Tel. 051 56 74 79 Fax 051 57 14 45 PR 000-1579885-46 www ... 2005-4.¢  HANDZAME, SCHITTERENDE EDELSTEEN

  • View
    0

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Tel. 051 56 74 79 Fax 051 57 14 45 PR 000-1579885-46 www ... 2005-4.¢  HANDZAME,...

  • MMMMEEEEDDDDEEEEDDDDEEEELLLLIIIINNNNGGGGEEEENNNN

    LEES IN DIT NUMMER :

    Ignace Lowie: Handzame, schitterende edelsteen van mijn jeugd blz. 22

    Wilfried Maertens: Registers Plattelandse Woumen; geboorten, deel 1 (4/4) blz. 55 VCGH: Bibliotheek aanwinsten blz. 35

    Gabriël Derluyn & Annie Pollet: Kwartierstaat Jules Alberic Derluyn blz. 38

    Annie Pollet: Kwartierstaat August Pollet blz. 39

    VCGH: Inhoud mededelingen jaargang 2005 blz. 40 Schenkingen van bidprentjes en rouwbrieven blz. 40

    Afgiftekantoor: 8610 Kortemark

    VV LL AA AA MSMS CC ENTRUMENTRUM VVOOROOR GG ENEALOGIEENEALOGIE ENEN HH ERER ALDIEKALDIEK

    O p e n i n g s u r e n : maandag t/m vrijdag 9 - 12 uur / 13 - 17 uur

    Kronevoordestraat 2A B-8610 Handzame

    Tel. 051 56 74 79 Fax 051 57 14 45

    PR 000-1579885-46 www.vcgh.be

    E-mail: vcgh@scarlet.be

    België - Belgique P.B.

    8610 Kortemark P 508209

    24e jaargang, nr. 4, 2005 - verschijnt driemaandelijks Verantwoordelijke uitgever: Denise Cool, Kronevoordestraat 2A, 8610 Kortemark-Handzame

  • HANDZAME, SCHITTERENDE EDELSTEEN VAN MIJN JEUGD

    “Langs het tuinpad van mijn vader zag ik de hoge bomen staan, ik was een kind en wist niet beter

    dat dit nooit voorbij zou gaan”

    Mijn dorp, Wim Sonneveld

    Deel 1: Delven in de diepten van vervlogen tijden

    Handzame is ons vredig, landelijk en agrarisch woondorp in het Krekedal, het hartje van de provincie West-

    Vlaanderen. Deze landelijke gemeenschap van zowat 3000 zielen wordt gerekend tot het Houtland, met

    Torhout als centrum, en situeert zich toeristisch in het noordoostelijke gebied van de Westhoek. Handzame is

    slechts een stevige boogscheut verwijderd van het historische slot van de Graven van Vlaanderen te

    Wijnendale, alsook van de boterstad Diksmuide. Mijn vader, Michel Lowie, heeft de voorbije jaren vele

    bijdragen over het verleden van Handzame volgeschreven. Van zijn hand verscheen o.m. een “standaardboek”

    over ons lieflijk dorp, “Handzame, dit was onze gemeente” en zijn boekje, “Een vleugje muziek over

    Handzame” dat het dorpsleven van 1918 tot 1945 behandelt, is eveneens bijzonder dienstig geweest voor deze

    artikelen. Handzame, is het dorp waar ik ben opgegroeid, waar nog steeds mijn vader en mijn beste vrienden

    uit mijn kinder- en jeugdtijd wonen , het dorp waar ik voor eeuwig mijn ziel heb aan verpand. Vanuit een eigen

    invalshoek wens ik bescheiden te grasduinen in het verleden van mijn jeugdgemeente en wat stof weg te

    blazen van de lange tijdslijn.

    Handzame is reeds eeuwen oud, de vroegste verwijzingen dateren van de volle Middeleeuwen, maar zeker

    reeds in de vroege Middeleeuwen vestigden zich mensen te Handzame. Het dorp was gelegen aan een brede

    inham van de Noordzee, aan het uiteinde van een zeearm in het toekomstige Graafschap Vlaanderen. In 1085

    vinden we de eerste vermelding als “Han(d)sam” en uit 1115 dateert de benaming “Hanzam”, ontstaan uit het

    Germaanse “Handas hamma”, dit betekent een landtong uitspringend in overstromingsgebied, van Hand(o).

    Vermoedelijk waren het Friese handelaars die hier, op een boven het zeewater uitspringende landtong een

    nederzetting stichtten, van waaruit ze via het water hun waren verhandelden. Volgens de eminente vorser

    Claerhout zijn de woorddelen “am” of “ham” van Friese oorsprong, wat de kolonisatie van de Friezen in onze

    contreien aantoont. Zij konden hun schepen met allerhande vreemde of inheemse waren over onze waterlopen

    en zee vervoeren. De naam van ons dorp zou ook verwijzen naar een weide van die vrije handelaars en boeren

    die in het dorp waren gevestigd. Deze hier gevestigde kooplui kenden een financiële welstand. Deze bracht

    mede dat de meest rijke onder deze burgers eigendommen en grote landerijen uit hun streek kochten. Dit goed

    ging van vader op zoon tot dit in kleinere pachthoeven of zelfstandige hoeven werd verbrokkeld. De

    voornaamste kastelen van het oude Handzame, versterkte omwalde hoeves, zijn eveneens gevolgen van die

    welstand, het betreft Cronevoorde, Watervliet en (H)amersvelde-hof. Er is ook een legende over de betekenis

    van Handzame, dit heeft geleid tot het gemeentewapen met een bijzonder vriendelijk karakter, twee handen

    verenigd in een handdruk. Volgens de overlevering gaat dit terug tot de verzoening, na vele jaren van diepe

    haat, tussen de twee Heren van Handzame, die van Watervliet en die van Cronevoorde in de tweede helft van

    de 14e eeuw. In de twaalfde eeuw vinden wij in de gemeente de namen van Gozuinus, Marcelius en Lambertus

    van Hanzam. Deze Lambertus zou een priester geweest zijn. Simon, Clais, Olivier, Willelmus, Jan en Jacob

    van Hansame leefden in de 13e eeuw.

    Wie waren de eerste Handzamenaren? Dat is moeilijk te achterhalen. Waren er reeds prehistorische

    oerstammen op het grondgebied van het huidige Handzame? Ongetwijfeld leefden hier voor 2000 jaar mensen

    van Indo-Europese, Keltische oorsprong, Morinen of Menapiërs. Zij dreven handel met hun Keltische, Britse

    broeders over zee en kweekten ganzen in onze moerassen en rookten hammen die beide tot in Rome om hun

    kwaliteit begeerd waren. Taalgeleerden duiden er op dat binnen de Nederlandse taalgemeenschap die kust-

    Keltische stammen bovenal aan de West-Vlaamse tongvallen specifieke bijzonderheden hebben bezorgd. Het

    aandeel van het Keltische in onze streken was groter dan in andere Nederlandstalige provincies. De “ij” van

    22

  • IJzer is bijvoorbeeld een Keltisch stamwoord, en betekent …water. Het vroeg-Middeleeuwse Handzame lag

    niet alleen aan de rand van een kustgebied maar ook deels in een bosstreek. Dichte wouden bedekten in de

    vroegste geschiedenis onze streken. De vroegere bosrandbewoners van Handzame hebben wellicht door

    allerlei horden inwijkelingen de wijk genomen, dieper in de alles verbergende wouden waar ze zich veiliger

    waanden.

    Gelegen aan het wassende water waren het vervolgens Indo-Europese, zee-Germaanse stamvolkeren die ca.

    de derde eeuw onze kustgebieden innamen en de vroeg-Keltische bevolking assimileerden. Deze

    kustgermanen vaarden over de Noordzee en hebben op de plaats van ons dorp een nederzetting gesticht van

    waaruit Handzame als dorpsgemeenschap zal ontstaan. De kust-of Noordzeegermanen worden met een

    moeilijk woord “Ingwaeonen” genoemd. Aan onze Vlaamse kust, en bijgevolg ook in Handzame, heetten die

    Germanen de Saksen en Friezen. Was Handzame nu Saksisch of Fries? Dat is niet zo duidelijk, de verschillen

    tussen beide kust-Germaanse volkeren waren trouwens flinterdun. In de eerste helft van de 9e eeuw was er

    een grote inham van de IJzer met talrijke zeearmen. Hier hadden de Saksen zich aan de zeeëngte en op de

    kusteilanden gevestigd omdat Brittanië, het “beloofde land” hen lokte. Ondertussen vestigden de Friezen zich

    op de stroommondingen in de inhammen, zoals in Handzame.

    Vervolgens kwamen de Germaanse Saal-Franken, zij worden aanzien als dé voorouders van wat wij nu “de

    Vlamingen” noemen. Wat West-Vlaanderen betreft moet dit zeker worden gecorrigeerd. Wij dragen al

    evenzeer de Fries-Saksische stempel en we mogen aannemen dat de Frankische infiltratie in onze West-

    Vlaamse gouw niet zo hoog is geweest als in andere streken gezien de ondoordringbaarheid van onze

    gebieden. In het Middeleeuwse Handzame werd na de kerstening door Sint-Elooi de parochie Handzame

    gesticht, er werden dijken opgeworpen. In de zilte weiden werden kudden schapen gefokt en ook graan

    verbouwd. Gezien de nabijheid van de zee vond men vooral zijn bestaan in de zeevaart en de zeevisserij.

    Handel met het binnenland was bijna onmogelijk gezien de uitgestrektheid van de nabije wouden.

    Welke taal werd in Handzame gesproken? Afgeleid van de naam van de bewoners werd in ons dorp tijdens de

    vroege Middeleeuwen een “Ingwaeoonse”, Noordzeegermaanse taal gesproken, Fries of Saksisch, wat

    gerekend wordt tot het Oud-Nederlands. Deze vroeg gesproken taal was bijzonder verwant met de

    Ingwaeoonse taal van de Engelsen aan de overkant van de Noordzee. Deze Angelsaksen stamden immers ook

    af van de Friezen, Saksen (en Ingwaeoonse Angelen en Scandinaven). Door de politiek-culturele overmacht

    van de continentaal-Germaanse Franken in onze Lage Landen bij de zee, groeide in onze West-Vlaamse

    gewesten tijdens de Middeleeuwen een symbiose tussen het Frankisch, het Fries en het Saksisch:

    Middelnederlands of Diets genaamd. Nog een voorbeeld om de verbondenheid van de kustbewoners aan alle

    zijden van de Noordzee te illustreren, is het volgende: Als een West-Vlaamse en een West-Noorse visser elkaar

    op zee tegen kwamen en plat “dialect” met mekaar spraken, dan verstonden ze elkaar.

    Het West-Vlaamse Middelnederlands met talrijke Ingwaeoonse (Fries-Saksische) elementen was zelfs tot in

    Gent (tot ca. 1600) de volkstaal. Dus, Jacob en Filips van Artevelde spraken West-Vlaams. Door de groeiende

    invloed van vooral het Antwerpse Brabants (dit is Frankisch) is de taal van de Oost-Vlamingen meer en meer

    naar dit Brabants opgeschoven. De West-Vlaamse klanken kapselden zich binnen de huidige provincie West-

    Vlaanderen (met inbegrip van Frans-Vlaanderen over de “schreve”) en deze zijn tot op de dag van vandaag

    dat typische, eigen, sappig taaltje gebleven, een taal die als geen ander n