of 24/24
1. OSNOVE TRANSPORTA Transport je strateški važan za svaku državu. Jedan je od glavnih pokazatelja razvoja neke zemlje, i u zavisnosti od različitih kriterijuma odslikava snagu države. Tako, možemo da kažemo, da se: Ekonomski značaj transporta sastoji u obezbjeđivanju razvoja, veza i koordinaciji aktivnosti svih privrednih sektora. Sociološki značaj transporta nalazimo u zapošljavanju velikog broja ljudi, boljem kvalitetu života, povećanju proizvodnje, iskorišćenju vremena, i dr. Kulturološki značaj transporta ugleda se u samom transportu, jer se smatra da je transport, sam po sebi element kulture, (upoznavanje kulture i civilizacije drugih naroda, sama putovanja i turizam). Politički značaj transporta se ogleda kroz činjenicu da se transportom razrješavaju svi operativni ciljevi i, eventualne, krizne situacije jedne zemlje. Naučni značaj transporta ogleda se kroz potrebu usavršavanja transporta i aktivnosti na tom planu. Odbrambeni značaj transporta se sastoji u mogućnosti da se tokom vojnih operacija blagovremeno obavljaju premještaji ljudstva i opreme.

Transport i Podjela, Vodeni Transport

  • View
    217

  • Download
    2

Embed Size (px)

Text of Transport i Podjela, Vodeni Transport

1. OSNOVE TRANSPORTA Transport je strateki vaan za svaku dravu. Jedan je od glavnih pokazatelja razvoja neke zemlje, i u zavisnosti od razliitih kriterijuma odslikava snagu drave. Tako, moemo da kaemo, da se: Ekonomski znaaj transporta sastoji u obezbjeivanju razvoja, veza i koordinaciji aktivnosti svih privrednih sektora. Socioloki znaaj transporta nalazimo u zapoljavanju velikog broja ljudi, boljem kvalitetu ivota, poveanju proizvodnje, iskorienju vremena, i dr. Kulturoloki znaaj transporta ugleda se u samom transportu, jer se smatra da je transport, sam po sebi element kulture, (upoznavanje kulture i civilizacije drugih naroda, sama putovanja i turizam). Politiki znaaj transporta se ogleda kroz injenicu da se transportom razrjeavaju svi operativni ciljevi i, eventualne, krizne situacije jedne zemlje. Nauni znaaj transporta ogleda se kroz potrebu usavravanja transporta i aktivnosti na tom planu. Odbrambeni znaaj transporta se sastoji u mogunosti da se tokom vojnih operacija blagovremeno obavljaju premjetaji ljudstva i opreme.

1.1. PODJELA TRANSPORTNOG SISTEMA Transport dijelimo prema vidu saobraaja kojim se transport obavlja. Saobraajni sistem se moe podijeliti na podsisteme, vidove i grane saobraaja1. Vidovi saobraaja su: kopneni (suvozemni), vodni i vazduni. Vidovi saobraaja se dijele na grane. U kopneni saobraaj spadaju: drumski, eljezniki saobraaj.

U vodeni saobraaj spadaju: saobraaj morima i okeanima i saobraaj rijekama, jezerima i kanalima. U vazduni saobraaj spadaju: saobraaj u vazdunom prostoru i saobraaj u kosmikom prostoru2. U zavisnosti da li se saobraaj odvija matinom dravom ili ire razlikujemo: unutranji transport i meunarodni transport.

1 2

LIPOVAC, Krsto P. - Bezbednost saobraaja, Beograd 2008. str. 9. Lipovac, Krsto P. - Bezbednost saobraaja, Beograd 2008. str. 9.

2

2. SAOBRAAJ Saobraaj ima nekoliko definicija. Tako, saobraaj moemo definisati kao aktivnost koja je usmjerena na omoguavanje racionalnog savladavanja vremena i prostora za razne drutvene djelatnosti.3 Dobro razvijeni saobraaj je od prvorazrednog znaaja za uspjeno uspostavljanje veza meu ljudima, narodima i svim drugim subjektima koji su iz najrazliitijih pobuda upueni na meusobno komuniciranje. Time je saobraaj preduslov svake moderne i uspjene proizvodnje na nain to proizvodnju meusobno povezuje, kao i to pravi vezu izmeu proizvodnje i finalne potronje. I Karl Marks je definisao saobraaj. U svom djelu Kapital, definisao je etiri oblasti materijalne proizvodnje: Industriju, poljoprivredu, preraivaku industriju i saobraaj.4 Ta etvrta oblast materijalne proizvodnje, takoe prolazi kroz razliite stupnjeve zanatskog, manufakturnog i mehanikog rada. To je transportna industrija (locomotions industrie), koja obuhvata transport ljudi i roba.5 Karl Marks je, definiui saobraaj kao etvrtu oblast materijalne proizvodnje, ukazao na njegovu specifinost u poreenju sa ostalim oblastima proizvodnje i ulogu koju ostvaruje u odnosu na njih, kao i na drutvo u cjelini. Osnovni predmet rada transportne industrije, kao etvrte oblasti proizvodnje, jeste proizvodnja transportnih usluga, a to znai transportovanje ljudi i robe s jednog mjesta na drugo. To u osnovi predstavlja rad i proizvodnju u kretanju transportnih sredstava i radnika u njima. Krajnji rezultat tog procesa proizvodnje jeste usluga kao nematerijalni proizvod. U ovom sluaju, usluga kao proizvod predstavlja

3 4

B. Nikolajevi, Saobraajno pravo, Beograd, 1964, str. 5. K. Marks, Kapital, II tom, Beograd, 1947, str. 117. 5 K. Marks, Teorije o viku vrednosti, knjiga I, Beograd, 1947, srt. 387.

3

promjenu mjesta nahoenja transportovane robe ili putnika, a bez te promjene mjesta ne postoji ni svrha proizvodnje u prve tri oblasti proizvodnje.6 U prve tri oblasti proizvodnje, proizvodi se upotrebna vrijednost namijenjena daljoj proizvodnji ili potronji. Meutim, u razvijenoj drutvenoj podjeli rada, sutina trine robne proizvodnje jeste u tome da svaki robni proizvoa proizvodi robu za trite, tj. za druge, a ne za svoju sopstvenu potronju. Stoga, upotrebna vrijednost robe ostvaruje se samo u daljoj proizvodnoj, optoj ili linoj potronji. Dalje, to znai: da bi se upotrebna vrijednost robe sve tri prethodne oblasti proizvodnje ostvarila, neophodno je da bude transportovana od mjesta njene proizvodnje do mjesta potronje. Profesor dr. Krsto Lipovac iznosi nekoliko definicija saobraaja. Saobraaj je samostalna ljudska djelatnost iji je cilj promjena poloaja ljudi, stvari ili saoptenja.7 On posmatra saobraaj kao samostalnu ljudska djelatnost koja je nastala u okviru tree velike podjele rada. Saobraaj se, po njemu, izdvojio iz trgovine. Tako se sve ee govori o transportnoj (saobraajnoj) industriji (privredi), ime se skree panja na ekonomski smisao saobraaja. Lipovac iznosi i drugu definiciju saobraaja: Saobraaj je organizovano kretanje saobraajnih jedinica saobraajnim putevima. U ovoj definiciji sadrani su osnovni elementi saobraaja: saobraajni put, saobraajna sredstva i organizovanost (ureenost). Saobraajna sredstva su sva sredstva kojima se odvija saobraaj. U drumskom saobraaju to su drumska prevozna sredstva vozila, u eljeznikom saobraaju to su lokomotive i eljeznika kola vagoni, u vazdunom saobraaju to su avioni, letilice i baloni, a u vodenom saobraaju to su brodovi, amci i druga plovila. Lipovac iznosi i treu definiciju saobraaja, po kojoj je saobraaj jedna od 4 egzistenci-jalne funkcije svakog ivotnog prostora (rad, stanovanje, rekreacija i saobraaj), iji je cilj povezivanje ostalih funkcija, uz to manje negativne efekte. Ova definicija saobraaja naglaava njegovu egzistencijalnu ulogu. Moemo slobodno rei da bez saobraaja nije mogu trajan opstanak ivotnog prostora, niti njegovo funkcionisanje. Kako nije sam sebi cilj, smisao saobraaja nalazimu u njegovom uspjenom pevezivanju drugih funkcija. U ovoj definiciji pomenuti su neki uslovi, tj. ogranienja - "uz to manje negativne efekte". Dakle, saobraaj ima i tetne posljedice, a kao najznaajnije se istiu:6 7

Dr Neboja V. Kolari, Menadment u saobraaju, Beograd 2007, str. 2. Prof. dr KRSTO P. LIPOVAC, Bezbednost saobraaja, Beograd 2008. str. 3.

4

iscrpljivanje prirodnih resursa, zagaivanje okoline bukom, izduvnim gasovima i otpadnim materijama, nastradali u saobraajnim nezgodama (lake i tee povrijeeni i poginuli), materijalne tete, gubici i trokovi saobraajnih nezgoda i socijalno zagaivanje meuljudskih odnosa izazvano saobraajem, a posebno saobraajnim nezgodama.

5

2.1. SAOBRAAJNI PUTEVI Da bi se saobraaj odvijao, a sa njim i transportne aktivnosti, neophodno je uspjeno ostvariti prethodne pretpostavke. Pod tim pretpostavkama se misli na postojanje odgovarajuih saobraajnih puteva i saobraajnih sredstava. Saobraajni putevi i saobraajna sredstava predstavljaju osnovne objekte saobraaja i kao takvi podlijeu saobraajno-pravnoj regulativi8. Saobraajni putevi i saobraajna sredstva imaju prevashodno tehniki karakter i znaaj, pa i pravno regulisanje slui kao nadogradnja nad takvom njihovom funkcijom, tako da se tu radi o pravnoj oblasti sa velikim brojem tzv. tehnikih propisa i pravila koja moraju da budu poznata u cjelini i detaljno tehnikim strunjacima. To ne znai da uvijek moraju biti poznata i pravnicima, makar ne u svakodnevnoj upotrebi9. Tehniki propisi nijesu sami sebi svrha, ve imaju za cilj pravilno i bezbjedno odvijanje saobraajnih aktivnosti, odakle poinje tzv. pravni interes za njihovim poznavanjem i poznavanjem dalje pravne nadgradnje. Samim tim su i relevantni za rjeavanje mnogih pravnih odnosa u saobraaju.

Saobraajni put je dio prostora koji se, prvenstveno, koristi za kretanje saobraajnih sredstava. Saobraajne puteve prema njihovim fizikim osobinama moemo podijeliti na prirodne ili neizgraene i na vjetake ili izgraene saobraajne puteve. Takoe, moemo ih podijeliti na meunarodne i nacionalne. Na otvorenom moru i vazdunom prostoru iznad tog mora ne postoji nacionalna, ve meunarodna jurisdikcija, pa su i ti putevi meunarodni, dok su ostali nacionalni. Poseban pravni status imaju meunarodne rijeke, jezera i kanali. Sa pravnog aspekta, saobraajne puteve moemo da oznaimo kao odreen, ogranien dio prostora, koji sui kretanju saobraajnih sredstava10. Saobraajna infrastruktura je veoma znaajan izvor ciljeva i sadraja ekonomske politike drutva, zato to istovremeno predstavlja sredstvo za funkcionisanje saobraaja i opti uslov razvoja privrede i njene infrastrukture. Jer, saobraajna infrastruktura ima ne samo svoje saobraajne ve i nesaobraajne funkcije. To

8 9

Prof. dr Borislav Ivoevi, Saobraajno pravo, Beograd, 2008, str. 65. Isto, str. 65. 10 B. Nikolajevi, Saobraajno pravo, Beograd, str. 125.

6

znai da ona ima direktne i indirektne korisnike, pa samim tim i direktne i indirektne efekte. Direktni efekti saobraajne infrastrukture manifestuju se saobraajnim funkcijama. Saobraajna infrastruktura omoguava funkcionisanje saobraaja kao procesa transportovanja kretanjem transportnih sredstava. Time, ona vri funkciju komponente transportnog kapaciteta, zajedno s transportnim sredstvima. Indirektni efekti saobraajne infrastrukture ispoljavaju se u nesaobraajnim funkcijama i samo djelimino u saobraajnim. Jedino u eljeznikom saobraaju infrastruktura slui iskljuivo u saobraajne funkcije, pa se funkcionisanjem eljeznikog saobraaja izraavaju uglavnom njeni direktni efekti. Meutim, ve samo postojanje eleznike mree stvara uslove za razvoj kljunih sektora privrede, naroito rudarstva, ugljenokopa, korienje sirovinskih izvora, formiranje velikih industrijskih zona i koncentraciju proizvodnje. Mnoge od ovih privrednih djelatnosti, kao i brojne drutvene, ne bi se mogle skladno razvijati bez eljeznice. Tako se eljeznika infrastruktura specifino ispoljava i kao optenarodno bogatstvo sa svojim posrednim nesaobraajnim, indirektnim efektima i funkcijama11.

11

Dr. Neboja Kolari, Menadment u saobraaju, Beograd 2007, str. 15.

7

3.1. POMORSKI SAOBRAAJ More i okeani su prije svega, najvei prirodni put na naoj planeti. Od ukupne povrine Zemlje 70,8 % zauzimaju vodene povrine12, a samo 29,2 % kopno. Iz toga lako moemo zakljuiti da su vodeni putevi gotovo 2,5 puta (tanije 2,42 puta) vei od kopnenih puteva. Prema Konvenciji Ujedninjenih Nacija o pravu mora, svi brodovi koji viju zastavu neke meunarodno priznate drave, imaju pravo plovidbe. Ako brod ne vije nijednu zastvau, moe se smatrati piratskim brodom. Takav brod bi mogao biti zaustavljen od strane bilo kojeg ratnog broda, bilo koje drave. Ratni brod bi ga legitimisao i izvrio pregled, kako bi se dobile informacije da li je taj brod piratski. Plovidba ostalim djelovima mora je regulisana meunarodnim Konvencijama. propisima, tj.

Unutranje morske vode su djelovi mora uz samo kopno. Drava nad unutranjim morskim vodama uiva jednaku suverenost kao na kopnu. Moe odobriti ili zabraniti ulazak nekih brodova u svoje luke, no svaka obalna drava putem propisa odreuje vie luka otvorenih za meunarodni promet (u njima se nalaze policijski, carinski, sanitarni i dr. organi obalne drave). Teritorijalno more je pojas mora uz obalu pomorske drave. Svaka pomorska drava ima pravo da odredi irinu svog teritorijalnog mora do granice koja ne prelazi 12 morskih milja, mjereno od polazne linije za odreivanje irine teritorijalnog mora13. , koje je definisano lanom 2. Konvencije Ujedinjenih nacija o pravu mora. Njegova irina je 12 morskih milja, mjereno od polazne linije u pravcu otvorenog mora. U pojasu teritorijalnog mora, slobodna je 'plovidba za sve drave, sve vrste brodova, neprekidno i bez zaustavljanja sve dok ne dira u mir, red i sigurnost obalne drave. Kada govorimo o unutranjim plovnim putevima, plovidba se vri po onim rijekama, jezerima i kanalima koji imaju dovoljan gaz da je plovidba brodova iDoc.dr.sc. Frane Mitrovi, Ekonomika brodarstva, Split 2007/08, str. 9. M. Voki uul, Granice teritorijalnog mora u nacionalnim propisima i praksi obalnih drava Sredozemlja, PPP god. 48 (2009), 163, str. 88-8913 12

8

drugih plovila mogua14. Ovdje je vano istai podjelu na meunarodne rijeke, jezera i sl., i na unutranje plovne puteve nacionalnog karaktera.

14

Prof. dr Borislav Ivoevi, Saobraajno pravo, Beograd, 2008, str. 69.

9

3.2. LUKE Luke su saobraajna sredita u pomorskom saobraaju, dok pristanita predstavljaju saobraajna sredita u unutranjoj plovidbi15. Luku moemo definisati i kao mjesto gdje se sijeku morski prometni putevi s kopnenim i unutranjim vodenim i vazdunim putevima, radi ukrcaja na brodove, robe i putnika s kopnenih i vazdunih prevoznih sredstava, radi iskrcaja putnika s brodova na kopnena i vazduna vozila, ili radi prekrcaja s morskih brodova na brodove unutranje plovidbe i obratno16. Luke moemo podijeliti na vie naina. Tako, prema veliini i znaaju luke, dijelimo ih na meunarodne, nacionalne i luke lokalnog znaaja. Moemo ih podijeliti i na prirodne i vjetake luke, zatim na trgovake i ratne luke. Trgovake luke se dalje mogu podijeliti na luke otvorene za javni promet i luke za posebne namjene. Prema djelatnosti, razlikujemo: luke nautikog turizma - marine; industrijske luke, luke brodogradilita, sportske, ribarske i druge luke sline namjene. Prema duini zadravanja robe luke dijelimo: tranzitne (provozne) i terminalne (u kojima se roba skladiti na due vrijeme radi otpreme, prerade ili potronje. Danas luke nijesu samo mjesta za prihvat, ukrcaj ili iskrcaj tereta i putnika na brodove i na kopnena prevozna sredstva. U svjetskoj privredi luke su vana karika u logistikom lancu meunarodnog transporta. Konkurencija izmeu luka se poveava, to doprinosi poveanju prekrcajne norme, vee proizvodnosti i brzine okretaja, boljoj propusnosti. Poveava se efikasnost i uspjenost visokokvalitetnom mreom kopnenih puteva, informatikom obradom podataka za cijeli sastav luke, kao i za njene podsastave, modernim komunikacijama i elektronikom trgovinom.

15 16

Prof. dr Borislav Ivoevi, Saobraajno pravo, Beograd, 2008, str. 70. Doc.dr.sc. Frane Mitrovi, Menadment u brodarstvu i lukama, Split 2007, str. 155.

10

3.3. SAOBRAAJNA SREDSTVA U PLOVIDBI Saobraajnim sredstvom pomorske i unutranje plovidbe, u najirem smislu rijei, smatra se naprava koja je osposobljena da se kree tj. plovi vodenim putevima, a koja moe biti na sopstveni pogon ili bez njega. Ovim definicijom se obuhvataju objekti na vodi ili plutajui objekti i brodovi. Pod objektima na vodi podrazumijevamo sve naprave koje su graene tako da se odravaju na vodenoj povrini. Moemo primijeniti i definiciju plutajui objekti naprave koje se mogu prilagoditi odravanju na vodi, ali namjena im nije mjenjanje mjesta. Pod brodovima smatramo plovne naprave, tj. naprave prilagoenje, osposobljene za pokretanje vlastitom ili tuom pomorskom snagom. Takoe, pod brodom se moe smatrati pomorski brod i brod unutranje plovidbe, osim ratnog broda.

11

3.3.1. POJAM I DEFINICIJA BRODA Najvaniji objekt pomorskog prevoza je pomorski brod. Kao takav zasluuje preciznu pravnu definiciju. Postoji mnogo pokuaja definisanja broda u literaturi, pa bih naveo nekoliko njih. Najprecizniju definiciju pomorskog broda izvodimo polazei od tri kriterijuma, koja moraju biti prihvaena komulativno, i to su: - podesnost za plovidbu morem, - namjena za plovidbu morem i - veliina plovnog objekta17. U najirem smislu pomorski brod definiemo kao plovilo namijenjeno plovljenju po moru18. U Pomorskoj enciklopediji (knjiga I, str. 245) nailazimo na konstataciju da je pomorski brod plovilo za koje vrijede norme pomorskog prava. Pomorski brod moemo definisati i kao plutajuu tehniku napravu namijenjenu plovidbi19. Sovjetski kodeks trgovake pomorske plovidbe, oznaava pomorski brod kao plutajuu napravu sa sopstvenim ili bez sopstvenog pogona koja se koristi za prevoz stvari, putnika, prtljaga, pote, za ribolov i druge morske djelatnosti, za vaenje ruda, hidrotehnike radove, vaenje potonulih objekata iz mora, vrenje specijalnih slubi (sanitarna i karantinska sluba), kao i za naune, kolske i kulturne potrebe, kao i za sport i razonodu i druge ciljeve. Pravno definiemo brod i kao: pokretnu, nepotronu i sastavljenu stvar. Sam brod je pokretna stvar (i brod u gradnji), ali zbog privrednih i politikih razloga, brodovi se tretiraju kao nekretnine. Privredni razlozi za ovo nalazimo u velikoj vrijednosti brodova, pa se redovno trai pismeni oblik ugovora kojim se stiu stvarna prava na brodu. Politiki razlozi tratiranja broda kao nekretnine povezani su s pravom dravne pripadnosti broda.

17 18

Dr. Petar Brajkovi, Plovidbeno pravo, Kotor, 2002., str. 17. V. Brajkovi, Pomorsko pravo, Zagreb 1949., str. 95. 19 Rodier, Droit maritime, Preciz Dalloz, 4 edition, str. 25.

12

3.3.2. VRSTE BRODOVA Najvanija je podjela na: ratne brodove i brodove trgovake mornarice. Pod ratnim brodom smatramo plovni objekt, (kao i podmornicu), ije je zapovjednitvo pripada oruanim snagama neke suverene drave. Sama posada je vojna. Ratni brod mora imati spoljanje znakove raspoznavanja, prije svega se misli na zastavu drave i obiljeja vojske te drave. Brod trgovake mornarice predstavlja plovni objekt (trgovake mornarice) osposobljen za plovidbu morem ija je duina vea od 12m i bruto tonaa vea od 15t ili je ovlaen prevoziti vie od 12 putnika. Ovdje bismo iznijeli definiciju jo nekih plovnih objekata, kao elju da pribliimo samu definiciju broda, i uoimo razliku meu brodovima. Tako, Brodica je plovni objekt namjenjen plovidbi, a koji nije brod. Putniki brod je svaki brod koji je ovlaen prevoziti vie od 12 putnika (inae je teretni brod). Kao tehniki plovni objekt smatramo brod koji je namjenjen obavljanju tehnikih radova. Nuklearni brod je brod opremljen nuklearnim postrojenjem. Ribarski brod je namijenjen za ribolov i u tu svrhu je i opremljen. Jahta slui razonodi, sportu i rekreaciji, dok je javni brod brod iji je vlasnik drava ili njen organ, a koji nije ratni brod i slui u neprivredne svrhe. Tanker je brod koji je namjenjen ponajprije za prevoz tereta u tenom stanju. Dakle, definicije pojedinih vrsta brodova, izveli smo iz njihove namjene. Podjelu putnikih i teretnih brodova moemo izvriti i prema granicama plovidbe, pa ih dijelimo na one koji su osposobljeni za dugu i veliku plovidbu i one koji su osposobljeni i upotrebljavaju se samo u obalnoj plovidbi20. Takoe moemo razlikovati i veliku i malu obalnu plovidbu. Brodovi duge plovidbe su oni, koji su osposobljeni ploviti po svim okeanima i morima svijeta. Ti brodovi posjeduju odgovarajue sertifikate i dozvole, koje im se izdaju i podlijeu strogim propisima. U brodove velike obalne plovidbe, ubrajamo one brodove kojima je dozvoljeno da plove vodama Mediterana i svih mora20

Prof. dr Borislav Ivoevi, Saobraajno pravo, Beograd, 2008, str. 86.

13

spojenih sa Mediteranom. Brodovi male imaju izdatu dozvolu za plovidbu pojedinim morima (recimo plovidbu Jadranskim morem).

14

3.3.3. SPOSOBNOST - BEZBJEDNOST BRODA ZA PLOVIDBU Pravna i plovidbena smisao broda zahtijeva, da brod mora ispunjavati meunarodne norme bezbjednosti, kako bi, pomorskim rjenikom, "bio sposoban za plovidbu". U tehnikom smislu, brod mora imati dovoljnu vtstinu konstrukcije kako bi bio sposoban za plovidbu. Takoe, brod mora ispunjavati zahtjeve SOLAS konvencije (Safeti of Life at Sea), tj. meunarodne konvencije o bezbjednosti ljudskih ivota na moru. Brod mora biti snabdijeven potrebnom opremom koja obezbjeuje bezbjednost putnika, tereta i brodske posade. Misli se na radare, ureaje za satelitsku navigaciju, protivpoarnu opremu, amce, i drugu opremu za spasavanje putnika i posade. Brod mora imati propisani broj struno osposobljenih lanova posade21. Takoe, smjetaj i broj ukrcanih putnika na brodu mora biti u skladu sa odredbama i uslovima u brodskim ispravama. Ako je teret ukrcan na brod, on mora biti sloen, rasporeen i osiguran u skladu sa brodskim ispravama i propisima22. Sposobnost broda utvruje se tehnikim pregledom broda, tj. tehnikim nadzorom. Taj posao obavljaju klasifikacioni zavodi ili registri brodoba. Najvei i najpoznatiji klasifikacioni zavod na svijetu jeste engleski klasifikacioni LOJD REGISTAR. Ovi zavodi dodjeljuju klasu brodu, na osnovu tehnikih osobina i opremljenosti broda i ispunjenih bezbjedonosnih kriterijuma. Brod koji nema klasu, ne smatra se brodom u pomorsko-pravnom smislu. Takav brod se naziva i mrtvim brodom (death ship). Pored klase, trgovaki brodovi moraju imati i obaveznu liniju krcanja (Load Lines). Linijom krcanja se utvruje dozvoljeni stepen uronjavanja pomorskog broda u vodu.

21 22

Ivo Grabovac, Pomorsko pravo, Split 2001, str. 63. Godine 1966. donijeta je Meunarodna konvencija o teretnim linijama koja donosi ove propise vezane za sigurnost tereta, posade i putnika.

15

3.4. INDIVIDUALIZACIJA BRODA Individualizacija broda obuhvata posebne oznake, po kojima se svaki pomorski brod, kao i brod unutranje plovidbe, razlikuje od svakog drugog broda u svijetu.

Da bi se brod individualizirao slue mjerila : 1. 2. 3. 4. 5. 6. dravna pripadnost broda ime ili oznaka broda luka upisa badarski podaci klasa broda i znak raspoznavanja saglasno meunarodnom signalnom kodeksu.

16

3.4.1. DRAVNA PRIPADNOST BRODA Dravna pripadnost broda podrazumijeva pravnu svezu izmeu broda i drave iju zastavu brod ovlaeno vije. Pretpostavke su formalne (upis u odgovarajui upisnik brodova) i materijalne (dravljanstvo vlasnika, sjedite pravne osobe). U pomorskom pravu postoje tri sistema23 po kojima drava odobrava nekom brodu da vije njenu zastavu: - prvi sistem, drave dodjeljuje pravo da brod vije njenu zastavu samo brodovima koji u cjelini pripadaju njenim dravljanima, tj. nalaze se 100% u njihovoj svojini. U ove drave spadaju: SAD, Velika Britanija, Rusija, Japan, Norveka. - Drugi sistem ine zemlje mediterana i neke druge evropske drave (Belgija, vajcarska). Brod moe stei pravo da vije zastave ovih drava, ako je bar 51% u svojini njihovih dravljana. - trei sistem je tzv. "slobodnih zastava". Neke ekonomski nerazvijene zemlje, trude se da pod svoju zastavu privuku to je mogue vei broj brodova i brodovlasnika, ne propisujui nikakve preduslove za dravnu pripadnost broda, osim formalnog upisa u njihov upisnik. U te zemlje spadaju Liberija, Somalija, Kipar, Panama, Honduras, Singapur Ove zemlje privukuju brodovlasnike brojnim povlasticama, u vidu niih taksi registracije. Meutim, od velikog broja brodovlasnika, i po niim tarifama, ove zemlje prikupe znatna finansijska sredstva.

23

Dr. Petar Brajkovi, Plovidbeno pravo, Kotor, 2002., str. 21.

17

3.4.2. IME BRODA Svaki brod ima svoje ime, koje mu bira njegov vlasnik, odnosno brodar broda. Brod dobija svoje ime kada je potpuno sagraen i nosi ga cijelog svog ivota. Ono je vaan element njegove individualizacije. Ime broda se uisuje na obije strane pramca i na krmi. Prilikom dodjeljivanja imena brodu, postoji odreeni postupak, po kojemu vlasnik broda predlae tri imena nadlenom organu. Pri tome, je prvo ime ono keje bi bilo najpoeljnije da ga brod nosi. Obino, ime broda koji pripada nekoj kompaniji, ostaje dotinoj kompaniji u vlasnitvo ako ova, nakon penzionisanja svog broda, to isto ime eli dati nekom drugom svom (novom) brodu.

18

3.4.3. LUKA UPISA Luka upisa je jo jedan od vanih inioca individualizacije broda. Luka upisa se nalazi u lukoj kapetaniji kod koje je brod upisan. Luka pripadnosti predstavlja sjedite brodarskog preduzea, tj. prebivalite brodovlasnika. Veina zemalja primjenjuje kriterijum luke upisa kod oznaavanja brodova. Izuzetak su neke zemlje koje imaju trgovaku flotu, ali nemaju izlaz na more (kao vajcarska), koje primjenjuju kriterijum luke pripadnosti.

19

3.4.4. BADARSKI PODACI I KLASA BRODA Brod se individualizuje i na osnovu badarskih podataka i klase broda. Badarski podaci predstavljaju zapreminske mjere, koje se dobijaju mjerenjem veliine broda, a izraene su u njegovoj zapremini. Postupak se naziva badarenje. Zapremina broda se izraava u registarskim tonama. Jedna registarska tona (RT) je jednaka 100 englaskih kubnih stopa ili 2,832 m3. Postoje dva osnovna naina pomou kojih raunamo tonau broda. Prvi nain je raunanje bruto registarske tonae broda (BRT), kojim se mjeri ukupna zapremina svih zatvorenih brodskih prostora. Drugi nain mjerenja oznaava postupak kojim se od bruto tonae oduzima zapremina brodskih prostora koji nijesu namijenjeni za prevoz stvari i putnika. Time se dobija neto registarska tonaa broda (NRT), i njome se izraava nosivost broda. Klasa broda oznaava kvalitet i vrstinu broda prema njegovim tehnikim svojstvima i ouvanosti, a utvruje se na osnovu tehnikog pregleda, koji obavlja klasifikacioni zavod.

20

3.4.5. ZNAK RASPOZNAVANJA SAGLASNO MEUNARODNOM SIGNALNOM KODEKSU Po meunarodnom signalnom kodeksu, svi brodovi vei od 100 BRT i oni brodovi koji imaju radio ureaj, imaju jedinstveni radio-signalni znak raspoznavanja. Znak se sastoji od etiri slova, od kojih prva dva oznaavaju dravnu pripadnost broda, a druga dva ime broda.

21

3.5. PREDUZETNICI SAOBRAAJNIH AKTIVNOSTI Osnovni preduzetnik pomorsko-plovidbenih aktivnosti jeste brodar. Brodar moe biti vlasnik broda, ali ne mora. Zato je vano razlikovati brodovlasnika, od funkcije brodara, koji obavlja plovidbene poduhvate. Takoe imamo i menadment i "single ship" kompanije, koje preuzimaju ulogu brodara. Dakle, ove kompanije preuzimaju plovidbene poduhvate, a brodovlasniku ostaje vlasnika funkcija. Vozar je jo jedan termin koji treba istai kada govorimo o preduzetnicima pomorskog saobraaja. Vozar je preduzetnik koji vri prevoz morem. U naem pravu se njegove funkcije vezuju za termin brodar. U meunarodnom pravu se ova dva termina razlikuju, pa se za vozara vezuju odgovornosti za tete na teretu.

22

3.6. KARAKTERISTIKE POMORSKOG TRANSPORTA Pomorski transport je oduvijek imao znaajnu ulogu u saobraajnom sistemu, posebno u meunarodnoj robnoj razmjeni i prevozu putnika. Intezivan razvoj pomorskog transporta poinje primjenom parne maine, tj. primjenom brodova pokretanih parnom mainom. Ovi brodovi e zamijeniti jedrenjake. Razvoj tehnike i tehnologije uticao je na sve ubrzaniji razvoj pomorskog transporta, uostalom kao i kod drugih vidova transporta. Konstantno se poveavala nosivost i snaga brodova, usavravane su i poboljavane njihove eksploatacione i konstruktivne karakteristike: brzina kretanja, bezbjednost, odnos bruto i neto teine, manevarska sposobnost, pogodnost za manipulisanje itd. Pored porasta nosivosti brodova, ovaj vid transporta karakterisae i specijalizacija brodova za neke vrste robe i oblike prevoza. Dananji prevoz morem, odlikuje to da oko 75% svih prevoza morem ini masovna roba (ugalj, itarice, nafta, drvo, rude). Razlog tome lei u odnosi izmeu velike nosivosti i niskih cijena, to pomorski transport ini najpovoljnijim transportom. Za razliku od rjenih, brodovi za pomorski transport imaju vee brzine i mogunost plovidbe gotovo preko cijele godine, osim u izuzetno nepovoljnim klimatskim prilikama. Osnovne prednosti pomorskog transporta ogledaju se u sljedeem: -propusna sposobnost u funkciji puta je bez ogranienja; -potronja goriva po jedinici tereta u odnosu na druge vidove je manja, tj. manja je potronja energije; -manji su i otpori kretanja u odnosu na kretanje po vrstoj podlozi, to ima za posljedicu znatno manju vunu snagu po jedinici tereta ili masi; -pomorski transport ima najnie trokove prevoza na veim rastojanjima u odnosu na druge vidove transporta; -obezbjeuje se via proizvodnost rada u poreenju s ostalim vidovima transporta, a naroito kod brodova velike nosivosti, pa je takva proizvodnost rada u pomorskom transportu pet do est puta vea nego u eljeznikom i rjenom, a trokovi prevoza su proseno dva do tri puta nii nego kod ovih vidova transporta. Nedostaci pomorskog transporta su:23

-skup razvoj infrastrukture luke; -sloeniji sistemi pretovara; -skupa learina, ako se blagovremeno ne obave procesi istovara i utovara; -znaajni uticaji vie sile kao to su: klimatski, navigacioni i drugi prirodni geografski uticaji na planirani transport; -zavisnost transportne sposobnosti od propusne sposobnosti luka i proizvodnosti njene mehanizacije.

24