żydzi w polsce w ostatnim dziesiecioleciu w oswietleniu cyfr statystycznych

  • View
    16

  • Download
    6

Embed Size (px)

DESCRIPTION

tytuł mówi wszystko, książka z 1936 roku

Text of żydzi w polsce w ostatnim dziesiecioleciu w oswietleniu cyfr statystycznych

http://rcin.org.pl

http://rcin.org.pl

JZEF KONCZYSKI

ydzi w Polscew ostatniemw owietleniu

dziesicioleciustatystycznych

cyfr

W A R S Z A W A .

http://rcin.org.pl

1936

'

http://rcin.org.pl

JZEF KONCZYSKI

YDZIw owietleniu

W POLSCEdziesicioleciustatystycznych cyfr

w ostatniem

IN STY TUT BADA LIT i: ' ;l ~H PAN B I B L I O T E K A00-330 Warszawa, ul. Nowy wiirt 7?

Tel, 26-68-6?

W A R S Z A W A . 1936

http://rcin.org.pl

M, /iiZaJk. Graf, L, Wolnickiego, Warszawa, http://rcin.org.pl Duga 46'.

I.

SEPARATYZM

YDOWSKI.

W okresie wojen krzyowych ydzi z powodu przeladowa napynli z Niemiec do Polski, gdzie krlowie i ksita nasi nadawali im szerokie przywileje. W 1264 r. Bolesaw Pobony, ksi kaliski nada ydom wielkopolskim przywilej, zapewniajcy im bezpieczestwo, swobod wyznania, nietykalno bnic, cmentarzy, wyjcie z pod sdw awniczych spraw, w ktrych obydwie strony byy narodowoci ydowskiej i t. p. Krl Kazimierz Wielki potwierdzi przywilej Bolesawa Pobonego, terytorjalnie rozcign dziaanie jego na Maopolsk i powikszy nowemi swobodami. ) Przybysze ydowscy osiedlali si po miastach, trudnic si handlem i lichw; przez niektrych ksit byli uywani do robt menniczych i przeprowadzania operacji finansowych. Poza stycznoci w yciu gospodarczem masa ydowska izolowaa si od obcego jej spoeczestwa, O d chwili osiedlenia si w Polsce ludno ydowska dziki nadanym jej szerokim*) Dzieje narodu Polskiego. Wadysaw Smoleski. Cz. 1 Warszawa 1898 r.

http://rcin.org.pl

3

przywilejom stanowia w swej gwnej masie odrbn zupenie, zamknit w sobie i zorganizowan wewntrznie spoeczno, z odrbn religj, jzykiem, etyk, kultur, szkoami, rabinowskiemi sdami, instytucjami dobroczynnemi i t. d. Masy ydowskie rniy si od miejscowego spoeczestwa nie tylko jzykiem, religj i obyczajami, ale i zewntrznym wygldem, zachowawszy swj odmienny ubir. Przez okres istnienia Rzeczypospolitej Polskiej w niewielkich rozmiarach odbywaa si asymilacja w drodze odpadania zamoniejszych jednostek ydowskich od mozaizmu i wsikania w katolickie spoeczestwo polskie. W drugiej poowie XVIII w. prd asymilacyjny przybra szersze rozmiary. Wyznawcy reformatora ydowskiego Franka Jakba Jzefa, rodem zKorolwki na Podolu (ur. 1726r.), goszcego nauk o Trjcy w., przyjli w 1759 i 1760 r. w liczbie przeszo 600 osb chrzest. Neofici ci, t. zw. frankici otrzymali przywileje od krla Augusta III, ogolili brody, zmienili ubir, przybrali nazwiska o brzmieniu polskiem przewanie od miast i zostali nobilitowani. Wrd frankistw tych byo wielu ludzi bogatych. O d frankistw wywodz si rodziny Woowskich, Krysiskich, Modowskich i innych. Z chwil utraty przez Polsk niezawisoci politycznej ydzi szybko emancypuj si z zalenoci od spoeczestwa polskiego i w wido'4

http://rcin.org.pl

kach korzyci materjalnych asymiluj si z kultur pastw zaborczych. W Krlestwie Kongresowem, ktre do powstania styczniowego 1863 r. zachowao odrbne formy ustroju politycznego i odrbne ycie gospodarcze, prd ydowsko-asymilacyjny przetrwa duej, anieli w pozostaych dwuch dzielnicach polskich. Na tle prdw demokratycznych XIX w., nie uznajcych wycznoci religijnej, zrodzia si w Kongreswce koncepcja obywatela polskiego wyznania mojeszowego, pod wpywem ktrej wytworzya si szeroka sfera rzekomo zasymilowanych ydw, ktrzy, zachowujc swoj odrbn psychik i swj odrbny wiatopogld, ze spoeczestwem polskiem posiadali jedynie wsplny jzyk. Zydzi-asymilatorzy zreszt wrd szerokich mas ydowskich nigdy nie posiadali wpyww. Przy kocu ubiegego stulecia prd asymilacyjny ustaje z chwil przybycia w granice Polski zwart mas w liczbie okoo 200 tysicy z Rosji ydw, t. zw. litwakw po wprowadzeniu w rdzennej Rosji w 1882 r. granicy osiadoci ydowskiej. Przybysze ci, niczem nie zwizani ze spoeczestwem polskiem, zajli rol przewodnikw wrd szerokich mas ydowskich, propagujc wrd nich separatyzm. Pomimo wyej wskazanych nielicznych wy-

http://rcin.org.pl

5

padkw asymilacji szerokie masy ydowskie przez okres kilku wiekw przebywania na ziemiach polskich zachoway zupen swoj odrbno, nie tylko niczem nie zostay zwizane ze spoeczestwem polskiem, lecz przeciwnie, kierujc si waciw im odwieczn zasad wycznoci, uznajcej nakazy sprawiedliwoci, solidarnoci i altruizmu tylko wzgldem swoich wspwyznawcw, masy te zachowuj wzgldem spoeczestwa polskiego nastrj wrogi. Dowody wycznoci ydowskiej daj si spostrzega we wszystkich dziedzinach, szczeglniej w yciu gospodarczem: yd kupuje przewanie w ydowskich sklepach, leczy si u lekarza yda, prowadzenie spraw powierza najchtniej adwokatom ydom, a odstpuje od tej zasady w wypadkach wyjtkowej koniecznoci. Dotychczasowe dowiadczenie kilkuwiekowe przekonywa, e ydzi nigdy nie zasymiluj si i e zawsze bd stanowi odrbne spoeczestwo. ydzi nie tylko u nas, lecz nigdzie nie mogli si zasymilowa ze spoeczestwem, wrd ktrego yli. W celach korzyci asymiluj si tylko pozornie i powierzchownie, ale w gruncie rzeczy pozostaj czonkami midzynarodowej, na podkadzie rasowo-religijnym opartej organizacji, ktrej cele stoj ponad celami narodw, z ktrymi wspyj. *)i) Zagadniecie polityki polskiej. Warszawa, 1929 r. str. 97, Joachim Bartoszewicz,

6

http://rcin.org.pl

II.

ILO

YDW

W

POLSCE.

Ludno ydowska w Polsce dziki naturalnemu przyrostowi i imigracji szybko wzrastaa i obecnie stanowi wysoki odsetek, nie notowany w adnem innem pastwie w Europie. W 1816 r. w Krlestwie Kongresowem liczono ydw 212 944, co stanowio 7 , 8 % ogu ludnoci, a w 1909 r. liczba ludnoci ydowskiej wzrosa do 1 747 655, co stanowio 14,64% ogu ludnoci. l ) Zwikszeniu ludnoci ydowskiej w Krlestwie Kongresowem w wyej wskazanym okresie sprzyja rozwj ekonomiczny tej dzielnicy polskiej, dla ktrej z chwil zniesienia granicy celnej z Rosj otworzy si szeroki rynek zbytu do Rosji i na wschodzie, co znowu warunkowao wzrost dobrobytu ludnoci ydowskiej, zatrudnionej przewanie handlem. W zwizku z wyej opisane mi warunkami ekonomicznemi imigracja ludnoci ydowskiej Bohdan Wasiutyslfi, Ludno iydowska w Krlstwie Pelskiam. Warizuwa, 1911 r. str. 25.

http://rcin.org.pl

7

do Krlestwa Polskiego przybraa due rozmiary i szczeglnie silny wzrost tej imigracji z Rosji i Litwy, gdzie przy sabym rozwoju ekonomicznym nastpio zbytnie przesycenie ywioem ydowskim, daje si obserwowa przy kocu ubiegego stulecia. Po wprowadzeniu w Rosji w 1882 r. granicy ydowskiej osiadoci przybyo do Krlestwa Polskiego z rdzennej Rosji okoo 200 tysicy ydw w okresie do 1909 r. W Galicji liczba ydw do 1890 r. rwnie wzrastaa, a mianowicie w okresie od 1857 do 1890 r. odsetek ydw wzrs z 7,32% do 11,7% ogu ludnoci. W nastpnym jednak okresie po 1890 r. wskutek nadmiernego nasycenia ywioem ydowskim tej dzielnicy przy sabym jej rozwoju ekonomicznym imigracja nie tylko ustaje, lecz przeciwnie nastpuje czciowa emigracja, wskutek czego odsetek ydw wedug ostatniego opisu w 1905 r. zmniejszy si do 1 1 % . l ) W Ksistwie Poznaskiem w pierwszej poowie ubiegego stulecia liczba ydw rwnie wzrastaa w nieznacznym stopniu, a mianowicie: odsetek ydw w tej dzielnicy wynosi w 1816 r. 6 , 3 % , a w 1831 r. 6 , 7 % . W nastpnym jednak okresie po 1831 r. dziki opanowaniu handlu i rzemiosa przez lud

)

Franciszek Bujak. Galicja, t. I, Lww 1908 r.( str. 100,

8

http://rcin.org.pl

no polsk odsetek ludnoci ydowskiej zmniejsza si, a mianowicie: w okresie od 1831 do 1905 r. absolutna cyfra ludnoci ydowskiej w Ksistwie Poznaskiem zmniejszya si z 77100 do 30433, co w odsetkach czyni spadek z 6,7 do 1 , 5 % *) Wedug danych pierwszego powszechnego spisu w dniu 30.1X 1921 r. w caej Polsce bez Grnego lska, oraz Wilna i powiatw Wilno, Troki, Oszmiana i Swiciany byo 25 694 700 mieszkacw, a w tej liczbie 2 771 949 ydw, czyli ydzi stanowili 10,8% ogu ludnoci. ) Wedug tyche danych wspomnianego spisu w wojewdztwie Poznaskiem ogem mieszkacw byo 1967865, a w tej liczbie ludnoci ydowskiej 10397, czyli 0,53% ogu ludnoci. W wojewdztwie Pomorskiem przy oglnem zaludnieniu 935 643 ydw naliczono tylko 2927, co stanowio 0,31% ogu ludnoci. Na lsku Cieszyskim byo 144671 mieszkacw, a w tej liczbie ydw 7 357, czyli 5,07% ogu ludnoci tego wojewdztwa. 2 ) Pniejszych dat brak, gdy wyniki drugiego powszechnego spisu ludnoci dn. 9.XII 1931 r. dotychczas nie zostay opublikowaneProf. dr. Jzef Buzek. Historja polityki narodowociowej rzdu pruskiego wobec Polakw, str. 5412, Lww, 1909 r. *) W y d . G. Urzdu Statyst. Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej Polskiej dn. 30.1X 1921 r. str. 34 i 20.

http://rcin.org.pl

?

przez Gwny Urzd Statystyczny, a ukazay si jedynie tymczasowe dane odnonie m. Warszawy i niektrych wojewdztw w dodatkach do Wiadomoci Statystycznych", publikowanych przez G. Urzd Stat. w zeszytach dekadowych. Wedug przyblionych oblicze procent ydw w caem pastwie w ostatnich czasach zwikszy si do przeszo 14% jak niemniej w okresie od pierwszego spisu w 1921 r. zwikszy si powanie odsetek ydw w dzielnicy z pod zaboru pruskiego. Pod wzgldem osiedlania si najwiksz atrakcj posiadaj dla ydw miasta i miasteczka nasze, a w szczeglnoci due centra przemysowo-handlowe, jak Warszawa i d, w ktrych znajduj si najwiksze skupienia ludnoci ydowskiej. Wedug danych pierwszego powszechnego spisu ludnoci w dniu 30.IX 1921 r. w miastach bez ludnoci, spisanej przez wadze wojskowe, zarejestrowano mieszkacw 6 345 905, a w tej liczbie rzymsko-katolikw 3 621609 i wyznania mojeszowego 2057 615, czyli ludno wyznania mojeszowego stanowia 32,4 % ogu ludnoci miast. *) W obrbie m. Warszawy do koca XVIII w. nie wolno byo ydom osiedla si, a osiedlali si w niezalenych od miasta jurydykach",') Pierwszy powszechny spis Rzecz. Pol. da. 30.IX 1921'r, Wydanie Gw. Urzdu Stat. Tom X X X I , str. 1820.

10

http://rcin.org.pl

np. na Lesznie, stanowicem wasno podskarbiego W . Ko