TœRK D°L°NDE S–ZCœK TœRLER° TASN°F° SORUNU .Anahtar Kelimeler: S¶zc¼k S±n±flar±, Ad,

  • View
    218

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of TœRK D°L°NDE S–ZCœK TœRLER° TASN°F° SORUNU .Anahtar...

  • TRK DLNDE SZCK TRLER TASNF SORUNU ZERNE

    Mustafa Levent YENER*

    zet Szck trleri, Trk dilinde tartmal konulardan biridir. Gnmze kadar pek ok bilim adam bu konu zerinde durmu ve farkl dnceler ortaya koymutur. Bu dncelerin bazlar Trkenin doal yaps dikkate alnmadan ngilizce, Franszca, Almanca gibi dillerin dilbilgisi anlayna gre ortaya konmu, bu da kesin ve salam bir sonuca varlmasn engellemitir. Bir Altay dili olan Trkenin Hint-Avrupa dil ailesine ye dillerin yaplaryla aklanmas ok zor grnmektedir. Szck trleri sorunu Trkolojide olduu gibi, Trk dili retiminde de tartmal bir konudur. Sz konusu bildirimizde Trkolojinin popler bir konusu tekrar tartmaya alacak, bugne kadar yaplan almalarn ksa bir zeti sunulduktan sonra Trkenin kendi yapsndan hareketle oluturulan tasnif ilkelerinin nda bir tasnif nerisi getirilmeye allacaktr. Anahtar Kelimeler: Szck Snflar, Ad, Eylem, nad, Belirte, lge.

    ON THE PROBLEM OF PART OF SPEECH IN TURKISH LANGUAGE

    Abstarct Word classification in Turkish language has been a bias for a long time. Up to date many scholar has studied on this problem and offered different solutions. Many of these solutions offered on this problem have been on the base of English, French and German languages which are the members of Indo-Germanic languages. In this paper we will offer a new classification with a new perspective which is based on inner structure of Turkish language belonging to Altaic languages. Key Words: Part of Speech, Noun, Verb, Adjective, Adverb, Particle.

    * Ege niversitesi Trk Dnyas Aratrmalar Enstits, Trk Dili ve Leheleri Anabilim Dal,

    Bornova-zmir, mlyener@gmail.com.

  • Trk Dilinde Szck Trleri Tasnifi Sorunu zerine

    Turkish Studies / Trkoloji Aratrmalar Volume 2/3 Summer 2007

    607

    0. GR Szck trleri, Trkiye Trkesi iin tartlan konulardan

    biridir. Birok aratrmac, szck trleri zerinde alm, eitli grler ortaya koymutur; ancak bu grlerin pek ou Trkenin doal yaps dikkate alnmadan, Almanca, Franszca, ngilizce gibi dillerin dilbilgisi kurallarna gre ortaya konmu, bu da salam sonular elde edilmesini engellemitir. Altay Dilleri ailesine ye Trkenin dilbilgisi kurallarnn Hint-Avrupa Dil Ailesine ye herhangi bir dilin yapsyla aklanmas olanakszdr. Szck yapm ve dizimi bakmlarndan olduka farkl olan bu iki dil ailesinin dilbilgisi almalarnda birbirlerini aklamakta yetersiz olacaklar kesindir.

    Biz, bu almamzda szck trleri ve snflandrmalar hakknda bugne kadar yaplan almalarn ksa bir zetini verecek ve belirlediimiz birka noktadan hareketle snflandrmann Trkenin yapsna uyan/uymayan ynlerini gsterecek ve Altay Dilleri Ailesinin yapsna gre bir snflandrma nerisi sunacaz.

    I. Gnmze Kadar Yaplm Tasnif Denemeleri Trkiye Trkesi zerine gnmzde yaplan dilbilgisi

    almalarn deerlendiren Zeynep Korkmaz konu ile ilgili unlar ifade eder:

    Arap gramerinde konular balca isim, fiil ve harf olmak zere ana blme ayrlmtr. Bu blmler Osmanl Trkesi gramerlerine isim, fiil ve edat olarak aktarlmtr. Edatlar, isimler ve fiiller gibi anlaml deil, grevli szler olduklar iin Trkiye Trkesi gramerlerinde de konularn bir bl edatlar kalb altnda ele alnm ve bu gruba giren konular kendi ilerinde son ekim edatlar (gibi, iin, kadar, gre, dolay, sonra vb.), balama edatlar (ve, ile, dahi, ya ... ya, hem ... hem, ne ... ne, vb.), cmle ba edatlar (ama, ancak, fakat, lakin, yani vb.) ve nlem edatlar (arkada!, haydi!, hey, ite, hay hay vb.) gibi bir snflamadan geirilmitir. M. Erginin Trk Dil Bilgisi adl gramerinde ve N. Haceminolunun Trkede Edatlar balkl aratrmasnda byle bir snflandrma yer almtr. Ayn durum daha baka gramer ve almalarda da grlmektedir.

    Bir ksm gramerlerimizde, Trkiye Trkesinin dil malzemesi eski alkanlkla yine Arap grameri ile Fransz ve dolaysyla bat gramerleri kalplarna sokulmu ve konularn snflandrlmasnda bu ynteme dayanlmtr. 1921 ylnda yaymlanm olan J. Denynin grameri konularn ele aln ve ilenii bakmndan bir dnm noktas oluturur. Ancak, Deny, bu hacimli eserini Fransz niversite rencilerine Trkeyi retmek amac ile yazdndan, eserde Fransz dilinin kalplar egemendir. Szcklerin snflandrlmas bakmndan da Arap dilinin kalplarna uyulmutur.

  • Turkish Studies / Trkoloji Aratrmalar Volume 2/3 Summer 2007

    608 Mustafa Levent Yener

    Trkenin btn zerinde duran Danimarkal Trkolog K. Grnbech ise, Trkedeki btn kelimeleri isim ve fiil olarak iki ana gruba ayrmtr. Grnbech, konuya gramer elerinin kkeni asndan yaklat iin edat, zarf, zarf-fiil gibi gramer elerini de asl yaplar asndan isim ya da fiil grubuna sokmutur.

    Trkiye Trkesinin gramer konularn snflandrrken hem genel izgileri ile trler hem de kelime snflarnn gsterdii farkl belirtiler zerinde durmu olan A. N. Kononov da ikili bir snflamay benimsemi grnr. Ancak, Kononov gramerinde de yntem bakmndan Rus dilinin etkisi gze arpmaktadr.

    Yerli gramer yazarlarnn bir ksm da konular Trkenin yap ve ileyi zelliklerine gre deerlendirerek dorudan doruya isim (veya ad), sfat, zamir, zarf, fiil, edat, bala ve nlem olmak zere sekiz sz snfna ayrmlardr.

    Konularn snflandrma ve adlandrlmalarnda yer yer Fransz gramer kalp ve terimlerinin etkisi de grlmektedir. Sz gelii alt, st, iin, gibi, kadar, gre gibi, ad ekimi eklerinin yerlerini tutan geici ilevdeki edatlar iin, baz aratrma ve gramerlerde, snflandrmaya kout olarak son ekim edatlar terimi kullanlmaktadr. Byle bir ayrm ve adlandrma Trkede bir n ekim edatlarnn da varln gerekli klar. Oysa Trkede; Alman, Fransz ve ngiliz dillerinde olduu gibi preposition niteliinde bir n ekim edat yoktur. Yalnz postposition karlk ve grevinde adlarn sonuna eklenen edatlar vardr. O halde, hem snflandrma hem de terimlendirme asndan byle bir adlandrma yanltr. Yalnzca edat kullanm yeterlidir.1

    Bir komisyon tarafndan Trkedeki szck trleri konusu zerine hazrlanan eserde tasnif u ekilde yaplmtr. Eserde, ncelikle szckler, ad soylular ve eylem soylular olarak ikiye ayrlm, daha sonra bunlar da kendi arasnda tasnif edilmitir. sfat, belirte, adl, ilge, bala, nlem ad soylu szckler grubunda yer alrken, eylem ve eylemsiler de eylem soylu szckler grubunda deerlendirilmitir.2

    II. Tasnif Denemesi II.1. tirazlar ve Bak A Trk dilinde szcklerin dilbilgisel snflar szcn szckle

    ilikisinden doar. Altay Dillerinin ve eklemeli dillerin tipik bir rnei olan Trkede szcn tr kolaylkla belirlenememi, bu konuda trl dnceler ne srlmtr. Genel kan szcn sekiz 1 Zeynep Korkmaz. Trkiye Trkesi zerindeki Gramer almalar ve Bu almalarn

    Gnmzdeki Durumu, V. Trk Kltr Kongresi, Cilt I, 2005 (Dil), 17-21 Aralk 2002, Atatrk Kltr Merkezi Yaynlar, Ankara 2005, s. 11.

    2 Daha geni bilgi iin bk. Doan Aksan. Szck Trleri (Nee Atabay, brahim Kutluk, Sevgi zel), Ankara 1983.

  • Trk Dilinde Szck Trleri Tasnifi Sorunu zerine

    Turkish Studies / Trkoloji Aratrmalar Volume 2/3 Summer 2007

    609

    trnn olduudur: Ad (isim), adl (zamir), eylem (fiil), nad (sfat), belirte (zarf), ilge (edat), nlem, bala. Oysa bu snflandrma Trke iin pek de salkl deildir. Bizim itirazmz da bu noktada olacaktr; nk bildiimizi udur ki Eski Hint dil okulundan, Aristoteles ve Platondan beri szck trlerinin snflandrlmas zerinde birok alma yaplmtr. Bunlarn arasnda en yetkin snflandrmay yapan Trakyal Diyonisiostur.3 Onun Yunanca zerinde yapt bu snflandrma bugn Bat dilleri, hatta Trke iin de geerli saylmaktadr. te yukardaki snflandrmann kkeni budur. Bu snflandrma, Antik Yunan dili ve onun takipisi olan Latin kkenli diller iin geerli olabilir; fakat bir Altay Dili olarak Trke iin ayn snflandrma doru olabilir mi? Bkml diller olan Yunanca ve Latince, ngilizce, Franszca, Almanca, Rusa gibi dillerde yaplm szck snflandrmalar, ki onlarda bile bu tartmalar srmektedir4, eklemeli bir dil olan Trkeye aynen alnp uygulanabilir mi? Bugne kadar sren tartmalar sanrm uygulanamayacan gstermek iin yeterli olmutur.

    Trkede bir szcn trnn ne olduunu belirleyebilmek iin eitli ltler konulmutur. Genel olarak klasik dilbilgisinde bir ad niteleyen szcn trne nad (sfat) denir. imdi aadaki rneklere bir bakalm:

    TDKnin yaynlad Trke Szlkte pek szc kat, sert anlamyla sfat trnde gsterilmitir.5 Ancak, aadaki rneklere bakldnda pek szcnn kullanmnn her zaman sfat tanmna uymad grlmektedir:

    rnekler Kullanl Yava atn tekmesi pektir. Ad. Toplant pek kalabalk deildi. nad. Pek yoruldun, biraz dinlen. Belirte. Pek gzel i yaptk. nad belirten belirte. Pek iyi grnmyorsun. Belirteci belirten belirte. Ayn ekilde, bir baka rnee de bakalm. Szlkte, say,

    nicelik, deer, g, derece vb. bakmndan byk ve ar olan, az kart anlamyla kaydedilen ok szc de sfat trnde deerlendirilmitir.6

    rnekler Kullanl ocuklarn ou hasta. Ad.

    3 Dionysios Thraks. Gramer Sanat, ev. Eyp orakl, Kabalc Yaynlar, stanbul 2006. 4 Uzun , Engin. Dnya Dillerinden rnekleriyle Dilbilgisinin Temel Kavramlar Trke zerine

    Tartmalar, stanbul 2004, s.65-66 5 www.tdk.gov.tr. 6 Szlkte ok szcnn sfat olarak kullanm iin u rnek verilmitir: Bana matematik ok

    kolay geldi.- F. R. Atay. Hlbuki burada szck, belirte grevindeki kolay szcn dereceleyen bir belirtetir. Bu durumda szcn aklamasyla verilen rnek arasnda bir tutarszlk gze arpmaktadr.

  • Turkish Studies / Trkoloji Aratrmalar Volume 2/3 Summer 2007

    610 Mustafa Levent Yener

    Bu yl ok rn var. nad. ok altk. Belirte. Ahmet, ok iyi bir insandr. nad belirten belirte. ok fazla gezme. Belirteci belirten belirte. Dier bir rnek de gzel rneidir. Bu szck de yapsnda

    deiiklie uramadan farkl trlerde kullanlabiliyor: rnekler