viewNj fakt i till del dhe nga korespodenca midis Jakomonit dhe ianos, ku Mkmbsi i Mbretit n Shqipri i raporton shefit t tij se: “Ekziston nj prshtypje mjaft e prhapur, se autoritetet

Embed Size (px)

Text of viewNj fakt i till del dhe nga korespodenca midis Jakomonit dhe ianos, ku Mkmbsi i Mbretit n Shqipri...

shtja ame gjat Lufts s Dyt Botrore Lorenc Agalliu

KAPITULLI PAR

KONFLIKTI ITALO-GREK DHE SHTJA AME

1.1. Shqipria e Madhe n fokus t politiks fashiste, prill 1939-maj 1940.

Pr Italin, shtja shqiptare ka qn nj problem i hershm dhe ai lidhet pikrisht me interesat italiane n rajonin e Ballkanit dhe m gjer. N prag t Lufts s Dyt Botrore, shtja e shqiptarve q banonin n trojet e lna jasht shtetit shqiptar, si dhe ajo ame n veanti, morn prmasa t tjera, e kjo fal interesave t diplomacis italiane pr rajonin. Tashm n planet e diplomacis italiane, shtja e shqiptarve q ndodheshin n Jugosllavi dhe Greqi u vu n rend t dits. Faktort fashist italian n Tiran, me n krye mkmbsin e mbretit Francesko Jakomonin, q n fillim t vitit 1939 adoptuan ide t reja mbi nacionalizmin shqiptar. Idet e importuara prej Italis fashiste mbi irredentizmin patriotik shqiptar, u prdorn prej italianve si maja e heshts s presioneve ndaj shteteve fqinj t Shqipris. Pikrisht pr kt qllim, nga Ministria e Punve t Jashtme t Italis u ngrit nj zyr e posame, e cila do t merrej me shtjen e irredentizmit t shqiptarve.[footnoteRef:2] [2: Galeazzo Ciano, Ditari 1937-1943; Shqipria, (Tiran, Albinform, 1994), 50. Shnimi sht br n datn, 17 qershor 1939.]

Duke shfrytzuar dshirn e shqiptarve pr t qen nn nj shtet t vetm, Jakomoni njoftonte ministrin e jashtm italian iano se, pala shqiptare kishte koh q i krkonte ndihm Italis fashiste pr t realizuar kt qllim.[footnoteRef:3] N njoftimin e tij t dats 21 mars 1939, nj dit pas biseds me mbretin Zog, Jakomoni njoftonte se; Zogu, duke par me admirim at ka bri Gjermania me ekosllovakin, u shpreh se erdhi koha t realizojm dhe ne shqiptart ndrrn ton, t pushtojm Kosovn.[footnoteRef:4] Madje sipas Jakomonit, Zogu ishte treguar i gatshm q me ushtrin e tij t ndihmonte trupat italiane n rast t nj sulmi kundr Jugosllavis.[footnoteRef:5] [3: DDI, Serie 8 Vol.XI, dok.364. Njoftim i Jakomonit pr Ministrin e Jashtm iano rreth biseds s tij me mbretin Zog.] [4: Po aty. ] [5: Po aty. ]

Nse n bisedn e tij me Jakomonin, mbreti Zog i kishte prmendur atij shtjen e popullsis shqiptare n Jugosllavi, ai pr asnj moment nuk kishte menduar pr nj ndrhyrje ushtarake qoft dhe prkrah nj fuqie t madhe Evropiane pr t sulmuar Greqin. Zogu pr asnj moment nuk kishte menduar seriozisht pr t mbshtetur Italin n nj sulm ndaj Greqis, me qllim bashkimin e tokave t banuara nga shqiptart. Lidhur me kt qndrim t Zogut, autori B.J. Fischer argumenton se, Zogu pr nj mori arsyesh nuk kishte ndjekur kurr nj politik irredentiste ndaj vendeve fqinje.[footnoteRef:6] [6: Bernd J. Fischer, Shqipria gjat Lufts, 1939-1945, (Tiran, abej, 1999), 107.]

Nga hulumtimet tona t kryera kryesisht n arkivat shqiptar, n asnj korespodenc zyrtare t kohs dhe n ndonj dokument arkivor nuk gjendet asnj informacion lidhur me rivendikimet shqiptare pr shtjen e shqiptarve t amris gjat gjith mbretrimit t mbretit Zog. Nj gj e till pohohet nga vet prfaqsuesi grek n Londr Simopulos, i cili n at periudh kishte refuzuar ianon dhe shpjegimet e tij lidhur gjoja me planin e Ahmet Zogut pr t sulmuar Jugosllavin dhe se Shqipria n kt siprmarrje do t krkonte mbshtetjen e trupave italiane.[footnoteRef:7] [7: Bernd J. Fischer, Mbreti Zog dhe prpjekja e tij pr stabilitet n Shqipri, (Tiran, abej, 2004), 302.]

Me pushtimin e Shqipris nga Italia fashiste n 7 prill 1939, mori fund dhe ekzistenca e shtetit t pavarur shqiptar. N kuadr t bashkimit t dy kurorave, qeveria italiane suprimoi Ministrin e Punve t Jashtme t Shqipris dhe tashm funksionin e saj dhe mbrojtjen e t drejtave t qytetarve shqiptar jasht trojeve do ta kryente Ministria e Jashtme italiane. Pr Italin fashiste dhe nacionalistt shqiptar, situata n rajon ndryshoi q n kohn kur Italia, me bujari pranoi krkesn e Shqipris pr bashkimin e kurorave me Perandorin e lavdishme romake. Pas ktij gjesti, Italia siguroi t gjith t drejtat juridike e politike pr t marr n dor zgjidhjen e shtjes kombtare shqiptare. Me bashkimin e dy kurorave, Italia siguroi t drejtn jo vetm t ruante integritetin territorial t Shqipris, por edhe t siguronte respektimin e t drejtave t minoritetit shqiptar n Jugosllavi e Greqi. N kt mnyr, Italia mori n dor fatin e popullsis shqiptare t amris, q ndodhej brenda territorit t shtetit grek.[footnoteRef:8] [8: Gazeta Tomori, Tiran, dat, 13 gusht 1940.]

Sipas pikpamjes fashiste, kjo politik e jashtme e Italis n favor t shqiptarve duhej tu bhej e ditur vendeve t tilla si Jugosllavia e Greqia, vende ku gjendeshin pjes t konsiderueshme t minoritetit shqiptar. Pas nj viti e gjysm eksperience t bashkimit italo-shqiptar,- shkruante n artikullin e saj gazeta fashiste Tomori,- shum figura t politiks ballkanase ende nuk e kan marr seriozisht kt bashkim dhe se, tashm mori fund njher e prgjithmon shtypja e minoritetit shqiptar deri n mnyr ekstreme.[footnoteRef:9] M shum se sa nj thirrje drejtuar shteteve fqinj t Shqipris, kjo deklarat kuptohet qart se ishte nj thirrje drejtuar Metaksait, me t cilin qeveria e Roms dhe vet Due tashm kishin nj llogari t hapur. [9: Po aty. ]

Shum shpejt q pas pushtimit t Shqipris, vet italiant filluan ti hedhin benzin zjarrit irredentist shqiptar, tashm t ndezur. Pasi e pan se dshtuan n prpjekjet e tyre pr t br pr vete shqiptart, duke vn n zbatim projekte t zhvillimit ekonomik e social n Shqipri, italiant menduan se, duke i prkrahur shqiptart n rrugn irredentiste, do t kishin mirkuptimin dhe mbshtetjen e tyre. N kt mnyr, fatet italiane pr pushtimin e mtejshm t Ballkanit prputheshin me dshirn e shqiptarve pr t bashkuar trojet e lna jasht shtetit shqiptar nga Konferenca e Londrs.

Fashistt italian n Rom dhe Tiran nisn nj fushat propaganduese t shfrenuar, qllimi i s cils ishte mbajtja lart e shpirtit irredentist t shqiptarve. Duke trumbetuar me t madhe iden pr krijimin e nj Shqiprie t Madhe, gjat fjals s mbajtur n 13 prill 1939, drejtuar shtabit t Ministris s Punve t Jashtme shqiptare, iano ndr t tjera kishte prmendur faktin se, Italia dshiron zmadhimin e kufijve t Shqipris dhe se Italia fashiste do ta ndihmonte at pr realizimin e ksaj aspirate kombtare.[footnoteRef:10] Po kt muaj, n datn 16 prill Pierro Badolio vizitoi Shqiprin pr t verifikuar nga afr situatn politike e sociale pas pushtimit italian. N raportin e prgatitur pr Ministrin Jashtme italiane, prvese vuri n dukje rndsin strategjike q kishte patur pushtimi i Shqipris pr ekspansionin italian n Ballkan dhe Mesdhe, zyrtari i lart italian evidentonte qart problemin e irredentizmit t shqiptarve q jetonin jasht kufijve shtetror.[footnoteRef:11] [10: Fischer, Shqipria gjat Lufts.., 108.] [11: Donato Martui, Le terre albanesi irredente; La iamuria tra irredentismo Albanese e propaganda fascista. Universiteti Salentos, Revista Plaver, Vol.3. (2014), 147.]

Rreth ksaj propagande dhe shqetsimit t ngritur n vendet fqinje, ministri i jashtm shqiptar Xhemil Dino n nj takim q pati nga mesi i muajit prill me ambasadorin amerikan n Tiran Grant, i shpjegoi ktij t fundit se, me kto veprime Italia synonte t knaqte shqiptart e shqetsuar pr fatin e vllezrve jasht kufijve t Shqipris.[footnoteRef:12] Sipas fashistve italian, Shqipria e Madhe duhej t bhej apogjeu i irredentizmit t shqiptarve e njkohsisht nj instrument n dorn e tyre pr t krijuar rendin e ri, i cili do t fillonte pikrisht nga Shqipria. Ky rend i ri mendohej t ndrtohej mbi principet nacionaliste n Ballkan dhe synonte t prfshinte prve shqiptarve dhe kroatt n Jugosllavi e vlleht n Greqin veriore.[footnoteRef:13] Sipas italianve Shqipria e Madhe do t prfshinte t gjitha ato territore q kufizoheshin me Shqiprin dhe ku popullsia e ktyre territoreve n shumic ishte me origjin shqiptare. Prvese nj dominim italian, Shqipria e Madhe do t shrbente dhe si nj barrier kundr nj ekspansioni t mundshm gjerman n Ballkan dhe Mesdhe.[footnoteRef:14] [12: Ilir Ikonomi, Faik Konica, Jeta n Uashington, (Tiran, Onufri, 2011), 216. Raport i ministrit amerikan n Shqipri pr Sekretarin e Shtetit, Tiran, 20 prill 1939.] [13: Luca Micheleta, Il sostegno alla Grande Albania: il caso del Kosovo, in LOccupazione italiano della Jugoslavia 1941-1943. (Firenze, Le Lettere, 2009), 260.] [14: Martui, Le terre albanesi irredente; La iamuria tra irredentismo.., 148.]

Italia kishte studjuar gjith mundsit e bashkimit t trojeve t Kosovs dhe amris me shtetit shqiptar. Kto prpjekje diplomatike t Italis kishin shqetsuar mjaft shtetet fqinje t Shqipris, Greqin dhe Jugosllavin, t cilat nxituan ti krkonin garanci Italis. Pr nxitjen e shqiptarve t Kosovs, iano kishte afruar t bashkpunonte ish ministrin shqiptar n Beograd Tahir Shtylla, t cilin krkonte ta shfrytzonte pr aftsit dhe njohurit e tij mbi kt shtje.[footnoteRef:15] iano bisedoi me Shtylln nj dit m par se ministri i jashtm italian t takonte diplomatin serb, Markovi. Gjat takimit, t cilin iano e kishte krkuar pr tu informuar rreth gjendjes s shqiptarve n Kosov, Shtylla i kishte treguar ministrit italian se, n Jugosllavi gjendeshin mbi 850.000 shqiptar t gatshm pr t mbshtetur do inisiativ t italianve pr t bashkuar Kosovn me Shqiprin. Nj informacion i till e kishte br ianon entuziast pr forcn fizike q prfaqsonin shqiptart e Kosovs.[footnoteRef:16] Dhe si pr t ndar t njjtin opinion me bashkbiseduesin e tij shqiptar, iano po at dit kishte shnuar n ditarin e tij se, Shqiptart jan t terrorizuar nga serbt. Sot nuk duhet krijuar prshtypja se ky problem ka trhequr vmendjen ton. Prkundrazi, duhen kloroformizuar jugosllavt dhe n vazhdim duhet adoptuar nj politik e gjall interesash pr Kosovn.[footnoteRef:17] [15: Ciano, Ditari.., 50. Shnimi sht br n datn, 17 qershor 1939.] [16: Fischer, Shqipria gjat Lufts.., 107.] [17: DDI, Serie 8, Vol.XI, dok.593. Shnimi n ditarin e ianos sht br n dat 22 prill 1939.]

N rrjedhn e ktyre ngjarjeve, gjat biseds s ianos me ministrin e jashtm jugosllav Gjincar Markovi, t zhvilluar n Venecia n 22 dhe 23 prill 1939