Thriller - Wspolczesny Danse Macabre-libre

Embed Size (px)

DESCRIPTION

2

Text of Thriller - Wspolczesny Danse Macabre-libre

  • 1

    Dr Aneta Ostaszewska

    Instytut Profilaktyki Spoecznej i Resocjalizacji UW Ul. Podchorych 20 Warszawa 00-721 E-mail: A.Ostaszewska@uw.edu.pl Tel. 502 534 680

    Thriller wspczesny danse macabre?

    Night creatures call And the dead start to walk in their masquerade There's no escapin' the jaws of the alien this time (They're open wide) This is the end of your life

    (Thriller, Michael Jackson)

    Ubi sunt, rozkad ciaa oraz danse macabre to trzy gwne motywy mierci w sztuce pnego redniowiecza1. Do gwnych wizerunkw mierci naleay wwczas rozkadajcy si trup oraz szkielet z kos lub ukiem i strza; popularne byy te: apokaliptyczny jedziec oraz megiera zlatujca w d na skrzydach nietoperza2. Wyobraenia te - utosamiane z obrazami fizycznej degradacji czowieka - pojawiaj si powszechnie, stanowic wany element taca mierci. Taca, w ktrym gwnymi aktorami s trupy. Trupy podskakuj, plsaj, podryguj. Tacz w krgu lub tworz korowd. Philippe Aris pisze: Taniec mierci jest ogromnym krgiem, gdzie na przemian wystpuj zmarli i ywi. Zabawie przewodz zmarli i tylko oni tacz3. Jan Biaostocki natomiast zwraca uwag, e rol wodzireja tej swoistej tanecznej zabawy zawsze odgrywa mczyzna - to on zaprasza do (wsplnego) taca4. 1 J. Huizinga, Jesie redniowiecza, prze. Tadeusz Brzostowski, Pastwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa

    1992, s. 175. 2 Tame. Co ciekawe, posta kobiety mier przyjmuje po raz pierwszy dopiero w twrczoci Francesco Petrarki

    (utwr Trionfi). Patrz Jan Biaostocki, Pe mierci, prze. Jolanta Biaostocka, Sowo/obraz terytoria, Gdask 1999, s. 12. 3 P. Aris, Czowiek i mier, prze. Eligia Bkowska, Pastwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989, s. 122.

    4 J. Biaostocki, Pe mierci, dz. cyt., s. 22. Rwnie Huizinga pisze, e pierwotny taniec mierci ukazywa

    wycznie mczyzn. Patrz J. Huizinga, Jesie redniowiecza, dz. cyt., s. 177-178.

  • 2

    Szkielety, trupy, plsy Do najpopularniejszych przedstawie malarskich danse macabre naley cykl (41)

    drzeworytw pt. Taniec mierci Hansa Holbeina (modszego). Autor w pojedynczych scenach przedstawia motyw korowodu, w ktrych mier zaskakuje przedstawicieli rnych stanw5. mier przybiera tu posta kociotrupa, i cho jest on bez wyranie zarysowanej pci, bez skry, a nawet twarzy, to daje si zauway osobliw ekspresj, cechy kojarzone m.in. ze zoliwoci, sarkazmem czy szyderskim umiechem. Co ciekawe, szkielety s ukazane w pozach dynamicznych. To niezmczeni tancerze, cigle w ruchu. Widoczne s rwnie atrybuty, takie jak: instrumenty, kosy, klepsydry6.

    Jak w ogle powsta taniec mierci? Wiadomo, e jego ojczyzn jest redniowieczna Francja. Jednak czy danse macabre zaistnia najpierw jako widowisko, czy by przedstawiany w formie obrazu (drzeworytu), nadal pozostaje kwesti dyskusji. Huizinga ostatecznie przyjmuje tez, e danse macabre (wyprzedzaj go chronologicznie przypowieci o Drei Toten und drei Lebenden z XIII wieku) pierwotnie zaistnia jako przedstawienie, a dopiero pniej jako obraz. Najwaniejsze pisze Huizinga e idea taca mierci czy ze sob formy taca i obrazu:

    W roku 1449 ksi Burgundzki kaza wystawi go w swym paacu w Brugge. Sprbujmy wyobrazi sobie wystawienie takiego widowiska, uzmysowi sobie barwy, ruchy, lizganie si wiate i cieni po taczcych, a w silny deszcz, ktry Taniec mierci wywoywa w sercach widzw, uczujemy jeszcze lepiej ni przy ogldaniu drzeworytw Guyota Marchanta i Holbeina7.

    Motywy taca, o ktrych wspomina Huizinga, cho przyjmuj form ekstatycznej, widowiskowej zabawy, pene s macabre: zatem odnosz si do grozy, strachu, przestrogi. Tym, co budzi strach jest wyraana przez niezmordowanego tancerza myl To przecie jestecie wy, wy sami8. Uwaa wic Huizinga, e taniec mierci to zarwno pobone napomnienie, jak i satyra spoeczna. Z kolei wedug Biaostockiego we wczesnych tacach mierci [] kady taczy jakby z obrazem wasnej mierci, z sob samym, takim, jakim si

    5 Drzeworyty pochodz z pocztku XVI wieku. Wicej o cyklu Holbeina patrz The Dance of Death, URL:

    http://www.godecookery.com/macabre/holdod/holdod.htm (13.05.2011.). 6 Wrd polskich przedstawie taca mierci najczciej wymienia si obraz w kociele OO. Bernardynw w

    Krakowie, patrz: Taniec mierci historia obrazu, URL: http://www.bernardyni.com.pl/Aktualnosci,179_taniec_smierci_historia_obrazu.html (13.05.2011.). 7 J. Huizinga, Jesie redniowiecza, dz. cyt., s. 176.

    8 Tame, s. 177.

  • 3

    rycho stanie9. Taniec ten stanowi realizacj idei vanitas - kieruje myli ku penemu wykorzystaniu ycia, pki to moliwe10.

    Popkulturowy taniec mierci Jako przykad osobliwego obrazu wspczesnego taca mierci proponuj potraktowa

    teledysk Thriller Michaela Jacksona11. Co przemawia za makabrycznoci Thrillera? Jak mona odczyta t popkulturow wizj mierci? Na czym polega osobliwo tego teledysku? To s pytania, za ktrymi podam. Interesuj mnie w tym przypadku zarwno skojarzenia ze redniowiecznym pierwowzorem, jak rwnie rozbienoci. Zanim jednak przejd do omwienia Thrillera przywoam kilka faktw zwizanych z postaci samego Jacksona.

    Michael Jackson to jeden z najpopularniejszych idoli XX wieku: wokalista, kompozytor, autor tekstw, producent nagra, wydawca, a take tancerz i choreograf12. Jego dziaalno jest przykadem nie tyle artystycznego, co przede wszystkim komercyjnego sukcesu13. Jackson to artysta, ktry sprzeda najwiksz liczb pyt w historii fonografii, ma na swoim koncie najlepiej sprzedajcy si album wszechczasw (Thriller, 1982), najwiksz liczb nagrd przyznanych jednemu artycie oraz najwiksze trasy koncertowe14. Jackson wprowadzi nowe elementy do sztuki popularnej, m.in. rozbudowane wideoklipy z wykorzystaniem efektw specjalnych, animacji komputerowej i wartkiej akcji. Teledyski te okrela mianem short films, bowiem oprcz nowoczesnych efektw wan rol odgryway w nich fabua oraz elementy charakterystyczne dla sztuki filmowej15.

    9 J. Biaostocki, Pe mierci, dz. cyt., s. 49-50. Szkielet w miejsce trupa pojawia si w pnym redniowieczu.

    10 Tame, s. 43-44.

    11 Thriller, URL: http://www.youtube.com/watch?v=sOnqjkJTMaA (13.05.2011.).

    12 Michael Jackson jako tancerz zasyn przede wszystkim za spraw kroku ksiycowego, tzw. moonwalk.

    Patrz: AllMichaelJackson.com, URL: http://www.allmichaeljackson.com/dance-moves.html (13.05.2011). Por.: M. Jackson, Moonwalk, prze. K. Mierzwiak, Wydawnictwo IN Rock, Konin 1996, s. 155. 13

    O pomijaniu artystycznej wartoci pyt Jacksona a skupianiu si gwnie na komercyjnym sukcesie tyche, mona przeczyta m.in. [...] Niezwyky sukces komercyjny Thrillera [druga solowa pyta Jacksona, wydana w 1982 r., przyp. A.O.] i towarzyszcych mu wideoklipw przesoni czciowo rzecz najistotniejsz czysto muzyczne walory tej pyty. Thriller to prawdziwe kompendium muzyki popularnej. [...] Niezwyko tej uznanej za jedn z najlepszych, jeli nie najlepsz pyt w historii pop music, przejawia si w rnych wymiarach. Najbardziej oczywisty jest ten komercyjny adnej pyty w historii ani przedtem, ani potem nie sprzedano w tak wielkiej iloci egzemplarzy. Jest to rekord wiata, odnotowany w Ksidze rekordw Guinnessa. [...]Thriller nie tylko wywindowa Jacksona na szczyty midzynarodowej popularnoci, ale i uczyni go niesuchanie zamonym. To by artystyczny i komercyjny szczyt jego kariery. Patrz M. Garztecki, Naznaczony kolorem. Tajemnice Michaela Jacksona, Rzeczpospolita, 17-18.01.2001. 14

    Aktualizowane informacje na temat osigni, iloci sprzedanych pyt i singli Jacksona podaje strona AllMichaelJackson.com, URL: http://www.allmichaeljackson.com/achievements.html (13.05.2011.). 15

    O swoim podejciu do nagrywania teledyskw Jackson pisze Moim celem byo stworzenie filmu zupenie ponadczasowego, ktry nigdy nie straciby na aktualnoci. Pragnem odegra rol pioniera w tym stosunkowo

  • 4

    Thriller to drugi solowy album Jacksona, ukaza si 30 listopada 1982 roku. Po jej wydaniu [] amerykaska MTV, ktra dotd nie nadawaa adnych teledyskw czarnych wykonawcw twierdzc, e ma profil strictly rocknroll (wycznie rocknroll), musiaa si przeama i wczy do swojego repertuaru piosenki Michaela Jacksona, co otworzyo drzwi innym wykonawcom16. Zdaniem krytykw to wanie sukces Thrillera pomg przezwyciy kryzys w przemyle muzycznym, a utwory z tej pyty okrelane s mianem kamieni milowych muzyki popularnej. Quincy Jones, producent pyty, wspomina Od razu wiedziaem, e to bdzie przebj, bo gdy suchaem tej pyty po raz pierwszy, dostaem gsiej skrki. Cay geniusz, ktry wzbiera w Michaelu przez 24 lata, znalaz wreszcie ujcie. Jego energia bya tak zaraliwa, e kiedy, gdy podkrcilimy goniki, po prostu wybuchy pomieniami17.

    Jesieni 1983 roku, prawie rok od wydania albumu, odbya si premiera teledysku do piosenki tytuowej. Rozbudowany do czternastu minut Thriller by rodzajem mini-filmu. Inspiracj by horror An American Werewolf in London w reyserii Johna Landisa. Teledysk zosta sfinansowany przez samego Jacksona, a materia dokumentujcy jego powstawanie - The Making of The Thriller - zosta wydany na kasecie wideo18.

    To wanie ten mini-film uznawany jest za jeden z najpopularniejszych wideoklipw wszechczasw (otrzyma m.in. nagrod Grammy w kategorii najlepszy film muzyczny)19. Co wicej, doczeka si wielu amatorskich wersji, m.in. powsta Thriller w wersji bollywood20. Bezporednio do synnej piosenki i teledysku z 1983 roku odwouje si rwnie

    nowym przemyle i nagrywa najlepsze teledyski. Nie cierpi zreszt okrelenia videoclip. Podczas zdj wyjaniaem wszystkim, e pracujemy nad stworzeniem filmu. Traktowaem kady projekt jako przedsiwzicie na wielk skal. Marzyem, aby obok mnie stali najbardziej utalentowani ludzie z tej brany. Chciaem mie najlepszych kamerzystw i najsynniejszych reyserw. Patrz: M. Jackson, Moonwalk, dz. cyt., s. 149-150. Wybrane teledyski z wideoteki Jac