Sztuka jako źródło do badania historii. Czy historiografia jest sztuką? (na przykładzie literatury)

Embed Size (px)

Text of Sztuka jako źródło do badania historii. Czy historiografia jest sztuką? (na przykładzie...

  • 8/9/2019 Sztuka jako rdo do badania historii. Czy historiografia jest sztuk? (na przykadzie literatury)

    1/25

    Andrzej Radomski

    Sztuka jako rdo do badania historii. Czy historiografia jest sztuk? (na

    przykadzie literatury).

    Problem wykorzystywania tzw. literatury piknej jako rda do badania

    przeszoci zawsze wzbudza (i nadal wzbudza) szereg kontrowersji, jak i

    nieporozumie: od totalnej negacji do umiarkowanego optymizmu

    zwaszcza przy badaniu okrelonych problemw, do opracowania ktrych

    brakuje normalnych rde. Niewtpliwie wpyw na taki stan rzeczy miao

    tradycyjne ostre przeciwstawienie sobie nauki i sztuki. Tym dwm sferom

    ludzkiej dziaalnoci przypisywano rne cele, rodki i metody. O ile jeszcze

    zblianie si sztuki do nauki nie byo czym zdronym, o tyle sytuacja

    odwrotna (zblianie si nauki do sztuki) bya dla tej pierwszej czym

    uwaczajcym (zwaszcza w mniemaniu scjentystycznie nastawionych

    badaczy).

    Obecnie sytuacja ta ulega radykalnej zmianie. Zaniko tak ostre

    przeciwstawienie midzy nauk a sztuk. Zjawisko to jest konsekwencj

    niekiedy do istotnej zmiany pogldw na status nauki w wiecie

    wspczesnym z jednej strony, a rwnolegle z przeformuowaniem roli

    sztuki w tyme wiecie z drugiej strony. Aby to wszystko jeszcze bardziej

    skomplikowa naley doda, e owa zmiana statusu sztuki (wyraajca si w

    hasach: uestetycznienia rzeczywistoci czy uczynienia ycia czowieka

    rodzajem sztuki) kontrastuje z pogldami goszcymi (sic!) mier sztuki.

    Wobec tych zarysowujcych si sprzecznoci (i osobliwoci) na linii:

    nauka a sztuka cilej: historiografia a sztuka (ze szczeglnym

    uwzgldnieniem tzw. literatury piknej) niezbdnym wydaje si blisze

    zbadanie tych tendencji i konsekwencji jakie one nios dla nauki,

    historiografii (co do statusu ktrej wci istniej due rozbienoci), a take

    dla kadego czowieka w jego codziennym bytowaniu. W szczeglnocichciabym w niniejszym referacie pokaza jak bardzo uytecznym moe si

    1

  • 8/9/2019 Sztuka jako rdo do badania historii. Czy historiografia jest sztuk? (na przykadzie literatury)

    2/25

    okaza wykorzystanie literatury piknej do badania czy raczej:

    interpretowania ludzkiej rzeczywistoci (zarwno tej minionej jak i

    wspczesnej przy caej wzgldnoci tego rozrnienia). I to jest cel

    zasadniczy. Aby go zrealizowa niezbdnym bdzie podjcie celw

    pomocniczych: a) prby okrelenia cech specyficznych literatury piknej

    (caej sztuki przy okazji) oraz nauki, a take potraktowanie ich jako

    wytworw kultury (przy okrelonym rozumieniu tej ostatniej kategorii), b)

    wyrnienie dwch zasadniczych faz w rozwoju literatury (caej sztuki) oraz

    zaproponowanie: na czym mogoby polega wykorzystanie literatury jako

    rda historycznego w zalenoci od tego do jakiej fazy mona

    zakwalifikowa dane dzieo literackie.

    Na zakoczenie wykorzystujc poczynione wczeniej ustalenia

    chciabym rozpatrzy problem wyraajcy si w pytaniu: czy historiografia

    jest (czy raczej moe by pojmowana z punktu widzenia reprezentowanych

    przeze mnie pogldw) rodzajem sztuki? Zagadnienia tego nie da si

    rozpatrzy bez przyjrzenia si przeobraeniom majcym miejsce we

    wspczesnej kulturze Zachodu.

    1. Dyskusja o moliwoci wykorzystywania dzie literackich jako rde w

    badaniach historycznych

    Jak ju we wstpie zaznaczyem problem wykorzystywania literatury

    piknej w roli rda historycznego budzi spore kontrowersje w rodowisku

    historykw. W niniejszym fragmencie chciabym przedstawi

    reprezentatywne, jak sdz, pogldy na moliwo uycia literatury do

    badania dziejw. Wbrew pozorom problem ten nie jest i nie by przedmiotem

    licznych analiz. Take literatura pikna jako rodek dydaktyczny (jak i

    rdo) stosowany/a w nauczaniu historii rzadko bywa przedmiotem gbszej

    refleksji metodycznej1.

    Literackie rda historyczne (twierdzi Jerzy Maternicki) nie s

    1 Jerzy Maternicki: Literatura pikna w nauczaniu historii, PWN, W-wa, 1963 (ze wstpu)

    2

  • 8/9/2019 Sztuka jako rdo do badania historii. Czy historiografia jest sztuk? (na przykadzie literatury)

    3/25

    zazwyczaj wysoko cenione przez metodologi i praktyk historyczn.

    Stwierdzono wielokrotnie, zauwaa, e podporzdkowanie treci utworu

    literackiego wymogom artystycznym obnia znacznie warto rdow

    utworw literackich. Do tego dochodzi niepena przekadalno obrazowego

    jzyka literatury na jzyk pojciowy nauki. Nie bez znaczenia jest te fakt,

    uwaa, e utwory literackie, ktre dla nas mogyby by rdami

    historycznymi ksztatuj nieraz opisy ludzi, rzeczy i zdarze wedug

    zapoyczonych wzorw z innych utworw literackich2. Podobn opini

    wyraa Jerzy Holzer. W referacie wygoszonym na konferencji, ktra si

    odbya w Instytucie Bada Literackich w roku 1976 (gdzie, jak dotychczas w

    najpeniejszy sposb przedyskutowano problem: dzieo literackie jako rdo

    historyczne przynajmniej na gruncie historiografii polskiej) stwierdzi,

    e:badacz historii naszego stulecia rzadko siga po literatur pikn jako

    rdo. Jeli ma aspiracje kulturalne, czytuje literatur nazywan

    wspczesn, bardziej jednak dla satysfakcji intelektualnej lub estetycznej czy

    te dla spenienia obowizkw towarzyskich ni z utylitarnym celem

    zawodowym3. Nasuwa si wic myl, dodaje, e nie zmiany zachodzce w

    samej literaturze, lecz pojawienie si nowych rodzajw rde np.

    statystycznych czy ikonograficznych zmniejszyo uyteczno literatury jako

    rda. Wydaje si, uwaa, e literatura XX wieku zawodzi szczeglnie jako

    rdo informacji o rzeczach (przez rzeczy rozumie Holzer: zwierzeta

    hodowlane, roliny, surowce, maszyny, budynki, potrawy, ubiory itp.).

    Zawodzi take literatura, konkluduje, jako rdo do bada pogldw

    spoecznych, politycznych czy ideowych o ile nie maj to by indywidualne

    pogldy twrcy4.

    Kluczem otwierajcym rdow warto dziel literackich dla badania

    przeszoci jest, twierdzi Jerzy Topolski, okrelenie ich odniesienia

    przedmiotowego, czyli nadanie im wartoci logicznej prawdy wzgldnie

    faszu. Chodzi tu o informacje o faktach rzeczywistych wspczesnych

    2 Tame, s. 173 Jerzy Holzer: wiat zderormowany. Dzieo literatury XX wieku jako rdo historyczne, w: Dzieo literackie jako rdohistoryczne, W-wa, Czytelnik, 1978, s. 3274 Tame, s. 330-331

    3

  • 8/9/2019 Sztuka jako rdo do badania historii. Czy historiografia jest sztuk? (na przykadzie literatury)

    4/25

  • 8/9/2019 Sztuka jako rdo do badania historii. Czy historiografia jest sztuk? (na przykadzie literatury)

    5/25

  • 8/9/2019 Sztuka jako rdo do badania historii. Czy historiografia jest sztuk? (na przykadzie literatury)

    6/25

    niekiedy spor rozbieno jeli chodzi o moliwo korzystania z usug

    literatury piknej jako rda do badania przeszoci. Generalnie rzecz

    biorc widz oni moliwo takiego korzystania zwaszcza przy

    zajmowaniu si okrelonymi zagadnieniami typu: mentalno, wartoci, czy

    ideologia. Na uwag zasuguje te fakt, e poszczeglni cytowani tu badacze

    odmiennie definiuj charakter literatury co, rzecz jasna, wpywa take na

    sposb wykorzystywania jej jako rda historycznego. Od tego bowiem: jak

    si pojmuje i jakie si widzi cechy charakterystyczne literatury (caej

    sztuki) zaley moliwo ewentualnego jej uycia do badania czy

    interpretowania historii. Dlatego te moim nastpnym krokiem bdzie prba

    zarysowania wasnego rozumienia literatury (sztuki w ogle) oraz jej rnic

    i podobiestw z praktyk naukow.

    2. Sztuka i nauka jako wytwory kultury

    Aby zaprezentowane dalej stanowisko co do moliwoci i sposobw

    zuytkowania literatury do poznawania przeszoci (czy jak to si dzisiaj

    mawia: do pisania historii) nie budzio jakich nieporozumie chciabym

    najpierw przedstawi rozumienie dwch kluczowych (w kontekcie

    niniejszego referatu) kategorii tj. sztuki (a w jej ramach literatury) oraz

    nauki, jakie dalej bd respektowane. Skoro jednak (w tytule)

    zadeklarowaem, e sztuk i nauk mona traktowa jako wytwory kultury

    najprzd wic sprbuj okreli t wanie kategori.

    Respektowane tutaj pojcie kultury nawizuje do ustale poczynionych

    przez Jerzego Kmit. Tak wic przez kultur ten wybitny kulturoznawca

    rozumie zesp wszystkich form wiadomoci spoecznej funkcjonujcych w

    praktyce/ach danej spoecznoci11. Na wiadomo spoeczn skadaj si w

    szczeglnoci dwa rodzaje sdw: normatywne i dyrektywalne. Te pierwsze

    wyznaczaj okrelone (wartoci) do realizacji. Drugie instruuj, w jaki sposb

    powinno si (i czsto jest dopuszczalne w danej grupie spoecznej), za

    11 Jerzy Kmita: O kulturze symbolicznej, COMUK, W-wa, 1982, s. 72

    6

  • 8/9/2019 Sztuka jako rdo do badania historii. Czy historiografia jest sztuk? (na przykadzie literatury)

    7/25

    pomoc jakich rodkw mona owe cele (wartoci) realizowa. Poszczeglne

    formy wiadomoci spoecznej reguluj odpowiednie rodzaje praktyk

    spoecznych, np. kultura techniczno-uytkowa reguluje praktyk produkcji,

    wymiany i konsumpcji, spoeczna wiadomo prawno-polityczna praktyk

    prawno-polityczn, a sztuka praktyk artystyczn itd.12.

    Niezwykle istotn czci kultury jest sfera wiatopogldowa. Przez

    wiatopogld w ramach tej koncepcji bdzie si rozumie: system przekona,

    ktre okrelaj w trybie normatywnym wartoci ostateczne

    (podporzdkowane s nim inne wartoci), a zarazem prezentuj obraz wiata

    ukazujcy, jak si maj poszczeglne jego fragmenty, a zwaszcza nasze

    dziaania do tych wartoci ostatecznych13.

    Nauk te mona pojmowa jako dziedzin kultury (w ramach mojej

    koncepcji tej jej sfery, ktr okrela si jako symboliczn). Std, nauk mona