lubi to!, moemy mwi o po-czuciu tosamoci regionalnej? Czy, wyczajc najprniej w tej kwestii dzia-ajcych i najgoniej wypowiadajcych si mieszkacw Kaszub i lska, moemy mwi jeszcze o autentycznym poczuciu odrbnoci regionalnej w ra-mach jednego narodu? Czy s to zjawiska sztucznie stwarzane przez gminy

    1 K. Ickiewicz, Dziedzictwo historyczne i kulturowe Kociewia, [w:] Tosamo kulturowa obszarw przygranicznych w dobie globalizacji, pod red. K. Ickiewicza, PelplinTczew 2006, s. 38.

    Anna ucarzUniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy

    WiADOmO JZYKOWA i POcZUcie tOSAmOci reGiONALNeJWrD UcZNiW WYBrANYch SZK

    Ze WieciA N. WiS

  • 173wiadomo jzykowa i poczucie tosamoci regionalnej wrd uczniw wybranych szk...

    i organizacje, widzce tak potrzeb, nie dostrzegajce jednak, e mieszkacy Kociewia coraz bardziej chc czu si obywatelami wiata? Czy pojcie regio-nalizmu, maej ojczyzny jest aktualne wycznie wrd zespow folklorystycz-nych i osb starszych? Witold Morawski zada pytanie: Regionalizm czy glo-balizm?, podkrelajc silne tendencje w obu kierunkach. Jakie s odczucia modych ludzi w tej kwestii? Czy dla nich jest to temat wany, wart dyskusji, zastanowienia i by moe skaniajcy do aktywnego dziaania na rzecz regionu, w ktrym yj?

    2. Rozwaajc kwesti tosamoci, naley pamita o jej interdyscyplinarnym charakterze2 i o tym, i ksztatowanie si tosamoci indywidualnej zwizane jest z poczuciem odmiennoci, natomiast poczucie ja spoecznego, a zatem tak-e regionalnego, z podobiestwem jzyka, symboli. Jak twierdz socjologowie, tosamo kulturowa regionu jest wanym elementem tosamoci spoecznej. Szczepaski tosamo kulturow pojmuje jako:

    wzgldnie trwa identyfikacj pewnej grupy ludzi z okrelonym ukadem kulturowym tworzonym przez zesp idei, przekona, pogldw, z pew-nymi obyczajami oraz danym system aksjologicznym i normatywnym3.

    Natomiast tosamo regionaln definiuje w nastpujcy sposb:

    to szczeglny przypadek tosamoci spoecznej i kulturowej opartej za-razem na tradycji regionalnej (lokalnej), odnoszonej do wyranie zdefi-niowanego i delimitowanego terytorium, regionu (miejsca), jego specy-ficznych cech spoecznych, symbolicznych, gospodarczych wyrniajcych go spord innych regionw4.

    W przypadku bada tosamoci regionalnej mieszkacw Kociewia zasto-sowana analiza uwzgldnia przede wszystkim perspektyw lingwistyczn, uwzgldniajc mow, jzyk regionu jako uprzywilejowany element budujcy poczucie przynalenoci do regionu i jego kultury. Konstytutywne skadniki tosamoci to take: wiadomo regionalna, indywidualna identyfikacja z re-gionem, wsplnota losw historycznych, funkcjonujcy w mentalnoci jednostek

    2 Zob. T. Siudyo, Indywidualne poczucie tosamoci, [w:] Jzyk. Religia. Tosamo, t. III, s. 435.

    3 Cyt. za: J. Wojta, Kapita spoecznokulturowy pogranicza. Refleksje socjologiczne, [w:] Jzyk, dz. cyt., s. 9.

    4 M.S. Szczepaski, A. liz, Dylematy regionalnej tosamoci Przypadek Grnego lska , http://www.regionalneobserwatoriumkultury.pl/kon2.html?file=tl_files/fotki%20kk/Dylematy%20regionalnej%20-%20Marek%20S.%20Szczepanski%2C%20Anna%20Sliz%2C.pdf, 1999.

  • 174

    i zbiorowoci podzia na: my i oni, przypisanie do miejsc i przestrzeni, zajmowanego terytorium. To ostatnie, w dobie migracji i metropolizacji, traci na znaczeniu w procesie ksztatowania tosamoci regionalnej, std socjologowie patrz na wspczesn tosamo spoeczn przez pryzmat jeszcze innych ele-mentw, redefiniujc pojcie tosamoci jako odwoujcej si przede wszystkim do wsplnego terytorium (realnego czy wyobraonego), ktre naznaczone jest wsplnot dziejw, bohaterw, silnym poczuciem my oraz jzykiem, ktrego miejsce w grupowej identyfikacji do tej pory zasadnicze badacze okrelaj jako sabnce5. Jerzy Bartmiski konstatuje, e jzyk odgrywa istotn rol w ksztatowaniu tosamoci, lecz podkrela, i jest on jednym z wielu elementw jej ksztatowania, a jego moc wynika z utrwalonych w nim obrazw kulturowych, mentalnoci; mwi te o semantycznym uyciu jzyka, a nie o jego emblema-tycznym zastosowaniu6:

    tosamo wsplnotowa ma charakter kulturowy, jest rozpoznawalna poprzez jzyk pojmowany jednak nie emblematycznie, lecz jako skarb-nica wartoci tworzonych i dziedziczonych z tradycji7.

    Zatem w dobie multilingwalnoci i wielokulturowoci, nie tylko gwara ko-ciewska, ale przede wszystkim jzyk, sposb opisu wiata, system wartoci i mentalno mieszkacw Kociewia oddane w jzyku bd dla mnie wyznacz-nikiem kociewskiej tosamoci regionalnej oraz archiwum kultury regionu.

    3. Baz materiaow stanowi ankiety, sprawdzajce znajomo wyrazw z gwary kociewskiej, zawierajce sto gwaryzmw, zarwno wyrazw powszech-nie znanych, syszanych w codziennym uyciu mieszkacw wiecia (np. jo), jak i wyrazw nieuywanych, jednak znanych Kociewianom oraz sowa wyeks-cerpowane ze sownikw Bernarda Sychty i Marii Pajkowskiej-Kensik, ozna-czone przez badaczk jako przestarzae, a take na podstawie znajomoci tych sw przez badacza. Uwzgldniajc pojawiajce si w ankietach okrelenia, skupiam si na trafnoci podanych objanie, zgodnych bd zblionych do wersji sownikowej, ktra stanowi szablon odpowiedzi. Respondentami byli uczniowie szkoy gimnazjalnej z dwch klas pierwszych, to jest modzie w wie-ku 13-14 lat, 15-16-latkowie z klasy trzeciej oraz uczniowie w wieku 17-18 lat uczszczajcy do jednego ze wieckich technikw. cznie badaniu poddano 100

    5 C. Obracht-Prondzyski, Badania spoeczne na Kaszubach: stan i potrzeby,[w:] Kim s Kaszubi, Gdask 2007, s. 60.

    6 Zob, J. Bartmiski, Jzykowy obraz wiata jako podstawa tosamoci narodowej, [w:] Kultura a krgi tosamoci, pod red. T. Kostryrko, T. Zgki, Pozna Wrocaw 2000 , s. 6.

    7 Tame.

    Anna ucarz

  • 175

    osb. Analiza lingwistyczna zebranego materiau ukierunkowana jest na wska-zanie najbardziej reprezentatywnych gwaryzmw spord zawartych w ankiecie oraz okrelenie roli gwary kociewskiej w budowaniu grupowej przynalenoci do regionu. Nastpnie omwione zostan wyniki drugiej ankiety, sprawdzajcej stopie poczucia tosamoci regionalnej, deklarowany w odpowiedziach na pytania o charakterze socjologicznym.

    4. Wrd sw waciwie wyjanionych8 mona wyrni te najbardziej znane, utrwalone, ktre badany rozpoznaje od razu, bez wikszych trudnoci, oraz te, ktre znaj nieliczni. Widoczny jest podzia na sowa, ktre znane s ponad poowie ankietowanych, nastpnie gwaryzmy objaniane przez okoo 20-30 respondentw i wiele jednostkowych objanie czy skojarze, co ilustru-je tabela 1.

    8 Zgodne z wyjanieniami widniejcymi w Popularnym sowniku kociewskim: co o kulturze i przyrodzie regionu warto a nawet trzeba wiedzie, pod red. M. Pajkowskiej--Kensik, Gruczno 2009.

    wiadomo jzykowa i poczucie tosamoci regionalnej wrd uczniw wybranych szk...

  • 176

    GW

    Ar

    YZ

    mY

    Lic

    ZB

    A

    OB

    JAN

    ie

    1

    WY

    JAN

    ieN

    ie

    SO

    WN

    iKO

    We

    2

    WY

    JAN

    ieN

    ie r

    eSP

    ON

    De

    Nt

    W

    (w

    szys

    tkie

    odp

    owie

    dzi i

    skoj

    arze

    nia)

    jo66

    tak

    tak,

    pot

    wie

    rdze

    nie,

    akc

    epta

    cja,

    ew

    . so

    wo

    poch

    odz

    ce z

    jzy

    ka

    niem

    ieck

    iego

    , ozn

    acza

    jce

    tak.

    Nie

    ktr

    zy z

    ucz

    niw

    pod

    awal

    i od

    pow

    iedn

    ik a

    ngie

    lski

    w p

    osta

    ci o

    k.

    mu

    ka58

    krow

    akr

    owa

    bryl

    e57

    okul

    ary

    okul

    ary

    wyr

    o55

    k

    o

    ko

    pyta

    46no

    gano

    ga, s

    topa

    , tyl

    ko ra

    z po

    tocz

    nie

    gira

    dzi

    ebko

    45tro

    ch

    troch

    , o

    kruc

    h

    gzub

    41dz

    ieck

    om

    ae

    dzie

    cko,

    bac

    hor,

    dzie

    ciar

    , nie

    grze

    czne

    dzi

    ecko

    , zy

    dzi

    ecia

    k.

    pier

    ny34

    piep

    rzny

    ostr

    y, p

    ikan

    tny

    tutk

    a 30

    papi

    erow

    a to

    rebk

    are

    klam

    wka

    ; ale

    te

    pacz

    ka n

    a pr

    ezen

    ty; t

    orba

    uro

    dzin

    owa;

    torb

    a pa

    pier

    owa;

    opa

    kow

    anie

    cha

    ku28

    spa

    skoj

    arze

    nie:

    span

    ie

    zam

    udza

    25

    z