Muharrem ergin orhun abideleri

Embed Size (px)

Text of Muharrem ergin orhun abideleri

  • 1. ORHUN . . ABiDELERi Muharrem ERGN Bu elektronik metin.HSAR Trk ve slam Klasikleri projesi erevesinde hazrlanmtr. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu gereince yalnzca okunmasna izin verilmitir. Herhangi bir yolla oaltlmas ya da ticari amalarla kullanlmas kanunen yasaktr. 2003 HSAR Kltr Gnllleri www. hisargazetesi.com

2. n Sz Kl TiginAbidesi . . . iiNDEKiLER 4 12 Bilge KaanAbidesi ............................................... 23 TonyukukAbidesi ............................................... 36 3. ORHUN ABDELER On Sz Trk adnn, Trk milletinin isminin getii ilk Trke metin.. lk Trk tarihi.. Talar zerine yazlm tarih.. Trk devlet adamlarnn millete hesap vermesi, milletle hesaplamas.. Devlet ve milletin karlkl vazifeleri.. Trk nizamnn, Trk tresinin, Trk medeniyetinin, yksek Trk kltrnn byk vesikas.. Trk askeri dehasnn, Trk askerlik san'atnn esaslar.. Trk gururunun ilahi ykseklii.. Trk feragat ve faziletinin byk rnei.. Trk itimai hayatnn ulvi tablosu.. Trk edebiyatnn ilk aheseri.. Trk hitabet san'atnn eriilmez aheseri.. Hkmdarane eda ve ihtiaml hitap tarz.. Yaln ve keskin slubun artc numunesi.. Trk milliyetiliinin temel kitab.. Bir kavmi bir millet yapabilecek 4 eser.. Asrlar iinden milli istikameti aydnJatan k.. Trk dilinin mbarek kayna.. Trk yaz dilinin ilk, fakat harikulade ilek rnei.. Trk yaz dilinin balangcn miladn ilk asrlarna kartan delil.. Trk ordusunun kuruluunu en az 1250 sene teye gtren vesika.. Trkln en byk iftihar vesilesi olan eser.. insanlk aleminin sosyal muhteva bakmndan en manal mezar talar.. Dnyann bugn belki de en byk meselesi olan in hakknda 1250 seneevvelki Trk ikaz.. v. s. v. s. Orhun abidelerini vasflandrmak isteyince, insann zihnindeite bu gibiifadeler sralanmaktadr. Orhun abideleri Gktrk devrinden kalma kitabelerdir. Gktrkler, milattan nceki asrlarda Hunlar tarafndan kurulup, deien slaleler ve boylar idaresinde devam ede gelen Asya'daki byk Trk imparatorluunun 6. asrla 8. asr arasndaki devresinde hkm srmlerdir. 6. asrn ilk yarsnda Trk devletinin banda Avarlar bulunuyordu. 552 tarihinde Bumin Kaan, Avar idaresine son vererek Trk 4. MUHARREM ERGN devletinin Gktrk hanedan devrini at. O devirde byk kaanln merkezi devletin dou ksmnda idi ve bat ksm da douya bal tabi bir kaanlkla idare ediliyordu. Bumin Kaan'n kardei stemi Kaan da 576'ya kadar bu bat blmnn kaan idi. Bumin Kaan, Gktrk hakimiyetini kurduu sene iinde ld ve srasyla olu, byk kaanlk yaptlar. Birincisi 553'te, ikincisi 553-572'de, uncs de 572-581 tarihlerinde hkm srdler. Bunlardan ikincisi olan Mukan zamannda devlet Manurya'dan ran'a kadar uzanan kuvvetli bir imparatorluk haline geldi. Daha sonra devlet, bir yandan kuvvetli hakanlarn yokluu ve devleti tekil eden kavimlerin ekimeleri, te yandan ve bilhassa in entrikas yznden bir sr karklklar geirdi ve nihayet 630'da devletin asl dou ksm in hakimiyetine geti. Zamanla in hakimiyeti bat ksmna da sirayet etmee balad. Fakat bu in esareti daha fazla devam etmedi ve Kutlug Kaan veya ikinci adyla ltiri Kaan, in 5 hakimiyetine son vererek 680-682 senesinde devleti yeniden toparlad. ltiri Kaan ve 691'de lnce yerine geen kardei Kapgan Kaan idaresinde devlet yeniden eski hametini buldu. ltiri Kaan'n Bilge ve Kl Tigin adl iki olu vard. ldnde bunlar 8 ve 7 yalarnda idiler. Kapgan Kaan 716'da lnce idareyi onun oullar almak istedi. Fakat Bilge ve Kl Tigin kardeler buna mani olarak ve amcazadelerini tasfiye ederek babalarnn devletine el koydular ve Bilge Kaan hkmdar oldu. ki karde babalarnn ve amcalarnn devrinden kalm ihtiyar vezir ve Bilge Kaan'n kaynpederi Tonyukuk'un da yardmiyle devleti daha da kuvvetlendirdiler. Sonra 731'de Kl Tigin, 734'te de Bilge Kaan ld. Bilge Kaan'n lmnden 10 sene kadar sonra da Uygurlar, devleti ele geirerek 745'te Gktrk hakimiyetine son verdiler. te bu kitapta sunduumuz Orhun abideleri, bu Trk hanedannn Bilge Kaan devrinin mahsulleridir. Birincisi olan Kl Tigin abidesini aabeyisi Bilge Kaan 732'de diktirmi, 5. ORHUN ABDELER ikincisi olan Bilge Kaan abidesini de lmnden bir yl sonra 735'te kendi olu olan kaan diktirmitir. nc olarak verilen Tonyukuk abidesi ise 720 - 725 senelerinde kendisi tarafndan dikilmitir. Orhun civarnda Orhun yazs ile yazl daha baka kitabeler de bulunmutur. Belli ballar alt tanedir. Fakat bunlarn en bykleri ve mhimleri bu tanesidir. Orhun abidelerine Orhun kitabeleri de denir. phesiz bunlar kitabedir. Fakat hem maddi bakmdan, hem manevi bakmdan bu kitabeler sz gtrmez birer abidedirler. Muhtevalar gibi heybetli yaplar da abide hviyetindedir. Onun iin bunlar ifade eden en iyi isim Orhun abideleri tabiridir. Kl Tigin abidesi, kaan olmasnda ve devletin kuvvetlenmesinde birinci derecede rol oynam bulunan kahraman kardeine kar Bilge Kaan'n duyduu minnet duygularnn ve kendisini sanatkarane bir vecd ve cokunluun 6 iine atan mthi teessrnn ebedi bir ifadesidir. Bilge Kaan bu ruh hali ile abide inaatnn banda oturup, eserin hazrlanmasna bizzat nezaret etmitir. Abidedeki ulvi ve mbarek hitabe onun azndan yazlmtr, abidede o konumaktadr, mellif odur. Kl Tigin abidesi, kaplumbaa eklindeki oyuk bir kaide tana oturtulmutur. Kefedildii zaman, bu kaidenin yannda devrilmi bulunuyordu. Bilhassa devrik vaziyette rzgara maruz kalan ksmlarnda tahribat ve silintiler olmutur. Sonradan yerine dikilmitir. Ykseklii 3,75 metredir. tina ile yontulmu, bir eit kire ta veya saf olmayan mermerdendir. Yukarya doru biraz daralmaktadr. Drt cephelidir. Dou ve bat cephelerinin genilii aada 132, yukarda 122 santimdir. Gney ve kuzey cepheleri ise aada 46, yukarda 44 santimdir. Abidenin st kemer eklinde bitmektedir ve yukar ksmda be kenarl olmaktadr. Dou cephesinin stnde kaann iareti vardr. Bat cephesi 6. MUHARREM ERGN byk bir ince kitabe ile kapldr. Dier cephesi Trke kitabelerle doludur. Cepheler arasnda kalan ve keskin olmayan kenarlarda ve ince kitabenin yannda da Orhun yazs vardr. Dou cephesinde 40, gney ve kuzey cephelerinde 13'er satr vardr. Satrlar yukardan aaya doru yazlm ve sadan sola doru istif edilmitir. Satrlarn uzunluu aa yukar 235 santim kadardr. Cetvelden km gibi, ok muntazam, dzgn ve gzel harflerle yazlmtr. Abidenin ince kitabesinde Trk in dostluu, Trk imparatorluu ve Kl Tigin methedilmekte ve tantlmakta,"Gelecek hadsiz, hesapsz nesillerin dimalarnda, onlarn mterek muvaffakiyetlerinin aaas her gn yeniden canlansn diye, uzakta ve yaknda bulunan herkesin bunu renmesi iin, bilhassa muhteem bir kitabe yaptk" ve "Byle adamlarn ebediyen payidar olacaklarnn muhakkak olmadn kim syleyebilir? Uurlu haberleri ebediyen ilan iin imdi da gibi yksek bir abide dikilmitir" gibi ifadeler sralandktan sonra, tarih kaydedilmektedir. Abidenin civarnda trbe enkaz, pek ok heykel paralar ve abideye kan iki taraf heykeller, talar dizili 4,5 kilometrelik 7 bir yol bulunmutur. Bu heykel paralar arasnda son zamanlarda Kl Tigin'in ba ile karsnn gvdesi ve yznn bir ksm da bulunmutur. Abidenin ve trbenin inasnda Trk ve in sanatkarlar beraber almlardr. Abidedeki kitabeleri Bilge Kaan ve Kl Tigin'in yeeniYollugTigin yazmtr. Bilge Kaan abidesi, ayn yerde Kl Tigin abidesinin bir kilometre uzandadr. ekli, tertibi ve yaps tamamiyle birincisine benzemektedir. Yalnz bu bir ka santim daha yksektir. Bu yzden dou cephesinde 41 ve dar cephelerinde de 15'er satr vardr. Bunun da bat cephesinde asl ince kitabe vardr, ince kitabenin stnde ayrca Trke kitabe devam etmektedir. ince kitabe hemen hemen tamamiylesilinmitir. Bilge Kaan abidesi kendisinin 734'te lmnden sonra 735'te olu tarafndan dikilmitir. Bu abidede de Bilge Kaan konumaktadr. Esasen abidenin kuzey cephesinin ilk 8 satr 7. ORHUN ABDELER Kl Tigin abidesinin gney cephesinin, dou cephesinin 2-24 satrlar ise Kl Tigin abidesinin dou cephesinin mukabil satrlarna benzemektedir. Bu abidede ayrca Kl Tigin'in lmndensonrakivakalarnilaveedildii grlr. Bilge Kaan abidesi hem devrilmi, hem de paralanmtr. Onun iin tahribat ve silinti bunda ok fazladr. Bu abideyi de yeeni Yollug Tigin yazmtr. Her iki abidede de Bilge Kaan'n szlerinin dnda Yollug Tigin'in kitabe kaytlar ve ilaveleri yer almaktadr. Bu abidenin etrafnda da yine trbe enkaz ve daha az olmak zere heykeller, balballar ve talar vardr. Tonyukuk abidesi, dier iki abidenin biraz daha dousunda bulunmaktadr. Devrilmemi, dikili drt cepheli iki ta halindedir. Birinci ve daha byk olan tata 35, ikinci tata 27 satr vardr. kinci tata yazlar daha itinaszdr ve anma da daha oktur. Bu abidenin yazlar Kl Tigin ve Bilge Kaan'nki kadar dzgn deildir. Bu abidede de yaz yukardan aa yazlmtr. Fakat dier ikisinin aksine satrlar soldan saa doru 8 istif edilmitir. Tezyinat da dier kitabelerdeki kadar sanatkarane deildir. Tonyukuk abidesinin yannda dabykbir trbe kalnts, heykeller, balballar ve talar vardr. Tonyukuk abidesini, ltiri Kaan'n isyanna itirak eden ve o gnden Bilge Kaan devrine kadar devlet idaresinin ba yardmcs olarak kalan byk Trk devlet adam ve bakumandan Tonyukuk, ihtiyarlk devrinde bizzat diktirmitir. Bu abidede Tonyukuk konumaktadr, bu abidenin mellifi odur. Kl Tigin ve Bilge Kaan abideleri Baykal glnn gneyinde Orhun nehri vadisinde Koo Tsaydam gl civarnda 47,1. arz ve 102 1/2. tul derecelerinde bulunmaktadr. tken ormannn da buradaki Hangay sradalarnn bir paras olduu anlalmaktadr. Tonyukuk abidesi ise biraz daha douda 48. arz ve 107. tul dereceleri arasnda Tola nehrinin yukar mecrasnda Bayn okto denilen yerin yaknnda bulunmaktadr. Orhun abidelerinin bulunuu insanln en byk 8. MUHARREM ERGN keiflerinden biridir. Orhun harfleri ile yazl kitabelerden daha 12. asrda tarihi Cuveyni Tarih-i Cihanga'snda bahsetmiti, ayrca in kaynaklar da ok eskiden bu abidelerin dikildiini bildirmekte idi. Fakat 18. ve 19. asrlara kadar Orhun harfli yazlar ve abideler ilim aleminin mehul olarak kalmt. nce Krgzlara ait mezar talarndan ibaret bulunan ve tek tk kelimelerle isimleri ihtiva eden Yenisey kitabeleri bulunmutur. lk defa nebatat Messerschmidt 1721 ylndaYenisey vadisinde bu yaz ile yazl bir ta tesbit etmitir. Fakat Orhun harfli kitabelerin yolunu aan ve bu hususta ilim aleminin dikkatini eken Strahlenberg