asopis ma‡icy serbskeje 1900

  • View
    111

  • Download
    24

Embed Size (px)

DESCRIPTION

source - http://www.serbski-institut.de/cms/ns/472/%C4%8Casopis-Ma%C4%87icy-Serbskeje

Text of asopis ma‡icy serbskeje 1900

  • A S O P I S

    MAICY SERBSKEJE 1900.

    Redaktor: dr. E r n s t M u k a ,

    rye serbskeho rjada Sw. Sawy.

    Ltnik LIII. Zeiwk I.

    (Cyeho rjada iso 102.)

    B u d y i n. Z nakadom Maicy Serbskeje.

  • A S O P I S

    MAICY SERBSKEJE 1900.

    Redaktor: d r . E r n s t M u k a ,

    rye serbskeho rjada Sw. Sawy.

    Ltnik LIII.

    B u d y i n. Z nakadom Maicy Serbskeje.

  • Wo nadawkach historisko - archaeologiskeho wotrjada Maicy Serbskeje.

    Pednok Alfonsa Parczewskeho. (itany srjedu po jutrach 1898. lta w Budyinje.)

    Pi skadnosi jubilejskeho swjedenja Maicy Serbskeje w le 1897 welake jeje wotrjady, haj te pirodospytny wot-rjad, wotbywachu swoje swjedeske posedenja. W tutym rje-azu jednotliwych wjmidow, z kotrych wobstoji cyota wdo-mostneje a literariskeje dawose Maicy Serbskeje, pobrachowae jedyn z najwaniich wotrjadow, historisko-archaeologiski abo staroitnostny. Z tutym posledniim pomjenowanjom bu wn w prjedawim asu zaoeny we hownej zhromadiznje Maicy 26. mrca 18561) wruspodobnje po namjee Jena. We tehdy wudatym programje b wozjewjene, zo wotrjad chce swoju da-wos zoi: I. Na pepytowanje serbskich staroitnosow. Po tajkim sobustawy dyrbja pepytowa a wopisowa: 1) serbske sta-wizny, lud a pismowstwo nastupace; 2) serbske mythologiske staroitnose; 3) serbske narodne wanja a poinki; 4) serbske towastwa, wustawy a instituty; 5) iwjenjobh a skutkowanje wubjernych a sawnych Serbow; 6) wane serbske krajiny, msta, hory, hrodia, cyrkwje, wotarje, kie, ertwia atd. II. Na zhromadowanje serbskich staroitnosow a zaoenje serbskeho museja. W tutym nastupanju z nadawkom sobustawow b po-stajene pyta: 1) serbske knihi, rukopisy a wobrazy k pisporjenju Maineje knihownje; 2) stare urny abo popjelnicy; 3) welake powostanki ze stareho serbskeho asa, mjee, noe, jehy, pje-njezy atd.; 4) serbske psniki, basniki, bamiki, mjena ukow,

    1) Hlad. as. Ma. Serbskeje 1855, str. 109. W jubilejskich zapiskach (str. 7) wopanje steji, zo tn wotrjad bu zaoeny w le 1857. Historiskeje swrnose dla dowolam sebi tn may zmylk porjedi.

  • 4 Alfons Parczewski:

    polow, lsow. sty paragraf wustawkow postaja, zo matej so dere wob lto dw posedeni wotrjada, srjedu po swjatkach a srjedu po Michale; na kdej zhromadiznje dyrbjee kdy sobu-staw pedpooi nkajke do. Zaoeny wotrjad je do iwjenja stupi 14. meje lta 1856; prnje jeho sobustawy bchu: Rejda, fara w Huinje, stari, J en , pismawjede, I m i , Domaka, W a n a k , Wjela. Jen b potom z pedsydu; wot asa jeho zemrjea je wotrjad w ichy sn padny a te w jubilejskim le z niim swojeho iwjenja njeje wozjewi. Harunje nkotre punkty postajene w programje lta 1855 poprawom sueju nic do stawizniskeho, ale do narodopisneho wotrjada, ki jo njedawno samostatny do iwjenja stupi, to tola wjetina tamneho programa me so a dyrbi jeno w stawizniskim wotrjede wobstara a wobdeowa a tohodla jeho zastae je wulka koda a njedostatk w Mainej dawosi.

    Wdomostny wotpohlad Maicy Serbskeje je pstowa w-domostne prcowanje w serbskej ri a wobdowa literariske polo w serbskim narodnym duchu. Narodny duch wozjewjuje so w skutkach. Z owjeskich skutkow, jich wzajomneho na so wli-wanja, z njepestawacych pemnjenjow iwjenja wobstoja dje, s tawizny. Wopijee jich je cye narodne iwjenje we swojich pemnjenjach, w stajnym wuwiu swojeho ducha. Po tajkim historija je z wobrazom narodneho iwjenja, z wobrazom toho, kak so wono wuwiwa w asu a mstnje. Potajkim, kdy narod, byrnje by may by, me te m a ma swoje stawizny. Cyle wopane a jednostroniske je myslenje tych stawiznarjow, ki mnja, zo stawizniska wdomnos zapoina so jeno tam, hde narod jako mcnastwo abo stat wustupnje.1) Mcnastwo, stat, je jara wana forma towaneho iwjenja, njeje pak jenika. Su welake druhe srjedia, w kotrych so jewi towana dawos naroda: cyrkej, r, wumjestwo, pismowstwo, hospodaske a oekonomiske nalenose atd. Jeno zjednoenje witkich tych srjediow dawa nam cyotu spoeeskeho (towaneho) iwjenja, pony wobraz na-

    1) Na p. Ottokar Lorenz: Wo sich der Staat findet, dort tritt die Geschichte im eigentlichen Sinne des Wortes in Action.' Die Geschich ts -wissenschaft in Haup t r i ch tungen und Aufgaben. Berlin. 1886, str. 188.

  • Wo nadawkach historisko-archaeologiskeho wotrjada M. S. 5

    roda jako wosebiteje samostatneje individuality. owjeske i-wjenje njeme a njedyrbi by wobmjezowane z murjemi bureau-kratiskich kenclijow a wojeskich kasarmow. Zwonka tutych mjezow je hie wulki, jara wulki kruch iwjenja, roke polo dawose. Stawizny wjnow a politiskich dobyow njema wupjelni cye wopijee historije naroda. Tohodla te samo narod, kotry samostatnu formu mcnastwoweho (statneho) i-wjenja cyle njeje wuwi abo ki je ju z bhom asa zhubi, me tola m swoje stawizny, husto khtro zajimawe a wane powit-kownje dla witkich, na kdy pad wane za tutn narod sam. Z dopokazmom toho su idowske stawizny. idi su ped mno-himi ltstotkami swoju politisku samostatnos zhubili a samo zhubili su swoju staru hebrejsku r hie w asu, hdy mjachu swoje njewotwisne mcnastwo; piwzatu potom sotrowsku r aramejsku su te z bhom asa zhubili a rozpreni po welakich krajach su piwzali r tych ludow, wosrjed kotrych bydla, a tola su nimo toho weho zakhowali krutu ethnografisku a kul-tursku samostatnos, natwarjenu na naboniskim podoku, a tohodla te maju woni swoje samostatne stawizny. To pr, njeje mno. W tutym nastupanju hio cye historiske pismowstwo wobstoji; za stawizny idow w nmskim kraju na p. skutkuje wosebity historiski wubjerk, kotry wot lta 1887 kdoltnje nahladny ltnik swojeho asopisa wudawa.1)

    Jendelenjo, ki w XVII. ltstotku Nowu Jendelsku w Se-wjernej Americy zaoichu, wuwiwachu so w bhu asa rozdlnje wot maeskeje zemje, kotru bchu wopuili. Jich wobydlenje a samostatne kulturske wuwie je bjezdwlnje z pedmjetom wo-sebitych stawiznow, kotre so zapoinaju prjedy dobya politiskeje njewotwisnose w druhej poojcy XVIII. ltstotka. Dosaha po-hlada na historiju Zjednoenych Statow Laboulayea2); prni jich dos wobrny dl wobsaha jeno stawizny pedkhadowace wozjewjenju njewotwisnose dnja 4. julija lta 1776. Iriski politiski organism je padny hio w XII. ltstotku, tola pak su

    1) Zeitschrift fr die Geschichte der Juden in Deutschland, heraus-gegeben von der histor. Kommission fr Geschichte der Juden in Deutschland.

    2) Laboulaye, Historija Zjednoenych Statow. Plski peok. War-awa 187678.

  • 6 Alfons Parczewski:

    wot tutoho asa ha do poslednjeho wokomika zrudne, zmroelene stawizny iriskeho naroda z pedmjetom samostatneho wdomost-neho wobdowanja.

    Tohorunja s e rbsk i narod we uicy ma te swoje samsne stawizny, a serbscy wueni a spisaeljo maju swjatu pisunos, tute stawizny pepytowa a wobdowa. Wone su wane nic jeno za Serbow, ale te za cyy sowjanski splah, kotreho ha-uza najdale k wjeoru wotleana su Serbja. Wo njeje hie sinjene a dokonjane na tutym poli. Historija ponmowanja namjeznych wosadow je we sebi wana, tola pak njeme wu-pjelni cye wopijee serbskich stawiznow. Jich pedmjet je bohaty dos a dohe lta poskie me stawiznisko-staroitnost-nemu wotrjadej Maicy skadnos k wuitnemu wdomostnemu prcowanju. We zemi wotpouje hie jara wjele archaeologiskich bohatstwow, kotre w serbskim kraju wury a wopisa hodi so pedewm serbskim peelam staroitnosow. Wjele popjelnicow, sekerow a druhich wcow je hio wurytych, ale bjezdwlnje wjele wjacy nakhada so hie w srjedku zemje. Z tutymi wurywkami w krajach mjez objom a Wdru zajimowali su so dotal nmscy wuency a z jich pomocu starali su so rozsudi praenje wo prnjotnych wobydlerjach tutych krajow. Myslu, zo serbscy wu-ency z pepytowanjom archaeologiskich wurywkow ma w tutym nastupanju kusk hinak z nowym swtom mne praenja dalokeje diweje zaose wujasni a welake dwlowanja rozsudi pomha.

    Woprawde, archaeologiski abo praehistoriski material je isownje (quod ad numerum) bohaty, tola njeme da cyle wsteho podoka w rozsudowanju historiskich praenjow zastarskich asow, njeme wotmowi tak wjele, kelko nkoti wuency wot njeho so nadijeju a woakuju. Za praenje wo prnjotnym wosydlenju kraja wanie a wsie ro namakuje so w leownostnych mjenach. Wone su ze iwymi, we rtu luda hie klinacymi powostankami jara zdaleneje zaose. Stare mstne mjena w poobskich a baltiskich krajach we welakich stronach zhroma-dowachu a pepytowachu mnozy nmscy spisaeljo: Buttmann, Hammer, Hey, Weisker, Beyersdorff.1) W dotalnych pepyto-

    1) Na kajke wopane wanje nkoti nmscy wuency bjez dosponeho, haj asto bjez weho znaa sowjanskich row, pytachu wuoowa sowjanske

  • Wo nadawkach historisko-archaeologiskeho wotrjada M. S. 7

    wanjach woni kedbowachu pedewm na jenu stronu mjena, na korje, kotry z wjetim abo mjeim znaom sowjanskich row starachu so wusldi a prawy wuznam jeho wujasni. W respytnym nastupanju je wusldenje korjenja wane, dokel je spomone, pi rozsudenju praenja po pokhode tych ludi, ki wste mstno z tajkim a nic druhim mjenom pomjenowachu. W historiskim nastupanju pak je runje tak wany, haj wjele wanii prawy wuznam suffiksow (piwkow). To je hio w na-stupanju uicy cyle derje wida a nto sowow wo tom wu-praji w le 1867 Smole we swojim swjedeskim pismje k tistaltnemu jubileju Budyskeho gymnasija wo sowjanskich mstnych mjenach w Hornjej uicy a wo jich wuznamje. Najdosponio wo wanosi suffiksow (piwkow) wjesnych mjenow za stawizny prastarych sowjanskich, wosebie pak plskich asow, je pisa Wojciechowski we swojej sawnej knizy pod napismom Chrobacja.1) We tej knizy je postajena dospona theorija wo historiskim wuznamje suffiksow a na tutym podoku natwarjena klassifikacija wjesnych mjenow na wste kharakteristiske rjady. mjena, memy tu pispomni z nkotrymi spodiwnymi pikadami: mjeno Zhorjelc ma pokhade wot hory , mjenujcy wot leaceje pdla Lands-krny. Sowo poa ma te w korjenju slezynskeho msta Zlz (susodni Polacy pak mjenuja jo Biaa) a samo te w bramborskim , ,Z l l i chau (Buttmann, Die deutschen Ortsnamen mit besonderer Bercksichtigung der ursprnglich wendischen in der Mittelmark und