21 PRO LOST Osvrt na mjere GRAŒANIŒKI GLASNIK ... Osvrt na mjere austrougarske uprave neposredno nakon okupacije PRO LOST | GRAŒANIŒKI GLASNIK 44/XXII Nesumnjivo

  • View
    223

  • Download
    3

Embed Size (px)

Text of 21 PRO LOST Osvrt na mjere GRAŒANIŒKI GLASNIK ... Osvrt na mjere austrougarske...

  • 21

    GRAANIKI GLASNIK 44/XXII | PROLOST

    Osvrt na mjere austrougarske uprave neposredno nakon okupacije koje su pospjeile proces sistemskog potinjavanja bonjake vjerske inteligencijeEdin Veladi

    U radu je ponuen krai osvrt na mjere koje je austrougar-ska uprava poduzimala neposredno nakon okupacije u cilju sistemskog potinjavanja muslimanskih vjerskih institucija i najvieg sloja tadanje bonjake vjerske inteligencije. Dota-kli smo se nekoliko delikatnih situacija koje su optereivale normalizaciju odnosa izmeu okupacione uprave i bo-njakog naroda. Nova vlast je, primjenjujui razliite teh-nike vladanja, nastojala u to kraem vremenskom periodu pridobiti domae stanovnitvo, a u sluaju Bonjaka musli-mana, drutveni sloj vjerske inteligencije bio je posebno in-teresantan. Istraivanja pokazuju da je ta inteligencija esto imala kljunu ulogu u rjeavanju svih otvorenih pitanja tog vremena. U prvoj deceniji okupacione uprave predstavnici vjerske inteligencije gotovo da su bili jedini reprezenti bo-njakog naroda, te je sasvim logina i pragmatina namjera austrougarskih vlasti da institucionalno i u svakom drugom pogledu stave pod kontrolu kljune predstavnike Bonjaka.Kljune rijei: Bonjaci, austrougarska uprava, inteligencija, muslimani

    PROLOST

    GRAANIKI GLASNIKasopis za kulturnu historiju

    Broj 44, godina XXIInovembar, 2017. [str. 21-33]

    Monos 2017

  • 22 Osvrt na mjere austrougarske uprave neposredno nakon okupacije

    PROLOST | GRAANIKI GLASNIK 44/XXII

    Nesumnjivo da Berlinski kongres (1878.) predstavlja jednu od najveih prekretnica u cjelokupnoj bosanskohercegovakoj historiji. To je bio jedan u nizu kongresa (ponekad konferencija) velikih sila u modernoj histo-riji na kojem se prekrajala politika karta Evrope i na kojem su moni usmjeravali tok povijesti malih naroda i malih drava. Posljedice kongresa duboko su se reflekti-rale na dalji historijski razvoj bosanskog, odnosno bosanskohercegovakog drutva.1 Viestoljetno egzistiranje i djelovanje u okvi-rima politikog i pravnog sistema Osman-ske drave doivjelo je svoj kraj. Bosna i Hercegovina je, bez ikakvog izjanjavanja domaih predstavnika, nakon tog kongresa svoju budunost morala kreirati unutar au-strougarskog politikog, pravnog i admini-strativnog sistema. Ovaj neoekivani i nagli zaokret od Istoka prema Zapadu proizveo je ogromne turbulencije u svim slojevima vrlo heterogene bosanskohercegovake drutvene zajednice. Istina, neki drutveni slojevi su se bre i lake, a drugi opet tee i sporije, prila-goavali novonastalim okolnostima.

    Novo razdoblje znailo je i nova, to jest drugaija, pitanja i odgovore, nove drugaije institucije, nove drugaije profile voa, ui-telja, politiara, vjerskih slubenika itd., kao i potrebu za novim pristupima u promilja-nju drutvene stvarnosti. Ogromne kultur-no-civilizacijske promjene odrazile su se na

    1 Posljednje dvije decenije osmanske vlasti mogu se definirati kao period u kojem pojam Hercegovina od teritori-jalnog, usljed prvenstveno politikih faktora, postaje zastupljeniji i dobija neku vrstu polusubjektiviteta, da bi na kraju definiranog perioda (od Berlinskog ugovora 1878) naziv Hercegovina za dio teritorija dananje drave Bosne i Herce-govine slubeno postao ravnopravan imenu Bosna. Edin Radui, Ko su Bonjaci 19. Stoljea? Bosna, Hercegovina i Bonjaci u britanskoj konzularno-diplomatskoj korespondenciji od 1857. do 1878. godine, u: Identitet Bosne i Hercegovine kroz historiju, zbornik radova, glavni i odgovorni urednik Husnija Kamberovi, Sarajevo, Institut za istoriju, 2011., str. 134.-135.2 Vie vidjeti u: Edin Veladi, O vjerskoj inteligenciji bosanskohercegovakih muslimana u prvoj deceniji au-strougarske uprave, s posebnim osvrtom na strukturu, U : Zbornik radova sa meunarodne naune konferencije odrane na Filozofskom fakultetu u Sarajevu, 30. i 31. marta 2009. godine, na temu: Bosna i Hercegovina u okviru Austro-Ugarske 1878-1918. godine, Filozofski fakultet u Sarajevu, Sarajevo 2011.3 Robert Donia, Islam pod dvoglavim orlom: Muslimani Bosne i Hercegovine 1878.-1914., Zagreb-Sarajevo 2000., str. 35.4 Vie vidjeti u: Edin Veladi, Bonjaka vjerska inteligencija u drutveno-politikom ivotu pod austrougar-skom upravom, Znakovi vremena, br. 61-62, God. XVI, jesen zima 2013, Sarajevo.

    sve slojeve bosanskohercegovakog drutva, bez obzira na vjersku, etniku ili kulturo-loku pripadnost. Promjene su bile prisutne u svakodnevnom ivotu i esto su popraene pravim psiholokim okovima od kojih se nije bilo lahko oporaviti.2 Pred posebnim izazovom prilagoavanja zahtjevima novog vremena bili su Bonjaci muslimani, a po-sebno bonjaka elita.3 Uz promjenu drav-no-pravnog okvira pojavile su se velike bari-jere koje su Bonjaci muslimani mukotrpno nastojali premostiti, dok je reakcija jednog dijela bonjake elite bila povlaenje pred novim izazovima zatvarajui se u sebe i svoje porodine krugove, odnosno iseljavajui u Osmansko carstvo.

    Dosadanja istraivanja su pokazala i po-tvrdila da su odnosi nove okupacione vlasti i ovaj put kranske i muslimanske vjerske inteligencije bili vrlo turbulenti i bremeniti u prvoj deceniji nakon okupacije, ali i inje-nicu da je vjerska inteligencija kod Bonjaka imala vrlo znaajnu ulogu u predstavljanju naroda u tom periodu. Stavovi predstavnika te inteligencije nerijetko su bili presudni po svim vanijim politikim, drutvenim i kul-turnim pitanjima tog vremena. Tek poet-kom 20. stoljea, kada se poeo formirati sloj svjetovne inteligencije, uloga vjerske inteli-gencije poinje slabiti, a njihovi predstavnici postepeno su potiskivani iz drutveno-poli-tikog ivota.4

  • 23

    GRAANIKI GLASNIK 44/XXII | PROLOST

    Osvrt na mjere austrougarske uprave neposredno nakon okupacije

    Sam pojam inteligencija, u znaenju dru-tvenog sloja, je relativno novija pojava. U Bosni i Hercegovini se poeo upotrebljavati tek nakon okupacije uglavnom za oznaava-nje jednog socijalnog sloja koji je bio u fazi nastajanja, a manje se koristio u apstraktnom znaenju te rijei, o emu svjedoe i tekstovi tadanje bosanskohercegovake tampe.5 Dolazi od latinske rijei intelligererazabirati, umom shvaati, razumjevati. U praksi se e-sto javlja jo jedan srodan pojam koji se u ne-kim sluajevima koristi i kao sinonim, a to je intelektualac. Oba pojma oznaavaju um, ra-zum, mo shvatanja, razumijevanja i poima-nje, s time da intellegentia posjeduje jo jedno znaenje koje se odnosi na usvojene vjetine i strunosti. I kao to je to sluaj sa brojnim drugim kljunim pojmovima koji odreuju ovjeka tako i znaenje rijei inteligencija i intelektualac moe biti vrlo problematino i dvosmisleno. Tako, inteligenta, oznaava prvo onog koji se bavi umnim radom i ima visoku naobrazbu, a osim toga oznaava i mislioca koji javno djeluje kao moralna i hu-mana snaga u drutvu.6

    U socioloko-teorijskom smislu, pod ovim pojmom se podrazumjeva drutveni sloj, formiran preteno na temelju visokog obrazovanja, koji ima razvijenu sposobnost shvaanja i rjeavanja problema i koji pred-stavlja svijest i savjest jednog drutva.7 U poetku upotrebe taj pojam je obuhvatao sve obrazovane ljude, bez obzira na formalne kolske kvalifikacije njihovih nosilaca, a u kontekstu drutvenih slojeva vremenom se sve vie svodio na ljude s visokom akadem-skom spremom, koji steeno znanje na stu-

    5 Sreko M. Daja, Bosna i Hercegovina u austrougarskom razdoblju (1878-1918), Inteligencija izmeu tradicije i ideologije, Ziral, Mostar-Zagreb 2002, str. 7.6 Bratoljub Klai, Rjenik stranih rijei, Nakladni zavod Matice hrvatske, Zagreb 1989, str. 598-599.7 Enciklopedija leksikografskog zavoda, 3, Jugoslovenski leksikografski zavod, Zagreb 1967, str. 174-175. 8 Muhsin Rizvi, Muslimanska inteligencija i narodni interesi: diobe i odvajanja, Glasnik VIS-a, br. 5, LIV/1991, Sarajevo 1991, str. 525-526.9 S. M. Daja, Bosna i Hercegovina u austrougarskom razdoblju, str. 9. 10 Mehmet Ipirli, Osmansko dravno ureenje, u: Historija Osmanske drave i civilizacije, Izbor tekstova, (Pri-redio: Ekmeleddin Ihsanolu), Ircica Istanbul Orijentalni institut u Sarajevu, Sarajevo 2004, str. 310.

    dijama reproduciraju i struno primjenjuju, pri emu se ponekad svjesno zanemarivala kvalitativna sutina formalnog intelektual-no-obrazovnog dosega. Poznati orjentalista Edward Said u brojnim studijama o inteli-genciji i intelektualcima zamjera da je previe definicija, dok je premalo zastupljen njihov odraz, njihova obiljeja, posredovanje, ono to zapravo ini prepoznatljivog svakog onog koji pripada toj socijalnoj grupi. Tako se pod inteligencijom u uem smislu podrazumije-vaju oni pojedinci koji kao aktivni i plodo-nosni stvaraoci djeluju u drutvenom, i po-sebno naunom i kulturnom ivotu, pa tako u ovoj socijalnoj kategoriji vie bi trebalo da dolazi do izraaja ono to se odnosi na kvali-tet samog osnovnog pojma i inteligencije kao drutvenog sloja.8

    Mnogi koji su se bavili ovim fenomenom spremni su ustvrditi da je inteligencija ide-oloki i politiki pojam 19. stoljea. U 20. stoljeu njegovo znaenje se dodatno proi-ruje, ali mnogo ee kroz upotrebu pojma intelektualac. Ono to je zajedniko za oba pojma jeste da saimaju vjeru u snagu uma na svim podrujima ljudskog djelovanja.9 Za razliku od inteligencije koja se u Evropi pojavljuje tek u 19. stoljeu kao socijalni sloj, u muslimanskim drutvima postoji pojam ulema koja ima mnogo duu tradiciju. Rije je o sloju ljudi koji se istie svojim poznava-njem prije svega islamskih disciplina i kao drutveni stale nastaje jo u prvim stolje-ima islama za vrijeme dinastije Umejeda.10 Predstavnici uleme su duhovne voe drutva i znatan dio njih preuzima obavezu cjeloku-pnog obrazovnog procesa na svim razinama.

  • 24 Osvrt na mjere austrougarske uprave neposredno nakon okupacije

    PROLOST | GRAANIKI GLASNIK 44/XXII

    Prisutni su u dravnim slubama kao sudije, savjetnici, pisari i drugi administrativni rad-nici. U irem smislu, ovom drutvenom sloju mogu se prikljuiti i uenjaci koji se bave ra-zliitim znanostima, kao to su