Uloga ideologije u novijoj arhitekturi i njena shvatanja u istoriografiji

  • View
    524

  • Download
    7

Embed Size (px)

Transcript

Uloga ideologije u novijoj arhitekturi i njena shvatanja u istoriografijiUvod Uprkos upadljivoj masovnosti i rastuem uticaju istoriografskih tumaenja na domen zatite kulturnih spomenika, u dosadanjim radovima nije posveivana jednaka panja svim fundamentalnim komponentama istraenog graditeljskog fonda. To se naroito odnosi na manje vidljive, egzaktno tee proverljive ideoloke premise novijeg arhitektonskog stvaralatva, o ijoj ulozi, zbog turosti ili potpunog odsustva izvornih podataka, nije lako izneti utemeljen sud. Otud su i tumaenja koja se u istoriografiji o njima iznose najee nepotpuna i kontroverzna. Ovim prilogom elimo da podstaknemo raspravu o ulozi ideologije u novijem graditeljstvu i ukaemo na tekoe sa kojima se tumai suoavaju u njenom razmatranju. Ideoloko u arhitekturi aktuelna tema istoriografskih tumaenja Prvenstveno zainteresovani za morfologiju i strukturalnost graditeljskih dela, proistekle iz empirijski proverljivih procesa projektovanja, istoriari arhitekture su donedavno manje panje poklanjali idejnim, etikim i psiholokim osnovama kolektivnih smerova i individualnih tenji u istoriji neimarstva. Uoptene ocene o socijalnoj kauzalnosti istraenih kompozicija, retko su potkrepljivali podrobnim analizama njihovih prikazivako-jezikih svojstava. Povremena tumaenja ideolokih i politikih znaenja ostvarenog graditeljskog fonda preduzimali su nevoljno, zazirui od proizvoljnih ekskursa izvan matinog polja u oblast drutvene istoriografije i sociologije. Meutim, u poslednjoj deceniji dvadesetog veka, pod uticajem postmodernistikih teorija u kulturi, taj stav je donekle revidiran, zbog ega je u radu istoriografa dolo do metodolokog zaokreta. U poetku osporavan,i semioloki pristup u tumaenju istorije graditeljstva vremenom je postao poeljan. Inicirana u strukturalizmu, razmatranja arhitekture kao teksta kulture naroito su se razgranala u poststrukturalistikim ikonografskim, hermeneutikim, diskurzivnim i dekonstruktivistikim analizama.ii Iako jo uvek nije egzaktno dokazano da arhitektura u svom prikazivakom segmentu nedvosmisleno predstavlja poredak konvencionalno prepoznatljivih znakova i simbola, niti da poput svojevrsnog teksta (ili govora) publici saoptava najrazliitije poruke, njenim aprioristikim proglaenjem za diskurs sa razliitim konotacijama podstaknuta su masovna ,,prepoznavanja'' i ,,merenja'' vanumetnikih ideolokih sadraja na objektima i projektima. U kontekstu izmenjenih merila, ranije nepopularna zahvatanja u srodne kulturnoistorijske i drutvene nauke (smatrana neprimerenim i povrnim), sada su postala uobiajena. Ni injenica da za takve poduhvate nedostaje kompetentnost, verifikovana dodatnim strunim i naunim zvanjima, nije zaustavila, a ni pokolebala zastupnike instantne multidisciplinarnosti. Zbog sve izraenijeg relativizma i subjektivizma, u postistorijskom dobu ,,praznine'', istoriografija gubi kolektivni identitet i postaje skup izdvojenih,

udaljenih metodolokih sistema. Umesto da meusobnim dopunjavanjem i korigovanjem efikasno obogauju korpus naunih saznanja, istoriografi sve ree sarauju i prenebregavaju plodove kontinuirane strune komunikacije. Na naunim skupovima, otud, sve ee dolazi do otrih neslaganja povodom najsitnijih razlika, proisteklih iz neinformisanosti ili predrasuda o radu ,,drugih'', a ponekad i iz dogmatskih tenji za dominacijom usko vlastitog miljenja. tetni narcizam postmoderne provijencije pospeio je inflaciju zatvorenih, krhko utemeljenih i neplodnih istoriografskih platformi, lienih dublje veze sa prethodnim i aktuelnim pristupima, kao i mogunosti za buduu nadgradnju. Sve izraenije insistiranje na subjektivnom vienju istorijske problematike, podstaknuto je i upadljivom krizom kriterijuma usled izgubljenog duhovno-kritikog centra savremene civilizacije, agresivne medijske manipulacije i tabloidizacije stvarnosti, erozije morala u politici, ekonomiji, kolstvu i kulturi. Negativni efekti prelaznog razdoblja postistorijske ,,praznine'', lienog vrstih polazita i jasne perspektive, do pojave neke nove filozofsko-kulturne makroparadigme dugo e optereivati umetniki i nauni rad. Ustaljenoj metodologiji istoriografskog identifikovanja, klasifikovanja, opisivanja i vrednovanja arhitektonskih dela na osnovu njihovog stilskog karaktera (nepravedno diskvalifikovanoj kao formalistiko-pozitivistikoj), pridodati su postistorijski, u veini metateorijski pristupi prema kojima se graa selektivno osvetljava shodno njenoj pogodnosti za dokazivanje najrazliitijih aprioristikih teza unutar ,,otvorenog'' interpretativnog diskursa. U sklopu tih difuznih nastojanja, razvio se specifini istorizam, u kome preovlauju metodoloka naela ,,nove'' istorijske nauke i koja se nekritiki prenose na druge oblasti istraivanja materijalne kulture. Naglo i neizvorno, u ostalim kulturno-istorijskim naukama (ukljuujui i istoriju arhitekture), raste interesovanje za povesnu sudbinu ,,malog'' oveka, za razliite metode izmiljanja tradicije i demonstriranja ideologije, za modalitete personalne i kolektivne privatnosti, prosuivanje uloge ena i marginalnih grupa u istoriji i sl. Delom iz opravdanog zanimanja za zapostavljene teme, a delom iz potrebe da se bude ,,aktuelan'', u nauci preovlauju radovi upravo o tim pitanjima. Sutinski revizionistiki i iskljuivi, samo prividno ,,demokratini'', eklektiki postistorijski diskursi su uprkos nespornih metodolokih iskoraka, plasiranjem povrno obrazloenih hipoteza, davanjem literarno ili polu-senzacionalistiki uoblienih naslova radova (i njihovih poglavlja), razvijanjem predugih narativa, prevagom anegdotskodigresivnih nad raspravno-funkcionalnim slojevima, unoenjem arhaizama i elemenata retorike svog vremena (kao to je na primer simulakrum), znatno oslabili terminoloku disciplinu i konstruktivnu vrstinu istoriografskih izlaganja. Taj novi, postistorijski diskurs, koji logiki i hermeneutiki komunicira sa ukupnim znanjem, doveo je i do preteranog, neselektivnog porasta multidisciplinarnosti, pri emu nije precizno ustanovio granice proimanja terminologije, analitike i kriteriologije zahvaenih polja. U postistorijskoj istoriografiji je naroito poraslo interesovanje za ideolokim premisama umetnikog stvaralatva, to se odrazilo i na tumaenja arhitekture. Preuzimanjem novijih metodolokih iskustava drutvene istorije, sociologije i politikologije, deo tumaa u arhitektonskoj istoriografiji podstie selektivnu multidisciplinarnost (prihvatljiviju od

totalne i neselektivne), zbog ega su i njihovi radovi sadrinski prepoznatljivi. Uprkos tim emancipatorskim nastojanjima, koja mogu biti veoma plodna, njihov ugao posmatranja neminovno ostaje ogranien, naroito u prosuivanju razdoblja u kojima javna arhitektura nije bila predmet izrazite politike instrumentalizacije, ili u sluajevima kada gradnju privatnih objekata nisu presudno pokretali ideoloki interesi. Otud ni interpretacije koje iznose nisu uvek utemeljene, pogotovo one koje u arhitekturi od kraja osamnaestog do kraja dvadesetog veka iskljuivo prepoznaju odraze drutvenih previranja i deterministiki je svode na sredstvo emitovanja politikih poruka, oblik sofisticiranog izmiljanja tradicije, okvir efemernih spektakla, dokaz vladarske megalomanije, izraz konkurentskog razmetanja imunih slojeva i pragmatine servilnosti arhitekata. Drugim reima, svako tumaenje koje mehaniki insistira na ideolokopolitikoj i klasnoj dimenziji arhitekture kao presudnoj, ili iz postistorijskog revizionizma njene ostale segmente tretira kao periferne, neminovno podstie istoriografski partikularizam. Umesto potpunije analize estetikih svojstava i istorijske modelistikeiii istraenijih arhitektonskih kompozicija, ili uspostavljanja preciznih datovanja, autorskih atribucija i stilskih klasifikacija nedovoljno poznatih dela, ideoloko-politika znaenja izgraenog fonda postaju primarna tema za strunjake iz razliitih oblasti. Saraujui organizovano ili delujui samostalno, oni stvaraju multidisciplinarni korpus objedinjene istoriografije drutvenog razvitka u kojoj su specijalistika usmerenja pojedinanih disciplina podreena optim ciljevima.iv Glavni nedostatak tog obuhvatnog, u osnovi ideolokog stremljenja, ogleda se u ogranienom izboru tema prilagodljivih hermeneutici svih sabranih disciplina i krhkoj, esto nepostojeoj vezi izmeu stvarne istorijske prirode predmeta istraivanja i postavljenih naunih ciljeva. Ni mehaniko usaglaavanje metodologije razliitih nauka ne donosi uvek oekivane rezultate, ve pre podstie iskonstruisano ukrupnjavanje tema i pragmatino odreivanje prioriteta po principu ,,pogodnosti'' i ,,prilagodljivosti''. Paradoksalnu jednostranost zakljuivanja (uprkos svog multidisciplinarnog napora) prati i tetno utapanje specijalistikih oblasti u iri korpus ,,totalne'' nauke, ime se gubi se njihov dugo profilisan identitet, relativizuju polazita i dosegnuti rezultati. Na drugoj strani, iz minimalistikih pobuda opstaju preuska, formalistiko-deskriptivna tumaenja arhitektonskih fenomena, liena elementarnih osvrta na na njihove drutvene i ideoloke osnove. Samo u pomanjkanju dubljih saznajnih mehanizama i spremnosti na sveobuhvatno sagledavanje predmetne grae, prilagoeno njenom slojevitom istorijskom karakteru, istoriografi pribegavaju isticanju parcijalnih aspekata arhitektonskog stvaralatva, meu kojima i ideoloke komponente. Ponekad to ine iz nekritikog uverenja da su ostali generativni elementi arhitektonskih dela podrobno istraeni i adekvatno rastumaeni (to nikada ne moe biti ostvareno u potpunosti). Takva redukcionistika, u sutini neizvorna eklektika metodologija, koja po inerciji stie sve vei broj poklonika, zanemaruje mnogostrukost fenomenolokih slojeva arhitekture, koji celishodno rasporeeni objedinjuju njene funkcionalne, strukturalne, morfoloke i simbolike komponente. To ne znai da ideoloko-politike osnove graenja ne zasluuju panju, ve da bi ih trebalo tumaiti odgovornije i preciznije, saglasno injenicama koje proistiu iz istorijskih izvora. Umesto toga, na zdanjima se esto proizvoljno ,,pronalaze'' politike poruke i

tamo gde ih nema, ili