Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku, Jan Wimmer ... kreślą losy miasta „na przestrzeni…

  • View
    214

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

Adam Andrzej Witusik

"Wojsko polskie w drugiej poowieXVII wieku", Jan Wimmer, Warszawa1965 : [recenzja]Rocznik Lubelski 8, 273-276

1965

2 7 3

krel losy miasta na przestrzeni dziejw. Jego rola przedstawiona zostaa na og we waciwych proporcjach, bez wyolbrzymiania i przeceniania. Zwrcono take uwag na powizanie miasta z regionem rolniczym. Omawiana praca, jako pierwsza monografia miasta powstaa po II wojnie wiatowej w uniwersyteckim rodowisku lubelskim, posiada pewne braki i niedocignicia. Wiele wanych kwestii nie udao si omwi najczciej z powodu braku informacji rdowych. Zgodnie te z zaoeniami autorw, ich publikacja nie stanowi zamknicia bada nad przeszoci ukowa. Wrcz przeciwnie, winna sta si bodcem i punktem wyjciowym do dalszych opracowa.

Styl pracy prosty, wykad na og zrozumiay dla kadego czytelnika. S jednak pewne, na szczcie nieliczne, lapsusy, np. gdy mwi si o skrach krwskich (s. 96) lub te o ekspansowych rzdach starostw (s. 153). Zbdne jest take stosowanie w kilku wypadkach na okrelenie ukowa niezrcznej parafrazy w rodzaju niedwiedzi grd. Jakkolwiek wiemy o jakie miasto tu chodzi, jednak powyszy zwrot kojarzy si zwykle z innymi znaczniejszymi orodkami miejskimi (jak np. Berlin). Wreszcie szata graficzna ksiki oraz niebanalna okadka projektu artysty plastyka K. Kurztkowskiego nie budz zastrzee.

Stanisaw Winiewski

J a n W i m m e rWojsko polskie w drugiej poowie XVII wieku

Warszawa 1965, ss. 384

Jana Wimmera od wielu ju lat absorbuj sprawy wojskowe Rzeczypospolitej szlacheckiej. Jest on autorem kilku pozycji z tego zakresu oraz wydawc szeregu rde *. W recenzowanej ksice stara si uoglni opublikowany przez siebie materia rdowy, prbuje da peny obraz wojska polskiego w II poowie XVII wieku. Wymagao to wyjcia poza dotychczasowy krg zainteresowa, powizania rozpatrywanych problemw w organiczn cao.

Podstawowym celem, jaki sobie wytyczy autor jest zbadanie wysiku mobilizacyjnego i finansowego Korony w II poowie XVII wieku oraz organizacji wojska w tym czasie i zachodzcych w niej przemian. Wimmer w niewielkim tylko stopniu mg si posuy literatur przedmiotu. Mimo bowiem znaczenia tematu, wojsko polskie, jego skad, liczebno i organizacja nie byy poza nielicznymi wyjtkami przedmiotem systematycznych bada. Std opinia histo- 1

1 J. W i m m e r Materiay do zagadnienia organizacji i iczebnoci armii koronne j w latach 16481655, Studia i Materiay do Historii Wojskowoci. T. V. Warszawa 1960; tene Materiay do zagadnienia organizacji i liczebnoci armii koronnej w latach 16551660. Tame. T. IV. Warszawa 1958; tene Materiay do zagadnienia organizacji i liczebnoci armii koronnej w latach 16601667. Tame. T. VI, cz. 1. Warszawa 1960; tene Materiay do zagadnienia organizacji i liczebnoci armii koronnej w latach 16731679. Tame. T. VII, cz. 2, Warszawa 1961; tene Materiay do zagadnienia organizacji i liczebnoci armii koronnej w latach 16831689. Tame. T. VIII, cz. 2. Warszawa 1962; tene Materiay do zagadnienia organizacji i liczebnoci armii koronnej w latach 16901696. Tame. T. IX, cz. 1, Warszawa 1963.

18 B o c z n ik L u b e ls k i , t . V III .

2 7 4 R E C E N Z JE

riograficzna ograniczaa si do powierzchownych sdw, bez wikszej znajomoci materiau rdowego.

Prezentowan prac mona podzieli na dwie czci: pierwsza przedstawia zasady organizacyjne i stan si zbrojnych Korony przed 1648 r. (rozdzia I) oraz odtwarza wysiek militarny w poszczeglnych kampaniach w cigu drugiej poowy XVII wieku (rozdzia IIVI), a druga omawia koszty utrzymania armii (rozdzia VII), rozwj poszczeglnych rodzajw wojsk (rozdzia VIIIX) oraz organizacj naczelnego dowdztwa i kadr dowdcz (rozdzia XI).

Wiele zagadnie, jak system zaopatrzenia armii, system wyszkolenia, sprawa disciplinae militare itp. zostay w pracy potraktowane marginesowo. Szczeglnie dotkliwie daje si odczu pominicie sprawy wewntrznego ycia wojska oraz jego udziau i roli w dziaalnoci politycznej. Tak wic tytu pracy zosta sformuowany zbyt obiecujco; praca nie ujmuje bowiem skomplikowanego caoksztatu zagadnie wojska polskiego w drugiej poowie XVII wieku.

Due nagromadzenie jest to typowe przede wszystkim dla pierwszej czci kisiki faktw i liczb ilustrowanych czsto zestawieniami, powoduje niekiedy zaamanie pynnoci narracji. Podstawa rdowa pracy jest bez wtpienia bogata. Wimmer wykorzysta nie tylko zespoy Archiwum Gwnego Akt Dawnych w Warszawie, ale sign rwnie do zbiorw Biblioteki Muzeum im. ks. Czartoryskich w Krakowie, do Biblioteki Zakadu Narodowego im. Ossoliskich we Wrocawiu, do Biblioteki PAN w Krniku, do Zakadu Dokumentacji Instytutu Historii PAN w Krakowie itp. Nieco sabiej przedstawia si wykorzystanie literatury przedmiotu i rde drukowanych. Rzecz oczywista, e przy szeroko zakrelonym temacie niecelowe byoby danie wykorzystania wszystkich opracowa czy rde drukowanych, wiele bowiem z nich ma charakter przyczynkarski lub te przedstawia znikom warto naukow. Jednake s pozycje, ktrych pomin nie sposb. Tak wic midzy innymi nie wykorzysta autor pracy Andrzeja Gruszeckiego2, Aleksandra Kraushara3, a ze rde drukowanych: Urkunden und Aktenstcke zur Geschichte des Kurfrsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg4, Akta otnosjaiisja istorii juznoj i zapadnoj Rossii 5 *, Relations... Antoniego de Lumbres oraz Gazette de France 7.

Pewne zastrzeenia budz partie pracy krelce wysiek militarny Korony w poszczeglnych kampaniach wojennych. Nie ustrzeg si w nich autor przed pewnym schematyzmem (np. stwierdzenie: wojsko koronne ...le dowodzone przez wiecznie pijanego Mikoaja Potockiego..., s. 40), a czasami nawet przed bdami. I tak na przykad myli si autor stwierdzajc, e kanclerz Jerzy Ossoliski ...zwoa 9 VI zjazd szlachty mazowieckiej do Warszawy, nadajc mu bezprawnie charakter sejmu konwokacyjnego (s. 41). Zjazd warszawski (nie za zjazd szlachty mazowieckiej to nie by zjazd partykularny), pomylany jako zjazd ogu senatorw, dygnitarzy, urzdnikw i wszystkich stanu rycerskiego obywateli koronnych i Wielkiego Ksistwa Litewskiego kolegw, przyjaci i braci , zosta

2 A. G r u s z e c k i Bastionowe zamki w Maopolsce. Warszawa 1962.3 A. K r a u s h a r Dzieje Krzysztofa z Arciszewa Arciszewskiego admiraa

i wodza Holendrw w Brazylii, starszego nad armat koronn za Wadysawa IV i Jana Kazimierza 15921656. T. III. Petersburg 18921893.

4 Bd. IXXII. Berlin, Leipzig 18641926.5 T. IIIXV. Sankt-Peterburg 186192.1 A. de L u m b r e s Relations... ambassadeur en Pologne et en Allemagne.

Ed. Georges Lhomel. T. IIII. Paris 191113.7 (Roczniki:) 16481699.

R E C E N Z JE 2 75

zwoany uniwersaem z dnia 5 czerwca 1648 roku przez prymasa Macieja ubieskiego, penicego wwczas funkcj interrexa8.

Autor zajmuje si zagadnieniem produkcji granatw i armat, pomija natomiast milczeniem zagadnienie rwnie bardzo istotne produkcj konia bojowego. Skd je brano? Zaopatrywanie licznej, bo od kilkunastu do kilkudziesiciu tysicy liczcej jazdy (z pocztami magnackimi), przy cigych w tym czasie wojnach, to sprawa niebaha, a ktr ludzie odpowiedzialni za militaria musieli w jaki sposb rozwiza. Na przykad w przemwieniu wygoszonym na sejmie 1620 roku znajdujemy midzy innymi sformuowania: Konnego wojska, i nam sia potrzeba, a koni widzimy wielki niedostatek dla wybrania stad przez Tatary i wywodzenia koni do cudzych krajw, na co dwu rzeczy potrzeba. Pierwszej, severissima legem, eby nie wywodzono koni za granic i eby wolno tego, kto wywodzi zabiera kademu, tak szlachcica jako i kupca nullo diserimina. Drugiej [...]> aby nikomu nie wolno szeci koni jedzi tylko w jednej karecie [...] i na tych suy bd, gdy inaczej adn miar ich nie dostanie 9. Wydaje si, e przewaajc liczb wierzchowcw jazdy polskiej tego okresu stanowiy konie wyhodowane w granicach Rzeczypospolitej. Zaopatrywanie poprzez import byoby nie tylko kosztowne, ale i trudne po prostu nie byoby u kogo kupowa. Europa zachodnia nie rozporzdzaa dostateczn iloci koni nawet dla siebie, a trudno przypuszcza, by pastwa, posiadajce due obszary stepowe, jak Turcja czy Moskwa, chciay zasila w bro swego przeciwnika.

Zbyt sabo zostaa zaakcentowana przez autora sprawa ducha i morale onierza polskiego, gruntowne za opracowanie tego zagadnienia pozwolioby spojrze0 wiele gbiej na niektre problemy okresu. Zdajemy sobie bowiem spraw z tego, e wojsko polskie drugiej poowy XVII wieku, to nie laudaska chorgiew, lecz Kmicicowa kompania, e onierz, to nie idealny Skrzetuski i Pod- bipita, lecz wataka Kmicic, to raczej rabu, ktry nadawa si przede wszystkim do szybkich zada, natomiast zawodzi przy duszych systematycznych akcjach, e naduycia i gwaty na ludnoci cywilnej byy dla onierzy tych czasw Chlebem powszednim. Wyjanienie przyczyn i skutkw tego stanu rzeczy to zagadnienie, ktre a prosi o piro historyka zajmujcego si sprawami wojskowymi.

Czciowo dyskusyjne wydaj si by rwnie wnioski kocowe. Wimmer nie dostrzega bowiem regresu, jaki od poowy XVII wieku obejmuje take wojsko. Mimo tych nieustannych kopotw finansowych stwierdza rozwj wojska polskiego postpowa nadal, dotrzymujc na og kroku rozwojowi innych armii europejskich (s. 355). Przy takiej konkluzji trudno sobie wytumaczy, jak to si stao, e zwycizcw wojen polsko-rosyjskich czasw Stefana Batorego zastpili bohaterowie spod Pilawiec czy Ujcia. Klski militarne, jakie w tym okresie czasu ponosi wojsko polskie, to chyba nie tylko rzecz osobistej sprawnoci1 odwagi walczcych, ale problem przestarzaej organizacji armii i zupenej nieprzydatnoci pospolitego ruszenia.

I wreszcie z obowizku recenzenta kilka drobnych corrigenda. A wic powinno by: krlowa Ludwika Maria, a nie krlowa Maria Ludwika (s. 132, 133, 138); nad tymi Wodami, a nie pod tymi Wodami (s. 40 i nastpne); Archiwum

8 Uniwersa Macieja ubieskiego, owicz 5 VI 1648, Biblioteka Uniwersytetu Wrocawskiego, rpks 37, Steinwehr II, t. III, k. 424.

9 Podanie obrony przeciw Turczynowi na sejmie warszawskim