80
1 2006 OKUMALARIM DİZİN Caldwell, Erksine; Bayırdaki Ev Caldwell, Erksine; Tepedeki Ev Caldwell, Erksine; Alınyazısı Tahir, Kemal; Rahmet Yolları Kesti Tahir, Kemal; Yediçınar Yaylası Balzac, Honore de; Kibar Fahişelerin İhtişamı ve Çöküşü Karasu, Bilge; Ne Kitapsız Ne Kedisiz Eagleton, Terry; Edebiyat Kuramı Giddens, Anthony; Sosyolojik Yöntemin Yeni Kuralları Söğüt, Mine; Kırmızı Zaman Altun, Selçuk; Annemin Öğretmediği Şarkılar Botton, Alain de; Statü Endişesi Percy, Walker; Sinema Müdavimi Dölek, Sulhi; Küçük Günahlar Sokağı Bener, Erhan; Sıra dışı Bir Kadının Otobiyografisi Toibin, Colm; Kibar Üstad Yedi Askı, Çev. İsmet Zeki Eyüboğlu Doğan, Mehmet H.; Yapı Kredi Yayınları Şiir Yıllığı 2004 Akalın, Müslüm; Derdim Çoktur Hangisini Yazayım Oğuzertem, Süha; Bir İnsanı Sevmek: Sait Faik Cossery, Albert; Tanrının Unuttuğu İnsanlar Caldwell, Erksine; Toprak Hasreti Sarıhan, Ayhan; Yorgo Emmi Karasu, Bilge; Narla İncire Gazel Tahir, Kemal; Köyün Kamburu Balzac, Honore de; İki Gelinin Hatıraları İsegawa, Moses; Uganda Günceleri Aksan, Doğan; Türkçenin Zenginlikleri İncelikleri Karasu, Bilge; Altı Ay Bir Güz Karasu, Bilge; Lağımlaranası ya da Beyoğlu Jolly, Allison; Lucy‟nin Mirası. İnsanın Evriminde Cinsellik ve Zeka Ecevit, Yıldız; “Ben Buradayım…” Oğuz Atay‟ın Biyografik ve Kurmaca Dünyası Cüceloğlu, Doğan; İnsanı Ararken: Doğan Cüceloğlu Kitabı (2 cilt Marquez, Gabriel Garcia; Benim Hüzünlü Orospularım Bryson, Bill; Hemen Her Şeyin Kısa Tarihi Özakman, Turgut; Şu Çılgın Türkler Aruoba, Oruç; Benlik Vila-Matas, Enrique; Bartleby ve Şürekası Altuğ, Taylan; Modern Felsefede Metafiziğin Elenmesi Eagleton, Terry; Kültür Yorumları Kalkandelen, Zülal; Utanmış Sessizlik Mete, Levent; Rika‟nın Beyninde Caldwell, Erksine; Penceredeki Işık Caldwell, Erksine; Yalnız Geçen Gün Caldwell, Erksine; Sıcak Nehir Caldwell, Erksine; Yaz Sonu Caldwell, Erksine; Kuyudaki Zenci Caldwell, Erksine; At Hırsızı Pamuk, Orhan; Beyaz Kale Pamuk, Orhan; Kara Kitap Pamuk, Orhan; Yeni Hayat Balzac, Honore de; Esrarlı Bir Vaka Balzac, Honore de; Ursula Mirouet Balzac, Honore de; Yaşamda Bir Başlangıç

2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

  • Upload
    others

  • View
    2

  • Download
    1

Embed Size (px)

Citation preview

Page 1: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

1

2006 OKUMALARIM

DİZİN

Caldwell, Erksine; Bayırdaki Ev

Caldwell, Erksine; Tepedeki Ev

Caldwell, Erksine; Alınyazısı

Tahir, Kemal; Rahmet Yolları Kesti

Tahir, Kemal; Yediçınar Yaylası

Balzac, Honore de; Kibar Fahişelerin İhtişamı ve Çöküşü

Karasu, Bilge; Ne Kitapsız Ne Kedisiz

Eagleton, Terry; Edebiyat Kuramı

Giddens, Anthony; Sosyolojik Yöntemin Yeni Kuralları

Söğüt, Mine; Kırmızı Zaman

Altun, Selçuk; Annemin Öğretmediği Şarkılar

Botton, Alain de; Statü Endişesi

Percy, Walker; Sinema Müdavimi

Dölek, Sulhi; Küçük Günahlar Sokağı

Bener, Erhan; Sıra dışı Bir Kadının Otobiyografisi

Toibin, Colm; Kibar Üstad

Yedi Askı, Çev. İsmet Zeki Eyüboğlu

Doğan, Mehmet H.; Yapı Kredi Yayınları Şiir Yıllığı 2004

Akalın, Müslüm; Derdim Çoktur Hangisini Yazayım

Oğuzertem, Süha; Bir İnsanı Sevmek: Sait Faik

Cossery, Albert; Tanrının Unuttuğu İnsanlar

Caldwell, Erksine; Toprak Hasreti

Sarıhan, Ayhan; Yorgo Emmi

Karasu, Bilge; Narla İncire Gazel

Tahir, Kemal; Köyün Kamburu

Balzac, Honore de; İki Gelinin Hatıraları

İsegawa, Moses; Uganda Günceleri

Aksan, Doğan; Türkçenin Zenginlikleri İncelikleri

Karasu, Bilge; Altı Ay Bir Güz

Karasu, Bilge; Lağımlaranası ya da Beyoğlu

Jolly, Allison; Lucy‟nin Mirası. İnsanın Evriminde Cinsellik ve Zeka

Ecevit, Yıldız; “Ben Buradayım…” Oğuz Atay‟ın Biyografik ve Kurmaca Dünyası

Cüceloğlu, Doğan; İnsanı Ararken: Doğan Cüceloğlu Kitabı (2 cilt

Marquez, Gabriel Garcia; Benim Hüzünlü Orospularım

Bryson, Bill; Hemen Her Şeyin Kısa Tarihi

Özakman, Turgut; Şu Çılgın Türkler

Aruoba, Oruç; Benlik

Vila-Matas, Enrique; Bartleby ve Şürekası

Altuğ, Taylan; Modern Felsefede Metafiziğin Elenmesi

Eagleton, Terry; Kültür Yorumları

Kalkandelen, Zülal; Utanmış Sessizlik

Mete, Levent; Rika‟nın Beyninde

Caldwell, Erksine; Penceredeki Işık

Caldwell, Erksine; Yalnız Geçen Gün

Caldwell, Erksine; Sıcak Nehir

Caldwell, Erksine; Yaz Sonu

Caldwell, Erksine; Kuyudaki Zenci

Caldwell, Erksine; At Hırsızı

Pamuk, Orhan; Beyaz Kale

Pamuk, Orhan; Kara Kitap

Pamuk, Orhan; Yeni Hayat

Balzac, Honore de; Esrarlı Bir Vaka

Balzac, Honore de; Ursula Mirouet

Balzac, Honore de; Yaşamda Bir Başlangıç

Page 2: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

2

Balzac, Honore de; Köylüler

Balzac, Honore de; Köylüler

Tahir, Kemal; Esir Şehrin Mahpusu

Tahir, Kemal; Kelleci Memet

Tahir, Kemal; Yorgun Savaşçı

Tahir, Kemal; Bozkırdaki Çekirdek

Tahir, Kemal; Kurt Kanunu

Faulkner, William; Aşk ve Ölüm

Faulkner, William; Kutsal Sığınak (Sanctuary)

Faulkner, William; Lekeli Günler (Sanctuary)

Smith, Zadie; İnci Gibi Dişler

Kiremitçi, Tuna; Yolda Üç Kişi

Balzac, Honore de; Modeste Mignon

Faulkner, William; Ses ve Öfke

Girard, Rene; Günah Keçisi

Pamuk, Orhan; Benim Adım Kırmızı

Pamuk, Orhan; Kar

Tahir, Kemal; Devlet Ana

Bener, Vüs‟at O.; Dost Yaşamasız

Kureishi, Hanif; Vücut

Tahir, Kemal; Büyük Mal

Faulkner, William; Sartoris

Reimertz, Stephan; Çayın Kültür Tarihi

Balzac, Honore de; Cousin Ponse 1, 2

Mert, Ali; Kavram Karmaşası

Faulkner, William; Döşeğimde Ölürken

Bener, Vüs‟at O.; Ihlamur Ağacı/İpin Ucu

Durukan, Kenan; Doğu-Batı İkilemine Dört Bakış: Montesquieu/Fanon/Galeanno/Said

Toptaş, Hasan Ali; Uykuların Doğusu

Kutlu, Mustafa; Chef

Balzac, Honore de; Bette Abla

Çavdar, Tevfik; İktisat Kılavuzu

Mahjoub, Jamal; Cinlerle Yolculuk

Baran, Ethem; Dönüşsüz Yolculuklar Kitabı

Tahir, Kemal; Yol Ayrımı

Comte-Sponville, Andre/Delameau, Jean/Farge, Arlette; Mutluluğun En Güzel Tarih

Faulkner, William; Ağustos Işığı

Bener, Vüs‟at O.; Buzul Çağının Virüsü

Bener, Vüs‟at O.; Bay Muannit Sahtegi‟nin Notları

Bener, Vüs‟at O.; Manzumeler

iskender, küçük; iskender‟i ben öldürmedim

Sadi; Gülistan, Çev. Kenan Sarıalioğlu

Wolf, Christa; Tensel

Bener, Vüs‟at O.; Siyah Beyaz

Faulkner, William; Ayı

Yücel, Tahsin; Ayna

Topuz, Hıfzı; Tavcan

Nothomb, Amelie; Özel İsimler Sözlüğü

Quignard, Pascal; Adı Dilimin Ucunda

Yapp, Nick; Gettyimages 1900‟ler

Yapp, Nick; Gettyimages 1910‟lar, Çev. Rahmi Öğdül, Literatür Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 400 s.

Yapp, Nick; Gettyimages 1920-1990

Yapp, Nick; Gettyimages 1930‟lar (10 cilt)

Fuentes, Carlos; Aura

Rıfat, Mehmet, Haz.; Honore de Balzac

Kavukçu, Cemil; Nolya

Bener, Vüs‟at O.; Mızıkalı Yürüyüş/Kara

Faulkner, William; O Akşam Güneşi

Vakil, Ardashir; O Bir Gün

Bener, Vüs‟at O.; Kapan

Page 3: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

3

Wilhelm, Richard; I Ching ya da Değişimler Kitabı

Binyazar, Adnan; Şairin Kedisi

Duras, Marguerite; Ölüm Hastalığı

Kavukçu, Cemil; Gamba

Sennett, Richard; Saygı

Niemi, Mikael; Buzlar Kırılırken

Eco, Umberto; Kraliçe Loana‟nın Gizemli Alevi

Piccatori, S./Zuffi, S.,Ed.; Picasso

Faulkner, William; Abşalom, Abşalom

Gümüş, Semih; Kara Anlatı Yazarı: Vüs‟at O. Bener

Anar, İhsan Oktay; Puslu Kıtalar Atlası

Harvey, David; Postmodernliğin Durumu

Nicolaisen, Peter; Güneyin Bilinci: Faulkner

Rıfat, Mehmet, Haz.; Balzac Kitabı

Yücel, Tahsin., Haz; Balzac Hayatı Sanatı Eserleri

Alain; Balzac

Anar, İhsan Oktay

Tarus, İlhan; Vatan Tutkusu

Billy, Andre; Balzac‟ın Hayatı 1, 2.cilt

İleri, Selim; Fotoğrafı Sana Gönderiyorum

Bilbaşar, Kemal; Denizin Çağırışı

Anar, İhsan Oktay; Efrasiyab‟ın Hikayeleri

Rufin, Jean-Christophe; Kızıl Ağaçlar Ülkesi

Pacteau, Francette; Güzellik Sempomları

Faulkner, William; Köy

Yücel, Tahsin; İnsanlık Güldürüsü‟nde Yüzler ve Bildiriler

Bahtin, Mihail; Rabelais ve Dünyası

Anar, İhsan Oktay; Amat

Quignard, Pascal; Roma‟daki Teras

Rilke, Reiner Maria; Rodin

Aral, İnci; Ruhumu Öpmeyi Unuttun

Bilbaşar, Kemal; Pembe Kurt

Faulkner, William; Kurtar Halkımı Musa

Faulkner, William; Duman

Erbil, Leyla; Üç Başlı Ejderha

Lefevre, Raymond; Ingmar Bergman

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Çocukluk İlkgençlik Gençlik

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Yeniyetmelik

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Gençlik I

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Gençlik II

Murakami, Haruki; Zemberekkuşu‟nun Güncesi

Zweig, Stefan; Balzac

Altuğ, Taylan; Bir Ruh Kimiği Reşat Nuri Güntekin

Öktem, Altay; Beni Yanlış Öptüler

Süreya, Cemal; Sevda Sözleri

Vonnegut, Kurt; Ülkesi Olmayan Adam

Rilke, Reiner Maria; Rodin

Bilbaşar, Kemal; Pembe Kurt

Aral, İnci; Ruhumu Öpmeyi Unuttun

Weiss, Peter; Direnmenin Estetiği

Yourcenar, Marguerita; Alexis ya da Beyhude Mücadelenin Kitabı

Yourcenar, Marguerita; Doğu Öyküleri

Hornby, Nick; Hece Cümbüşü

Ferruhzad Furuğ; Dünya Sevmek İçin Çok Küçük

Ferruhzad Furuğ; Sonsuz Günbatımı

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Efendi ile Uşağı Hikayeler (TE 8)

Woolf, Virginia; Londra Manzaraları

Goodman, Lenn E.; İslam Hümanizmi

Yücel, Tahsin; Göstergeler

Meriç, Nezihe; Çisenti

Page 4: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

4

Bilbaşar, Kemal; Ay Tutulduğu Gece

Erbil, Leyla; Hallaç

Tolstoy, Lev Nikolayeviç.; Sivastopol : Ağustos 1855

Yourcenar, Marguerite; Ateşler

Yacine, Kateb; Nedjma

Yacine, Kateb; Necma

Maistre, Xavier de; Odamda Seyahat

Quignard, Pascal; Amerikan İşgali

Bolla, Peter de; Sanat ve Estetik

Yourcenar, Marguerite; Bir Ölüm Bağışlamak

Tunç, Ayfer; Evvelotel/Saklı

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Kazaklar

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Kazaklar

Bezmozgis, David; Nataşa

Acu, Neslihan; Kadından Donkişot Olmaz

Gölcük, Mavi Neşe; Kar Beyrut Kar

Erbil, Leyla; Gecede

Aysever, Enver; Bir An Bin Parça

Bilbaşar, Kemal; Cemo

Lentricchia,F./McAuliffe, J.; Katiller, Sanatçılar ve Teröristler

Keskin, Birhan; Kim Bağışlayacak Beni

Keskin, Birhan; Y‟ol

Bergman, Ingmar; Katiller, Büyülü Fener

Baran, Ethem; Bozkırın Uzak Bahçeleri

Erbil, Leyla; Tuhaf Bir Kadın

Erbil, Leyla; Tuhaf Bir Kadın

Bilbaşar, Kemal; Memo

Yücel, Tahsin; Gökdelen

Yourcenar, Marguerite; Hadrianus‟un Anıları

Keskin, Birhan; Ba

Bauchau, Henry; Mavi Çocuk

Hobsbawm, Eric; Tuhaf Zamanlar

Engin, Aydın; Kitabın Adı Budur „Tan Oral Kitabı‟

Ullman, Liv; Değişim

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Savaş ve Barış 1

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Savaş ve Barış 2

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Savaş ve Barış 3

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Savaş ve Barış 4

Ümit, Ahmet; Ninatta‟nın Bileziği

Ende, Michel; Ayna İçinde Ayna: Bir Labirent Öyküsü (1994)

Rushdie, Salman; Utanç (1983)

Smith, Zadie; İmza Toplayan Adam (2002)

Hornby, Nick, Der.; Melekle Sohbet (2006)

Fainaru, Dan, Der; Theo Angelopoulos (2001)

Kundera, Milan; Perde (2005)

Gülsoy, Murat; Sevgilinin Geciken Ölümü

Erbil, Leyla; Eski Sevgili (1977)

Bilbaşar, Kemal; Yeşil Gölge

Saçlıoğlu, Mehmet Zaman; Güneş Umuttan Şimdi Doğar: Türkan Saylan Kitabı (2004)

Barthes, Roland; Romanın Hazırlanışı 1 (2003)

MacBean, James Roy; Sinema ve Devrim (1975)

Tekin, Latife; Muinar (2006)

Yourcenar, Marguerite; Zenon (1965)

Bibaşar, Kemal; Başka Olur Ağaların Düğünü (1956)

Quignard, Pascal; Villa Amalia (2006)

Page 5: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

5

Caldwell, Erksine; Bayırdaki Ev, Çev. Suat Taşer, Varlık yayınları,

1.basım, 1953, İstanbul, 156 s.

Caldwell, Erksine; Tepedeki Ev, Çev. Mete Ergin, Kuzey yayınları,

1.basım, 1984, Ankara, 192 s.

Caldwell beni şaşırtmayı sürdürüyor. Güneyin insanları demiyorum, erkekleri mi bunlar,

yoksa Caldwell‟in erkekleri mi? Hemen hemen şiddetle özdeşleşmiş bu karakterlerin

karşısındaki kadınlar daha da ilginç. Şiddetin nesnesi olmalarına rağmen şiddetin öznesi olan

erkeklerden kopamıyorlar, onları savunuyor, yazgılarını benimsiyorlar. Sormak istediğim şu:

kadını şiddetin sevişi, sevme gücü farklı mı? Bu soru Tanrıya Adanmış Toprak‟tan geliyor.

Şiddet ve gücü simgeleyen öfkeli erkek, bir çekim odağı ve sonuç yıkım da olsa değer…(mi?)

Caldwell‟in solcu kimliği benim için önemli, ama Amerikalı yazarlarda (örneğin, London)

yaşanan gerilim Caldwell‟ce de yaşanıyor sanırım.

Güneyin kiracı çiftçilerini anlatan Caldwell, yereli evrenselleştirirken, tersini ıskalıyor

mu acaba?

Bıçak sırtında yürüyen biçemi, popülerin tuzağına düşebilirdi, sanırım düştü de…Ama

Caldwell Beckett için bile öncü sayılmalı bence…

*

Caldwell, Erksine; Alınyazısı, Çev. Memet Fuat, Adam yayınları,

2.basım, 1994, İstanbul, 150 s.

Bir anne kızın yaşam savaşının ve yenilgilerinin bir başka olağanüstü öyküsü…Caldwell

ayna tutmayı sürdürüyor, yoksul, umarsız erkeklere, kadınlara, Güneye, ABD‟ye,

insanoğluna…Caldwell okumalarım içinde en önemlilerinden biri.

Kadının şiddete uyumu, boyuneğişinde içburkan bir şeyler var…

*

Tahir, Kemal; Rahmet Yolları Kesti, Bilgi yayınları, 2.basım, 1970,

Ankara, 428 s.

Anadolu eşkıyalığına yüzeysel bir bakış diyebilirim. Bunun neresi eleştiri pek

anlamadım. Tahir diğer ve tümü birbirinin her açıdan inanılmaz bir yinelemesi olan köy

romanlarında olduğu gibi orta öyküsü (meddah) anlatıyor. O geleneğin kulağımızda yer etmiş

alışkanlıkları Tahir‟i yadırgamıyor. Tek boyutlu ve hoşça gelen anlatının çok boyutlu yapılar

karşısında hiç ama hiç şansı yok. Ben Tahir‟i eğlencelik sıradan okumalar olarak önerebilirim.

*

Tahir, Kemal; Yediçınar Yaylası, Adam yayınları, 4.basım, 2000,

İstanbul, 399 s.

Page 6: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

6

Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her şey kendisini

yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil, daha

okuyacaklarım yoruyor beni. Hele mapusane anılarına dayalı köy romanları okurunu tüketiyor

bence.

*

Balzac, Honore de; Kibar Fahişelerin İhtişamı ve Çöküşü, Çev. Birsel

Uzma, Oğlak yayınları, 1.basım, 2004, İstanbul, 692 s.

Büyük yazarın en oylumlu romanlarından biri, tıpkı Nucingen Bankası‟nda olduğu gibi,

ama daha üst düzeyde eldeki kalan malzemelerden kurgulanmış belli ki… Sözünü ettiğim

Taşralı şairin Paris serüvenini anlatan üç ciltlik önceki yapıt.

Balzac devrim ertesi Fransa‟sının hukuk dizgesine yakından bakıyor. Karakterler, eski

yeni, türlü durumlara tepki veriyor, bu yansımalar Paris ve Fransa‟nın fotoğrafını

keskinleştiriyor. Bu dev insan bedeni ve usu içerisinde sayısız ayna barındırıyor.

Ancak ökelerde saflık, şeytansı bir çözümleme gücüyle bir araya gelir, Balzac‟da olduğu

gibi…

*

Karasu, Bilge; Ne Kitapsız Ne Kedisiz, Metis yayınları, 5.basım, 2001,

İstanbul, 94 s.

Bu Türkçe yaratıcının denemeleri de eşsiz. Özellikle hayvanları ele aldığı yazıları

yeniden okunmalı. Türkçe Karasu‟nun elinde yıkanıyor.

Bir insanın yaşam arkadaşı yazarlar da vardır. Ben Oğuz Atay‟ın yanına Bilge

Karasu‟yu yerleştiriyorum.

İlhan Koman yazsaydı, Bilge Karasu yontsaydı…

*

Eagleton, Terry; Edebiyat Kuramı, Çev. Tuncay Birkan, Ayrıntı

yayınları, 2.basım, 2004, İstanbul, 304 s.

Olağanüstü bir çalışma. Eagleton bana en yakın Batılı düşünürlerden. Bu yapıt

hakkında ne söyleyebilirim, yeniden okumayı önermekten başka. Klasik kuramların ardından

fenomenoloji, yorumbilgisi, alımlama, yapısalcılık, göstergebilim, postyapısalcılık,

psikanalizi yorumlayıp eleştiren Eagleton yeni bir kuram önermediğini, politik eleştiri adlı

son bölümde belirtiyor.

Gerçek bir giriş yapıtı…

*

Giddens, Anthony; Sosyolojik Yöntemin Yeni Kuralları, Çev. Ümit

Tatlıcan/Bekir Balkız, Paradigma yayınları, 1.basım, 2003, İstanbul, 226 s.

Page 7: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

7

Giddens‟ı çok önemli buluyorum, Marksizm dışından Marksizme katkı yaptığı

kanısındayım. Yorumcu sosyolojileri eleştiriden geçiren Giddens, faillik, edim-teşhisleri,

iletişimsel niyet gibi kavramları geliştirerek sosyolojinin özne olarak yaşam içerisindeki

yerini tanımlamaya çalışıyor.

Bu çalışma üzerinde uzunca durmak isterdim, ama zamanım yok yazık ki…

*

Söğüt, Mine; Kırmızı Zaman, Yapı Kredi yayınları, 1.basım, 2004,

İstanbul, 224 s.

Son zamanlarda övgüsü bol yapılan bu romanı okuyamadığımı, yarıda kestiğimi

söylemek zorundayım. Yazık ki romanla buluşamadım.

*

Altun, Selçuk; Annemin Öğretmediği Şarkılar, Sel yayınları, 4.basım,

2005, İstanbul, 176 s.

Eğlenceli olmasına karşın yaratıcı olamayan bir anlatı… Hoş, yaratıcı yapıt bolluğundan

da söz edilemez.

*

Botton, Alain de; Statü Endişesi, Çev. Ahu Sıla Bayer, Sel yayınları,

1.basım, 2005, İstanbul, 333 s.

Botton okuru olarak bu son yapıtla bir iniş yaşadığımı söyleyebilirim. Yaratıcı zekası

sanki çok da etkili olamamış burada. Reçeteye ramak kalması kötü…

*

Percy, Walker; Sinema Müdavimi, Çev. Gamze Varım, Ayrıntı

yayınları, 1.basım, 2005, İstanbul, 235 s.

Yine ender yarıda bıraktığım yapıtlardan…Dili mi, Türkçesi mi, bilemiyorum. Arayış

ama dil sanki bu arayışı desteklemiyor.

*

Dölek, Sulhi; Küçük Günahlar Sokağı, Dünya yayınları, 1.basım, 2005,

İstanbul, 403 s.

Page 8: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

8

Son yılların en iyi Türk romanlarından… Anlatım tekniğine açılım getiriyor, değişik

düzlemlerden, açılardan şeylere (Dünyaya) bakıyor, yatay olarak genişliyor, insana güven

duygusunu geliştiriyor. Bir küçük başyapıt diyebilirim.

Hakkında çok konuşabilirim, ama gerek yok.

Bu okumayla evren yeniden kuruldu, en azından denendi bu, diyebilirim.

*

Bener, Erhan; Sıra dışı Bir Kadının Otobiyografisi, Dünya yayınları,

1.basım, 2005, İstanbul, 510 s.

Bu roman güncele yatan bir roman. İstersem ben de yapabilirim diyor. Önemli olan bu

yapılmalı mı?

Tutarsız karakterleriyle, özezerciliği bir çözüme dönüştürüyor sanki.

Yanlış (bir şeyler var).

* Toibin, Colm; Kibar Üstad, Çev. Nurfer Çelebioğlu/Arzu Yazıcıoğlu,

Nokta yayınları, 1.basım, 2005, İstanbul, 323 s.

Henry James‟in son yıllarına bakan Toibin‟in romanı çevirisiyle çok şey yitirmiş bence.

Konusuyla ilgimi çekti, ama aradığım şeyi bulamadım. Cinsel kimliğini çözümleyememekten

çok açıklayamamak sorunu olabilir James‟in. Yine de bu romanda James gerçekten ne denli

var. Kuşkuluyum.

*

Yedi Askı, Çev. İsmet Zeki Eyüboğlu, Adam yayınları, 1.basım, 1985,

İstanbul, 70 s.

Erdal‟ın önerisiyle okuduğum klasik arap şiirinin önemli yedi örneğinden umduğum tadı

alamadım. Türkçe sorunu olabilir, sanırım bu şiiri önemli yapan tınısı, ölçüsü olmalı. İçerik

çok sığ çünkü…

*

Doğan, Mehmet H.; Yapı Kredi Yayınları Şiir Yıllığı 2004, Yapı Kredi

yayınları, 1.basım, 2005, İstanbul, 219 s.

Doğan son kez yıllığı hazırladığını söylüyor. Kötü haber…

*

Akalın, Müslüm; Derdim Çoktur Hangisini Yazayım…, Urfanın Sesi

yayınları, 2004, Urfa, 123 s.

Page 9: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

9

Müslüm‟ün değişik yerlerde yayınladığı yazılarından bir derleme… Ölçülü, klasik bir

anlatımı var.

*

Oğuzertem, Süha; Bir İnsanı Sevmek: Sait Faik, Alkım yayınları,

1.basım, 2004, İstanbul, 274 s.

Sait Faik hakkında yapılmış bir sempozyumun kitabı… İçinde birkaç önemli yazı var.

*

Cossery, Albert; Tanrının Unuttuğu İnsanlar, Çev. Haldun Bayrı,

Kanat yayınları, 1.basım, 2004, İstanbul, 102 s.

Mısır kökenli Fransa‟da yerleşik yazarın gerçekten çarpıcı öyküleri, olağanüstü

suluboya Mısır sahneleriyle süslü…Yoksulluğun, yoksulluğun duran zamanının, acımasız

zaman duygusunun öyküleri…

Caldwell, Erksine; Toprak Hasreti, Çev. Mustafa Yurdakul, Varlık

yayınları, 1.basım, 1955, İstanbul, 228 s.

Caldwell‟in yine etkileyici, yine bence sonuna değin siyasal, çocuğu, kadını, yaşlıyı,

genç, saldırgan erkeğe karşı doğal bağlaşık sayan önemli romanlarından biri. Erkeği Caldwell

kadar kendi gerçeği içerisinde gösteren başka bir yazar var mı bilmem? Onun hakkında

okumadan sonra ayrıntılı yazabilsem…

Sarıhan, Ayhan; Yorgo Emmi, TC Kültür Bakanlığı Yayınları, 1.Bsım,

2002, Ankara, s.130, fotoğraflı.

Sarıhan‟ın başkasının zorlamasıyla okuduğum gezi yazısı bana çok şey vermediği gibi

sanırım biraz da rahatsız etti. Yorgo emmigiller Yunan ilinin faşist erleri değil mi?

*

Karasu, Bilge; Narla İncire Gazel, Metis yayınları, 2.basım, 1995,

İstanbul, 133 s.

Türleri, anlatıları, anlatıcıları, kurguyu belirsizleştirip yaşamla anlatıyı buluşturma

konusunda inanılmaz bir yaratıcılık sergileyen Karasu bir küçük başyapıtla daha karşımda.

Anlatı üzerine anlatı da olan metinde Karasu bilge kimliğiyle ayrıca seçiliyor. Çok katmanlı

(sınırsız diyebilirim, bu nedenle bir şey değil) yapısıyla aynı zamanda duygusal eğitimiyle de

yakından ilgili insan kişisinin. Yaşam ve ölüm üzerine, sevi üzerine bu görkemde daha önce

ne okuduğumu soruyorum kendime.

Page 10: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

10

Bu bir antik kent, sahne ve yangın yaşamı bitirecek, birlikte bizi de. Bu acıyı duydum.

Onu Dağlarca‟nın yanına koyarım, Türkçeyi yarattığı için.

Bir Yeryüzü yazarı Karasu, yeryüzü onu ayrımsasın ayrımsamasın.

*

Tahir, Kemal; Köyün Kamburu, Adam yayınları, 4.basım, 2002,

İstanbul, 276 s.

Tahir elde kalmış, cezaevi gözlemlerinden Köyün Kamburu‟nu da çırpıştırmış. Anlatma

gücü (meddahlığı) belli ki ardı sıra sürüklüyor onu. Kemal Tahir, nasıl aşık geleneğinin

Anadolu‟da son insanı Veysel ise, onun gibi halk anlatı geleneğinin (yazılı olması bizi

şaşırtmasın) son insanı. Anlatılan şey Tahir‟e gelmiyor, ondan çıkıyor, bu nedenle tıpatıp

birbirinin aynı. Teksesli, ses iyi olsa da, tanıdık gelse de, salt bu nedenle üzerine atlasak da,

kendimize haksızlık etmemizin de bir sınırı olmalı. Tahir kaçınılmaz olarak daha gerilere

düşecek, yazının gidişinden belli.

Bunaltsa da okuyacağım.

*

Balzac, Honore de; İki Gelinin Hatıraları, Çev. Nurullah Ataç, Cem

yayınları, 3.basım, 1976, İstanbul, 294 s.

Balzac‟tan bir başka tansık. İki genç kadının yazışmasının arkasından doğan ve bir dizi

tartışmayı tetikleyen „İnsanlık Durumu‟. Evlilik, sevi, çocuk, dostluk, zeka, erdem, ölüm vb.

temalar üzerine Shakespeare‟vari bir deneme. Balzac‟ın doruklarından…

*

İsegawa, Moses; Uganda Günceleri, Çev. Gülden Şen, Doğan yayınları,

1.basım, 2005, İstanbul, 431 s.

İngiltere‟de yerleşmiş Ugandalı genç yazar İsegawa, 1998‟de Avrupa‟da patlattığı

özyaşamöyküsel ilk romanında yazın geleneğine bu denli şaşkınlık yaratacak ne gibi bir

katkıda bulundu anlamadım. Uganda‟nın 60‟lardan günümüze acı öyküsü bir yana, Uganda

Günceleri kötü bir anlatı denebilir. Çünkü oryantal açlık bir yana, Afrika‟nın derin tutkulu

öyküsü, ruhu Batılı beklenti için bile yeterli duyarlıktan yoksun. Değişik olma‟yla artık yetinir

mi oldu Batı?

Sabırla sonuna değin okuduğum anlatıyı Amerikanın büyük karaderili yazarlarının

öfkeli anlatılarıyla karşılaştırdım ister istemez. Isegawa yitirdi kuşkusuz. Büyük Batı

tezgahına dokundurmasına rağmen…

*

Aksan, Doğan; Türkçenin Zenginlikleri İncelikleri, Bilgi yayınları,

1.basım, 2005, İstanbul, 232 s.

Page 11: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

11

Aksan, Türkçenin zenginliğini kanıtlama çabasını sürdürüyor. Dolayısıyla son

çalışmaları örnek çözümlemeleri olarak görülebilir. Okuması haz veren dilbilim yapıtları

bunlar. Bence kanıt yeterli. Türkçe eski ve varsıl bir dil. Anlatım gücü yetkin, sonsuz

denebilir. Belki Aksan‟dan, sonraki çalışmalarında Türkçenin geleceğe, çoğalmaya dönük

gizilgücü üzerinde durması beklenebilir (üretme, yaratma yeteneği).

Türkçenin zenginlikleri, Anadolu ağızlarındaki zenginlikler, Türkiye Türkçesinin

zenginlikleri yapıtın üç ana bölümünü oluşturuyor.

*

Karasu, Bilge; Altı Ay Bir Güz, Metis yayınları, 2.basım, 2002,

İstanbul, 83 s.

Yasam, anlatı ve doğayı çatışmasız sorgulayan yumuşaklığı oranında sıkı, tutarlı Türkçe

ile yazılmış yetkin metinler bunlar. Karasu için kurgu yaşamın içinde, anlatı da. Onun

yaşamla oyunu postmodernist anlatıcılardan bence çok uzak. Onun yalınkat bilgeliği her şeyi

çözüyor ve yeniden alçakgönüllü bir soruya dönüştürüyor. Onun zamanlarüstü bir yazma

gücü var. Metni zaman dışı…Bu o denli çok şeye işaret ki… Türkçenin sancaktarlarından biri

de Karasu.

*

Karasu, Bilge; Lağımlaranası ya da Beyoğlu, Metis yayınları, 2.basım,

2004, İstanbul, 228 s.

Karasu‟nun ölümünden sonra Akatlı derlemesi. Bana kalırsa Karasu‟nun en iyi

metinlerinden. Karasu anılarını yazacak biri değil, anı böylesi güzel anlatılara dönüşmedikçe.

Olağanüstü incelikler, gözlemler, duyarlıkların indirgendiğinde ortak paydası bir dil duygusu,

rengi, katmanı yaratmak bu metinlerin. Yarım kalmışlıkları onları ancak Karasu‟da daha

çekici kılabilirdi. Hümanizması üzerinde durulmalı.

*

Jolly, Allison; Lucy‟nin Mirası. İnsanın Evriminde Cinsellik ve Zeka,

Çev. Nalan Özsoy, Kitap Yayınları, 1. basım, 2004, İstanbul, 472 s.

Küresel organizma kavramına açılan; evrimde olumlu, dayanışmacı ve dişil

değerlere bilimsel bir yaklaşımla vurgu yaptığı çalışmasında, içgüdü kader midir? Doğru

mudur? Biyoloji statükoyu haklı çıkarır mı? sorularının da yanıtını arıyor primatolog Jolly.

Önemli bir çalışma.

*

Ecevit, Yıldız; “Ben Buradayım…” Oğuz Atay‟ın Biyografik ve

Kurmaca Dünyası, İletişim Yayınları, 1.basım, 2005, İstanbul, 580 s.

Page 12: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

12

Atay‟ın yaşamını yapıtı üzerinden kurgulayan ve yorumlayan çalışma, yoğunluğu ve

düzeyiyle ilk örnek olmasına karşın Atay‟ı postmodernizme yamama girişimi, kimi

yargılarında çekiniklik, türk yazını içerisinde Atay‟in yerinin belirlenmesindeki boşlukları vb.

nedenlerle ele aldığı konunun (yani Oğuz Atay gibi en büyük yazarlarımızdan birinin)

oldukça gerisinde kalıyor.

*

Cüceloğlu, Doğan; İnsanı Ararken: Doğan Cüceloğlu Kitabı (2 cilt),

Söy. Canan Dila, Türkiye İş Bankası Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul,

569+550 S, fotoğraflı.

Canan Dila‟nın zekice ama zorlamayan sorularının karşısında Cüceloğlu tüm yetkinliği

ve yetersizliğiyle (dolayısıyla özellikle kaynaklarına ve düşlemine ilişkin yarattığı düş

kırıklığıyla) beliriyor, diyeyim.

*

Marquez, Gabriel Garcia; Benim Hüzünlü Orospularım, Çev. İnci

Kut, Can Yayınları, 3. basım, 2005, İstanbul, 109 s.

Büyük anlatma ustasının bunu yazmaya hakkı var bence ve biz de ne yazarsa yazsın

Marquez‟i okumak zorundayız. Onun ışığını en kötü yazısından çıkarmak yaratıcı okurun,

yani bizim işimiz (yaratıcılığımız oranında). Başkalarında kınayacağımız şeyi anlatısının

arkasındaki şey için (yani Marquez kendisi olduğu için) ona bağışlayacağız. Son anlatısı

Marquez‟in…

*

Bryson, Bill; Hemen Her Şeyin Kısa Tarihi, Çev. Handan Balkara,

Boyner Yayınları, 1.basım, 2004, İstanbul, 515 s. Ciltli, büyük boy.

Gezi yazarı İngiliz Bryson‟ın yapıtı büyüleyici bir çalışma. Durduğumuz yeri

görebilmemiz ne deni zorlaşmış, nasıl bir kibir biz insanoğununki… Oysa…

Bryson‟un bu yapıtını okumayan biriyle neyi tartışabilirsin?

Bilime kendi içinden bakmanın körlüğü nasıl aşılır? Bilimdışı bakışı zaten saymıyorum.

*

Özakman, Turgut; Şu Çılgın Türkler, Bilgi Yayınları, 1.basım, 2005,

Ankara, 748 s.

Page 13: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

13

Ulusal savaşımız Batı Cephesinin romanlaştırılmış bu gerçekçi öyküsü daha çok

gençleri amaçlayan, eğitici bir çalışma. Çoğu kez usta anlatıcı ve kurgucu gözlerimin

yaşarmasına neden olsa da, amacının iyi yazının (Yazın) ötesinde olduğu belli.

*

Aruoba, Oruç; Benlik, Metis Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 152 s.

Aruoba‟yı hep çok merak ettim ve erteledim. Son felsefe-deneme yapıtı: Benlik. Düş

kırıklığı yaşadım desem doğru olur. Belki de dünyasına giremedim. Aruoba okuma isteğim de

söndü yazık ki…

*

Vila-Matas, Enrique; Bartleby ve Şürekası, Çev. Tülin Şenruh, Doğan

Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 225 s.

İspanyol Vila-Matas‟ın Bartleby sendromunu (Melville‟in „Yapmamayı yeğlerim‟i)

yazmayı birdenbire bir nedenle yadsıyan yazarlar, sanatçılar çerçevesinde ele aldığı anlatısı,

çevirisinin başarısına rağmen oldukça yavan geldi bana. Konu iyi ama…sıkıcıydı.

*

Altuğ, Taylan; Modern Felsefede Metafiziğin Elenmesi, Etik Yayınları,

1. basım, 2004, İstanbul, 104 s.

Metafizik kavramının felsefe için vazgeçilmezliğini öne süren Altuğ, Kant‟ın metafizik

temellendirmesini özetledikten sonra özellikle mantıksal pozitivizmin dile dayalı metafizik

(felsefe) eleştirisini Wittgenstein, Ayer ve Carnap çizgisinde değerlendiriyor.

*

Eagleton, Terry; Kültür Yorumları, Çev. Özge Çelik, Ayrıntı

Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 171 s.

Çok sevdiğim Eagleton‟un kültür kavramını çözümlediği bu kaynakları açısından zor

yapıtı, T.S. Eliot, R.Williams, vb. eleştirileriyle de kesin bir tanımlamadan kaçınsa da kavramı

daha doğru bir yere oturtuyor bence. Edward Said‟e sunumdaki incelik ve göndermede bence

çok anlamlı, küresel(leşme) tartışmalarının tam ortasında iken…

*

Kalkandelen, Zülal; Utanmış Sessizlik, Remzi Yayınları, 1. basım,

2005, İstanbul.

Page 14: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

14

Bu küçük romanın neyi aştığı, neden yazıldığı benim için giz. Kalkandelen

Cumhuriyet‟e New York‟tan hoş Pazar yazıları geçiyordu.

*

Mete, Levent; Rika‟nın Beyninde, Can Yayınları, 1. basım, 2005,

İstanbul, 206 s.

Ruhbilimsel bilimkurgu denemesi iyi niyetli bir girişim olduğu çok açık olmasına

karşın, beklentilerimi tam karşılamadı. Daha iyisini yazarı yapabilir gibi geldi bana.

*

Caldwell, Erksine; Penceredeki Işık, Çev. Melih Cevdet Anday, Varlık

Yayınları, 1. basım, 1961, İstanbul, 168 s.

Caldwell‟den yine etkileyici bir roman. Yine ırkçılık, ama daha ötesi sevgisiz, acımasız

bir bencillik ve bunun kaçınılmaz sonucu masum ölümler… Yaşam biçimi, kültür(süzlük) ve

doğa mı bu insanları böyle körleştiriyor, inatçı yapıyor? Güzel bir çeviri, anlamlı bir

Cauldwell.

*

Caldwell, Erksine; Yalnız Geçen Gün, Çev. Mustafa Yurdakul, vd,

Varlık Yayınları, 1. basım, 1968, İstanbul, 71 s.

Yer yer ve az da olsa sıradan öyküler yazmakla birlikte Caldwell, çoğu kez de büyük

Amerikan öykü damarının has uzantısı olduğunu kanıtlıyor. Acı, ama yaşamdan; gülünç, ama

yaşamdan…Bu derleme en iyi öykülerinden…

*

Caldwell, Erksine; Sıcak Nehir, M. Zeki Gülsoy, Varlık Yayınları, 1.

basım, 1953, İstanbul, 128 s.

Çarpıcı, etkileyici öyküler. Özellikle Sıcak Nehir…Belli bir coğrafya ve insanları var bu

öykülerde.

*

Caldwell, Erksine; Yaz Sonu, M. Zeki Gülsoy, Varlık Yayınları, 1.

basım, 1956, İstanbul, 98 s.

Page 15: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

15

Yine yerli (ABD‟li), etkili öyküler…Bir dünya öykü seçkisinde Caldwell‟in yeri olmalı,

London‟ın, Hemingway‟in yanısra…

*

Caldwell, Erksine; Kuyudaki Zenci, Çev. Memet Fuat, De Yayınları,

1. basım, 1968, İstanbul, 89 s.

Memet Fuat‟ın halk diliyle çevirip aslına tıpatıp yakıştırdığı olağanüstü Caldwell

öyküler seçkisi. İlk Urfa‟da bir lise öğrencisiyken okumuştum. Şeker Adam‟ı ve içindeki

blues‟u hiç unutamadım. Haklıymışım…

*

Caldwell, Erksine; At Hırsızı, Çev. Ülkü Tamer, Varlık Yayınları, 1.

basım, 1971, İstanbul, 183 s.

Olağanüstü bir çeviri. Derin Amerika. Ve derin blues…

*

Pamuk, Orhan; Beyaz Kale, Can Yayınları, 1. basım, 1985, İstanbul,

159 s.

Pamuk‟u ikinci kez okuduğum bu üçüncü romanından sonra topluca okumaya karar

verdim. Benim gördüğüm bu zeki ve her bakımdan donanımlı yazar, sanıldığınca ana, şana,

paraya yatırım yapmıyor yalnızca, tutkusu kendisini aşıyor belki de. Okur halkası ulusal

ekinimizin içerisine (onu yağmalasa da) hele hiç sığmıyor. O bir yeni oryantalist, doğulu bir

batılı aslında ve batıya doğuyu batılı gözüyle yazıyor. Ne yazık ki onun bir Edward Said‟i

yok. Bilgi istiflemesi de bundan. Kullandığı kaynaklar o denli erişilmez ki bunlara gerçekte

hiç bağlı değil ve iyi koku alıyor. Biliyor ki kibri saygı görecek, kini alkışlanacak, aşağılaması

para yağdıracak…

Doğu meselleri geçerlidir. Doymuş okur (Batılı) gizem yüklü, mistik temalara yatıyor,

aranış içerisinde. Gerçek doğu kaynaklarına ise öyle uzak ki, işte Pamukgiller sayesinde bu

kaynaklar için zahmete girmeyecek.

Pamuk‟un en önemli özelliği bilimsellik izlenimiyle okuru anlamların peşine takıp

birden çark ederek her türden ussal açıklamayı yerle bir edip başvuruyu (referans) anlamsız

bir hiçe dönüştürmek… Kararlı, sağlam görünen kurgusu ne yazık ki ironiden yoksun.

Yıkımının ardında halk zekası (karnaval duygusu) yok. Ama çok az yazarımızda olan bir şey

onda var: yazın duygusu. Bence ona yazar denebilir, kaç tane yazarımız için söylenebilir bu

bilmiyorum.

*

Pamuk, Orhan; Kara Kitap, Can Yayınları, 1. basım, 1990, İstanbul,

426 s.

Page 16: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

16

Kara Kitap üzerinde durmaya değer bir yapıt, Pamuk‟un diğer yapıtları gibi. Bildik bir

yapıda değil. Rokoko ve ağdalı, yığışmalı dil, biçem okumayı güçleştirse de ucu açık,

döngüsel yapıyı destekliyor. Bu da diğerleri gibi bir arayışın (anlam) ve aramayışın öyküsü.

İçinde her şey var, ama bir şey bulduğunu sanan yanılır. Camus‟ye çok yakın değil, ama

Pamuk‟un okurken ayrımsadığım bir çok kaynağı var. Anlatısı içerik ve biçim açısından bana

kalırsa hiç özgün değil, ama cesaretiyle yeterince özgün. Hiç kimse bu denli çok ve ile bu

denli çok tümceyi yan yana dizmeye cesaret etmemiştir. Bir yansılama dili, seçilmiş, tepkici

bir dil bu ve bence Orhan Pamuk‟un önümüze koyup bizi tartıştırdığı şey değil, arkasındaki o

korkunç tutkulu nefreti önemli. Sanki biz ona ait bir şeyi ondan zorla alıkoymuşuz gibi bir

aristokrat kini yüklü ve dilinde yansıyor. Sanki yazarak, yazdıklarını nefret ettiği bizlere

okutarak, üstelik bundan her anlamda kazanarak öç alıyor.

Uzun çözümlemeler yapacak gücüm yok. Söyleyebileceğim çok şey olmasına karşın.

Onun oyun kavramı (tüm post modernitede olduğu gibi) saf değil. Tümcelerinin

dizilişindeki eşitlikçilik anlayışı inandırıcı değil. Gerçekte yazıda demokrat değil. Okur onun

için bir nesne.

*

Pamuk, Orhan; Yeni Hayat, İletişim Yayınları, 2. basım, 1994,

İstanbul, 280 s.

Hiçbir yapıtı Pamuk düzeyinin altında değil. Belki de en iyi anlatısı. Ama

yaklaşımındaki, biçemindeki, oyunlarındaki ve tüm bunların arkasındaki o ürkütücü

duygusundaki bitmez tükenmez yinelenme bıktırıcı oluyor sonunda. Çünkü her şey bir oyunsa

da, Pamuk oyunu o denli duru, suçsuz, masum değil.

Türkiye‟nin solu, Atatürkçüsü Pamuk‟ta, tam da onun istediği yere, çok basit bir yere

takıldı. Ne yazık ki zeka ve birikim olarak Pamuk onların çok ilerisinde. Belki de sorunumuz

bir eleştiri sorunu.

Orhan Pamuk‟u anlayabildiğimizi sanmıyorum.

Derrida‟yı, doğulu meselle buluşturup Pamuk açıkgözlüğüne yol açan süreci çok merak

ediyorum ve daha bir çok şeyi…

*

Balzac, Honore de; Esrarlı Bir Vaka, Çev. Yaşar Nabi Nayır, MEB

Yayınları, 1. basım, 1949, İstanbul, 319 s.

Balzac‟ın biraz kötü bir çeviri ve baskıya kurban gitmiş, döneminin siyasal bir

entrikasına fazlasıyla bağlı çocuksu romanında belki de ben rastlayamadım görkemli sahne ya

da sayfalara.. Çünkü Balzac‟da 400 sayfa bazen bir bölüm, sahne ya da paragraf için okunur

ve değer.

*

Balzac, Honore de; Ursula Mirouet, Çev. Sabiha Rıfat, MEB Yayınları,

1. basım, 1949, İstanbul, 317 s.

Page 17: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

17

Balzac‟ın bir ökeden beklenecek saflıkla öyküsünün (?) odağına spiritüalizmi

yerleştirdiği (üstelik bilimsel bir tutumla) ortalama romanlarından biri. Balzac‟a özgü

inceliklerin anlatıda kol gezdiğini belirtmeyi gereksiz görüyorum.

*

Balzac, Honore de; Yaşamda Bir Başlangıç, Çev. Tahsin Yücel, Yapı

Kredi Yayınları, 1. basım, 2001, İstanbul, 171 s.

Tahsin Yücel‟in yetkin çevirisiyle Fransa‟da Balzac‟ın prizmasından ulaşım dizgesine,

toyluğa ve taşra çatışmalarına gülmeceli bir bakış. Bir Balzac romanı.

*

Balzac, Honore de; Köylüler, Çev. Zaven Biberyan, Oda Yayınları, 3.

basım, 1985, İstanbul, 333 s.

Balzac, Honore de; Köylüler, Çev. İsmail Yerguz, Oğlak Yayınları, 1.

basım, 2003, İstanbul, 446 s.

Balzac‟ın yazma yeteneğini sergileyen olağanüstü doğa ve karakter çözümlemelerinden

geriye roman olarak bir şey kalmıyor olsa da, gösteren bir roman bu. Önemli bulunmuş,

yazınsal açıdan olmasa gerek, kusurlu çünkü.. Yarım kalmış bir roman. Üçlü çatışmayı

çözümlemek isteyen Balzac, konunun önemi nedeniyle kurguyu harcamış…Yine de Aieges‟i

betimleyen 1. bölüm eşsiz…

Balzac‟tan bir metinler seçmesi yapmalı.

*

Tahir, Kemal; Esir Şehrin Mahpusu, Sander Yayınları, 3. basım, 1978,

İstanbul, 383 s.

Tahir‟in tatlı, ama aynı ağız ve biçemle mapusane çeşitlemeleri romanın ana dokusunu

zedeliyor, romanı onun şehvetli anlatma tutkusu bozuyor. İkinci yarı da romanı kurtarmaya

yetmiyor.

*

Tahir, Kemal; Kelleci Memet, Adam Yayınları, 3. basım, 1976,

İstanbul, 352 s.

Tahir‟in eski roman tiplerini sürdürdüğü, Çankırı, mapusane meddah anlatılarını

bıktırma kertesinde sürdürdüğü bence önemsiz bir yapıtı daha. Kemal Tahir okumak

keçiboynuzu yemekten kötü.

Anadolu köylüsü hakkında yerleşik önyargıları pekişerek sürüyor. Dallas dizileri…

*

Page 18: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

18

Tahir, Kemal; Yorgun Savaşçı, Remzi Yayınları, 1. basım, 1965,

İstanbul, 480 s.

Yine abuk subuk sapkınlıklarına karşın romana en benzer romanlarından ikincisi.. İlki

Esir Şehrin İnsanları. Bu kez de tezler devreye giriyor yavaş yavaş. Yakın tarih üzerine,

Büyük savaş, Kurtuluş Savaşı, vb. tezleri… Tahir‟in solculuğunun onu özgünlük arayışına

iteklediğini kabullenmek istemiyorum. Tahir‟den merak edene önereceğim roman olur bu, ille

okuyacaksa.

*

Tahir, Kemal; Bozkırdaki Çekirdek, Tekin Yayınları, 5. basım, 2004,

İstanbul, 424 s.

Kemal Tahir‟in Enstitü tartışması. Kuruluş‟u iyi anladığı, hatta anladığı kanısında

değilim. Yoksa bu denli doğru bu denli yanlışla iç içe girer miydi? Yer yer yaratıcılığın

yansıdığı duyarlı bölümler içeriyor muydu acaba yapıt? Şöyle: anlatım öyle doğal, rahat ki…

Su sanki doğal yatağında akıyor. Dil Tahir‟in hem silahı, hem de tuzağı…

*

Tahir, Kemal; Kurt Kanunu, Bilgi Yayınları, 1. basım, 1969, Ankara,

404 s.

Tahir okumaya bir son vermeliyim. Hiçbir şey getirmeyen, tüketici bir okuma… Roman

düzeyine yaklaşan, tezleri geliştiren, Kuruluş‟u fena harcayan, bilgiç, orası burası sarksa da

yine de rahat okunan bir anlatı (diyelim).

*

Faulkner, William; Aşk ve Ölüm, Çev. Vahdet Gültekin, Güven

Yayınları, 1968, İstanbul, 330 s.

Bu büyük yazarın ilk romanı (1926). Özgün adı Askerin Payı. Bence ilk okumamda

değerini ayrımsamamışım. Bu denli alçakgönüllü bir dille, böylesine katmanlı bir biçem

yaratmak ve gündelik yaşam anlatılarıyla evrensel gerçeği sorgulamak Faulkner‟i kendisi

yapan şey olsa gerek. O zaman Pamuk‟la onu karşılaştıralım bir…

Neden bu yapıt bence başarılı çevirisine rağmen yeniden yayınlanmadı.

*

Faulkner, William; Kutsal Sığınak (Sanctuary), Çev. Ender Gürol,

Varlık Yayınları, 1. basım, 1962, İstanbul, 199 s.

Page 19: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

19

Faulkner, William; Lekeli Günler (Sanctuary), Çev. Özay Sunar, Altın

Yayınları, 1. basm, 1968, İstanbul, 287 s.

Faulkner‟i dünyaya tanıtan ikinci önemli, ama Türkçede şanssız romanı. Yeniden

çevrilmeli. Faulkner coğrafyası ortaya çıkıyor: Yoknapatawha. Missisipi havzası ve insanları.

Caldwell‟den ayrımı ruhsal ayrıntıları ve katmanlı kurgusu olabilir mi? Evet, Caldwell büyük

bir yazar ama Faulkner yaratıcı bir yazar…

*

Smith, Zadie; İnci Gibi Dişler, Çev. Mefkure Bayatlı, Everest

Yayınları, 8. basım, 2005, İstanbul, 550 s.

Jamaika kökenli İngiliz yazar Smith (1975), bu şaşırtıcı ilk romanıyla geleneksel ve yeni

temaları, yine geleneksel ve yeni anlatı biçimleriyle buluşturuyor, ortaya Mefkure Bayatlı‟nın

olağanüstü çevirisiyle büyüleyici bir anlatı çıkıyor. Kendi ulusal yazınıyla koşullanmışlık,

Dünya yazınını değerlendirmede yetersizliğe yol açıyor, yerelin de sanırım abartılmasına.

Tansık saydığımız pek çok şey sıradan bir dünya örneği karşısında bayağılaşıyor. Orhan

Pamuk Faulkner‟ın ilk romanının (1926) ya da bir Zadie Smith‟in (2000) neresinde;

yaratıcılık, anlak, eleştiri, ironi, biçem, yapı, duyarlık vb. açılarından… Futbolumuz kadar

romanımız var hala (Naci) ve kendi bokumuza bir tansık ürünüymüş gibi bakmaktan

vazgeçsek artık iyi olacak…

*

Kiremitçi, Tuna; Yolda Üç Kişi, Doğan Yayınları, 1. basım, 2005,

İstanbul, 204 s.

Kiremitçi yollarını kesiştirdiği üç kişiyi anlatıcı seçimiyle de yorumluyor. Dürüst

bulduğum Kiremitçi yalın anlatımıyla dikkati çekse de anlatısı derinlikten yoksun. Tematik

büyüklüklerle anlatımda yalınlık ısrarı arasındaki gerilime umut bağlamış gibi duruyor. Belki

haklı, bundan bir şey çıkabilir, henüz çıkmadıysa da…Bir roman kendi çizgisinde bir düşüşe

de işaret.

*

Balzac, Honore de; Modeste Mignon, Çev. Oktay Rıfat, MEB

Yayınları, 1. basım, 1947, İstanbul, 407 s.

Oktay Rıfat‟ın eski ama güzel Türkçesinden bir Balzac daha…Modeste‟in kendine

uygun eşi bulma öyküsü, Balzac romantizminin yer yer su yüzüne çıkmasını da sağlamış.

Yavanlıklarıyla değil Balzac evreninin kimi bölümlerde birden belirişleriyle değerli ve

eğlenceli bir yapıt…

Page 20: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

20

*

Faulkner, William; Ses ve Öfke, Çev. Rasih Güran, Remzi Yayınları, 1.

basım, 1965, İstanbul, 332 s.

Okuduğum için yaşamımı daha anlamlı bulduğum, yıllardır okumayı düşlediğim kitap…

Algı düzeniyle uyumlu bilinçakışı tekniği kusursuz roman, kendi coğrafyasını da yaratıyor.

Faulkner bir öke. Dünyanın gelmiş geçmiş en büyük anlatıcılarından…

*

Girard, Rene; Günah Keçisi, Çev. Işık Ergüden, Kanat Yayınları, 1.

basım, 2005, İstanbul, 288 s.

Şiddet ve Kutsal‟ı tümleyen Girard çalışması, Hiristiyan söylemin şiddeti insanoğlunun

aşmasındaki önemli yerini vurguluyor. İsa kurban olmayı herkes için son kez seçerek,

kurbanın gerekmediği bir Dünyaya işaret etti. Beklentiyi kırdı. Günümüz insanı bu dili Kutsal

Metinlere rağmen bazen, yakalayabilirse belki bir umut var.

*

Pamuk, Orhan; Benim Adım Kırmızı, İletişim Yayınları, 1. basım,

1998, İstanbul, 470 s.

Pamuk‟un bu ilginç romanı da diğerleri gibi. Çok şey verir gibi yapıp hiçbir şey

vermemeyi bir tutum olarak benimsiyor. İzlenim veriyor okura ve dehşet salıyor. Yılgınlık

(okuru yıldırma) temelli bir roman. Oysa Pamuk oyun içerisinde olduğunu gösteriyor. Okur

eziliyor ve yazar yüceliyor. Böyle bir ezme ezilme ilişkisi içerisinde bir yazar kimliği

süzülüyor. Bir seçkinci, aristokrat kibirden fazlası var Pamuk‟da, belki de tam açımlanamamış

bir kin… (Bu da bir yazarlık numarası değilse).

Mış gibi‟nin yazarı, dolayısıyla önüne sonsuz bir olanaklar denizi açmış oluyor. Onu bir

yanından tutamazsınız, başkalaşır. Hep ötede, anlama sınırlarımızın dışındadır. Doğu ve

Batı‟ya ilişkin göndermeleri ise sadece Yüce‟nin biz zavallı yeryüzü varlıklarına orda burada

bırakıverdiği üstelik şaşırtmacalardır.

Pamuk kişiliğini koyuyor ortaya yapıtıyla. Bu anlamda cesur ve az örnekte

görüldüğünce yazar…

O denli çok kaynağa bağlı ki bir noktadan sonra her şey yapay, sahte bir sunuşa

dönüşüyor.

*

Pamuk, Orhan; Kar, İletişim Yayınları, 1. basım, 2002, İstanbul, 428 s.

Seriyallerin naif yapısını Kars‟da bir ihtilal parodisiyle buluşturan Pamuk, duygusal

manifestosunu da daha önce olmadığınca sergiliyor. Anlatı bir oyun, alıcı bunu bir oyun

olarak görsün, ama yazarın göndermeleri de boşa gitmesin. Yazarın tutumu saf değil,

Page 21: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

21

arkasında katmerli, entelektüel kasıt çok kötü sırıtıyor. Ama kurduğu zekice tuzak insanları

Kars‟a haksızlık eleştirisine kilitliyor ne yazık ki…

*

Tahir, Kemal; Devlet Ana, İthaki Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul,

651 s.

Kolay okunan, son derece basit bir tarihsel serüven romanı. Bir Osmanlı altın çağı

çizmeye çalışılan romanın TDK ödülü, Dede Korkut, Yunus dili tıpkılamasına bağlı olsa

gerek. Yoksa ne büyük roman, ne de başka bir şey…Yine de Tahir‟den okunacak birkaç

kitabın arasında sayılmalı.

*

Bener, Vüs‟at O.; Dost Yaşamasız, Yapı Kredi Yayınları, 1. basım,

2003, İstanbul, 268 s.

Bu yıl yitirdiğimiz bu büyük yazar için geç bir toplu okuma girişimi. Yaşama

ödünsüzlüğü biçemine yansımış bu öfkeli yazarın öfkesi arınmış, saydamlaşmış zaman

içerisinde. Kurgu bile sahtekarlığıyla baş edemez olmuş. Yaşam kül yutturamamış Bener‟e.

Bu adamı anlamak zor, ama eşşiz bir mutluluk, dokunmanın bir yolu yasam denilen seye…

Belki de Necatigil onu iyi anladı.

*

Kureishi, Hanif; Vücut, Everest Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul,

316 s.

İki uzun öykü içeren, kimi öyküleri (kitaba adını veren başta) düşlemsel yapıtın yazarı

Kureishi İngiliz. Öykülerin ortak teması aile ve aile içi iletişim… Bu nedenle yer yer çok

dokunaklı olabiliyorlar. Batı kültürünün biçimlendirdiği ilişkiler bize uzak olsa da (acaba)

kuşaklar arası bağlar, değer yargıları çatışmalarının arkasında umut da vaat etmiyor değiller…

Bedensiz kalmadığımız sürece sanki umut var.

*

Tahir, Kemal; Büyük Mal, Adam Yayınları, 3. basım, 2004, İstanbul,

420 s.

Yediçınar Yaylası, Köyün Kamburu‟nu tamamlayan Büyük Mal Tahir‟in bitmez

tükenmez kötü Çorum anlatılarından… Roman kişileri durmadan birbirlerine anlatıyor, Tahir

de onların birbirlerine usanmazca anlattıklarını bize (okurlara) aktarıyor. Bu artık geleneksel

anlatı olanaklarından yararlanma falan değil, kimse kusura bakmasın…

Tahir‟in Anadolu‟sunda herkes (kadın erkek) birbirinin üzerine biniyor ve sayısız

„permütasyonlar‟ söz konusu… Sodom ve Gomorra buradaymış demek…

Page 22: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

22

Üstüne, bir de Ermenilere binmiş miyiz, kökünü kazımacasına, çoluk çocuğuna

varıncaya… Tahir olduğuna göre düşmana da gerek yokmuş ya, anlaşılan Kemal Tahir‟i de

pek ciddiye alan, okuyan yokmuş, benim gibi salaklardan başka.

*

Faulkner, William; Sartoris, Çev. Gülten Yener, Can Yayınları, 1.

basım, 1985, İstanbul, 379 s.

Aslında bu Faulkner‟in üçüncü romanı, ben sırayı şaşırdım. Yoknapatawha‟sını

kurmaya başladığı, Güney‟in tarihiyle bütünleşmiş büyük ailelerden birinin, Sartorislerin

öyküsünü anlattığı… İlk romanıyla daha yeni bir anlatma tekniğini yoklayan Faulkner, biraz

geri çekiliyor, Ses ve Öfke‟den önce soluklanıyor bence. Ama anlatı tekniğindeki klasizme

dönüş, Güneyin epiğini, bunun içindeki kişisel dramı yakalamaya uzak değil. Tersine,

Faulkner romandan beklentisini Sartoris‟le açığa vuruyor, duyuruyor. Öyküsünü (anlatısına

eksen olacak) seçiyor. Belki de dramın bir yazgıyla (trajediyle) yüklenmesi Faulkner

öykülerini bu denli etkileyici yapıyor. Bir kişinin değil, bir soyun, bir coğrafyanın güç

değiştirilebilir ırası, tek tek kişileri zorluyor ve bu kişiler bu ürpertici yazgı karşısında

umarsızlığın hüznüne teslim oluyorlar.

Beyaz yaşlı kadın ocağın sacayağı gibi duruyor ve Yaşar Kemal bunu sezmiş olabilir mi

ya da Yaşar Kemal‟in tanıdığı Faulkner nedir?

*

Reimertz, Stephan; Çayın Kültür Tarihi, Çev. Mustafa Tüzel,

DostYayınları, 2. basım, 2003, İstanbul, 167 s.

Nefis bir yapıt, nefis bir çeviri… Çay içme zevkini arttıran, zevkli, hoş bir çalışma. Çay

içme bir seçici kültür olayına dönüştürülmeli bilge yazarına göre. Katılıyorum.

*

Balzac, Honore de; Cousin Ponse 1, 2 , Çev. Vahdi Hatay, MEB

Yayınları, 1. basım, 1990, İstanbul, 232/222 s.

Balzac‟ın son yapıtlarından Cousin Ponse, Paris‟in antika dünyasına ve bu dünya

üzerinden zengin akrabalarla ilişkilere göz atıyor, yine acımasız ve acılı gözlem güzüyle…

Dostluk, çıkarcılık, sonradan görme kibir, vb. duygular irdeleniyor. Balzac çoğu kez bir bilim

adamı gibi davranıyor. Bana kalırsa Balzac‟ın iyilerinden ve insanoğlunun küçük ruhu

didikleniyor bir anatomi dersinde olduğu gibi. İnsan için iyilik/kötülük kavramı önüne gelen

şeyle o denli ilgili ki…önüne bu şey gelmezse belki sonuna değin melek kalabilir insan.

*

Mert, Ali; Kavram Karmaşası, NK Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul,

176 s.

Page 23: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

23

Aydınlanma, Cool, Doğaçlama, Etik, Gerçekcilik, Küreselleşme, Orta Sınıflar, Otorite,

Ütopya, Yabancılaşma kavramlarını Türk TKP gözlüğünden biraz konformist bir biçemle

irdeleyen Ali Mert‟e (takma adı) katlanmakta güçlük çektiğimi, kitabı birkaç kez bıraktığımı

elimden belirtmem gerek. Doğaçlama üzerine denemeye çok da itirazım yok aslında.

*

Faulkner, William; Döşeğimde Ölürken, Çev. Murat Belge, De

Yayınları, 1. basım, 1965, İstanbul, 216 s.

Faulkner‟ın tekniği sayesinde Güney kendini anlatıyor, beliriyor. Caldwell‟in,

Faulkner‟in yapıtının arkasında onlara dayatan bir gerçek(lik) var gibi. Yoknapatawha belki

buradan geliyor. Evin hanımının Jefferson gibi uzak bir yerde gömülmesi için yapılan büyük

ve acılı yürüyüşün çarpıcı bir biçem ve teknikle olağanüstü öyküsü olan roman, diğerleri gibi

anlatıyı farklı düzeylerde (kişisinin açısına bağlı olarak) gerçekleştirerek ve kişisine göre iç

konuşma, bilinç akışı yöntemlerine başvurarak çoğaltan etkisi yaratıyor.

*

Bener, Vüs‟at O.; Ihlamur Ağacı/İpin Ucu, Yapı Kredi Yayınları, 1.

basım, 2004, İstanbul, 165 s.

Bener‟in iki oyunu var. Aralarında da epey bir zaman. Bunlar Bener‟in yazın

çizgisindeki (daha çok yazın anlayışındaki) dönüşümü de gösteriyor. Acıdan katılma ve

anlamsıza direniş yaşantıları mı demeli buna bilmem. Dil (anlatma) bile kırılıyor, tiksiniyor

kendinden. Derim ki Bener‟in görkemi tiksintisine rağmen yine de yazabilmiş olmasının

göstergesel (imgesel) kanıtlarında izlenebilir. En son dil‟i de kaçırmamak için elinden

kimbilir nasıl ikna etti kendini, oyaladı. Türkçenin ve ülkemizin en önemli, büyük

yazarlarından biri Bener (Vüs‟at O.) ve oyunlarına rağmen böyle bu (özellikle de İpin Ucu‟na

rağmen).

*

Durukan, Kenan; Doğu-Batı İkilemine Dört Bakış:

Montesquieu/Fanon/Galeanno/Said, Türkiye İş Bankası Yayınları, 1. basım,

2005, İstanbul, 116 s.

Son derece yetersiz, savsız bir çalışma.

* Toptaş, Hasan Ali; Uykuların Doğusu, Doğan Yayınları, 1. basım,

2005, İstanbul, 229 s.

Çok yankılanan bu romanı okuyamadım. Büyük düş kırıklığı. Anlatı dilini sevmedim

başta. Masal kipi konusunda çok mu koşullanmışım. Toptaş masal (mış) kipi kullanarak

tekdüze, tek boyutlu bir sessel ezgi çıkarmış ortaya ve insanın sıkıntıdan soluğunu kesiyor.

Yineleme izlenimiyle (çember kurgu) amaçladığı şeyde çok da başarılı olamadığı açık.

Page 24: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

24

Romanın güncel işlevi bu değil bana kalsa. Yoksa biçem araştırmaları romanda sonsuz

seçeneklere açık. Kemal Tahir‟in çıkmazı da bir bakıma geleneksel anlatı biçiminde sıkışıp

kalmaktı.

Toptaş‟ın önceki birkaç kitabından etkilendiğimi anımsıyorum. Usta bir yazar olduğu

sözcükleri, nitemleri, eylemleri alışılageldik biçimleri dışında kullanma yeteneğinden, dile

yeni ve şaşırtıcı bir can verişinden belli. Türkçe onda yeni bir soluk gibi. Sözcüğü kendi

bağlamı dışına taşırıp da gerçekliği bu denli başarılı ve yalın aktarma gücü çok az

yazarımızda olsa gerek. Düş kırıklığım bu yüzden. Orhan Pamuk gibilerinden bence daha

önemli bir yazarın dili anlatısının önüne koymaması, dilin büyüsüyle en geniş anlamında

içeriği bulanıklaştırmaması gerekirdi. Yaşadığımız ne denli düşsel de olsa…

* Kutlu, Mustafa; Chef, Dergah Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 214

s.

Kutlu beni şaşırtıyor, ülkemizde son zamanların en iyi romanlarından birini veriyor. Tek

katmanlı biçemle çok katmanlı içerik, geometrik bir kurguyla ve zehir gibi bir eleştiriyle ucu

açık bir başyapıt eşiğine ulaşıyor. Bir usta…

Balzac, Honore de; Bette Abla , Çev. Vahdet Gültekin, Halk El Sanatları ve

Neşriyat AŞ Yayınları, 1. basım, ?, İstanbul, 377 s.

Balzac‟ın son yapıtlarından Bette Abla (La Cousine Bette) kendi deyimiyle „korkunç bir

roman‟. Kötülüğün çözümlemesini yaptığı bu romanda da gerçeğin inanılmaz gücünü

duyumsuyoruz, çocuksu bitişlere rağmen. Balzac‟ın ticari aklı romanlarını başladığı gibi

bitirmesine engel de olsa Balzac‟da ne aramalı sorusunun en geçersiz yanıtı olay örgüsünde

tutarlılık olmalı. Onun anlatısındaki gerçeklik duygusu hiç de olay örgüsüne borçlu değil.

İnanılmaz‟ın inanılır oluşu da bundan. Bütün konusunda dağınıklık olgu konusunda

bilimsellikle dengeleniyor.

Balzac‟ın en iyi romanlarından ve iyi bir çeviri.

* Çavdar, Tevfik; İktisat Kılavuzu, NK Yayınları, 3. basım, 2005,

İstanbul, 248 s.

Yararlı bir kılavuz. Küreselleşme konusunda güncel bilgi taşıması da artısı.

*

Mahjoub, Jamal; Cinlerle Yolculuk, Çev. Roza Hakmen, Yapı Kredi

Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 362 s.

Sudan kökenli İngiliz yazar Mahjoub, bir aile içi hesaplaşmadan kalkarak öteki açısında

bir kültür sorgulaması yapıyor. Dilinin içtenliği hesaplaşmanın en iyi anlatısını bulduğu

anlamına gelmiyor. Sonuçta Mahjoub izlenebilir bir yazar.

*

Page 25: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

25

Baran, Ethem; Dönüşsüz Yolculuklar Kitabı, Doğan Yayınları, 1.

basım, 2005, İstanbul, 167 s.

Açık etkiler taşımasına rağmen (Topbaş, Kavukçu) bence iyi yolda Baran. Çocukluk ve

ilkgençlik dönemleri belki de Türkçede yazarını buluyor.

*

Tahir, Kemal; Yol Ayrımı, Adam Yayınları, 5. basım, 2004, İstanbul,

364 s.

Üçlemenin son kitabı ve benim de Tahir okumamın. Eziyetli bir okuma oldu. Tahir

anlatısı Tahircece Tahiri. Şehevi. Anlatma zevkinden eriyip gidiyor roman ve geriye çocuksu

tezler kalıyor. Romanı doğru anlasaydı (bir araç gibi değil) belki iyi şeyler çıkarabilirdi.

Parlak etkili sahneler de çerçeve yokluğundan anlamlarını yitiriyor.

*

Comte-Sponville, Andre/Delameau, Jean/Farge, Arlette; Mutluluğun

En Güzel Tarihi, Çev. Saadet Özen, Türkiye İş Bankası Yayınları, 1. basım,

2005, İstanbul, 135 s.

Mutluluk kavramına felsefe, din (hristiyanlık) ve aydınlanma geleneği açısından bakış,

bir söyleşi kitabı.

*

Faulkner, William; Ağustos Işığı, Çev. Murat Belge, İletişim Yayınları,

1. basım, 2003, İstanbul, 446 s.

Faulkner‟dan ikinci bir başyapıt daha. Güney kendi gizlerini açıyor. Irkçılıktan daha

kötüsü ırksızlığın kara-beyaz öyküsü insanlık epiğine dönüşüyor nerdeyse. Kişilerin

bakışlarıyla roman gerçekliği hep yeniden üretiliyor. Çoğulluk biçemleşiyor. Bir roman.

*

Bener, Vüs‟at O.; Buzul Çağının Virüsü, Yapı Kredi Yayınları, 1.

basım, 2004, İstanbul, 217 s.

Bir başyapıt. Türk yazınının da. Taşra ve Türkçe. Sızılmazlık dili. Bir aşk öyküsü

(anlatılmamış).

*

Page 26: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

26

Bener, Vüs‟at O.; Bay Muannit Sahtegi‟nin Notları, Remzi Yayınları,

1. basım, 1991, İstanbul, 97 s.

Bener dilin kıyısında, dil sürgünü. Tüm kodlayıcılar gibi elindeki sonuncuyu da

parçalıyor. Ne kadar dürüst olduğunu kendisi de kestiremiyor. Rahat ederdi, edemedi. Ne

büyük bir ahlakçı Vüs‟at O. Bener. Kendine yalan söylemeyi içtenlikle denedi ve beceremedi.

*

Bener, Vüs‟at O.; Manzumeler, ,Des. Orçun Türkay ,Yapı Kredi

Yayınları, 1. basım, 2004, İstanbul, 57 s.

Bener‟in kendi poetikası içinde bir anlamı var.

*

iskender, küçük; iskender‟i ben öldürmedim, Sel yayınları, 1. basım,

Ekim 2005, İstanbul, 100 s.

İlk ve eksik k. iskender okumam… Sonuç alıcı değil. Uçlarda gezindiğine ilişkin,

keşliğine ilişkin öyle bir eda içinde, imgeleri de buna bağlı olarak bazen çarpıcı ama o kadar

kişisel (rastlansal) ki sanırım iyi ve kötü olana yakın, çarpmaya yatkın bir zekanın şiddeti

şiirini bir yerde öldürüyor.

Okunmaya değip değmeyeceğini kestiremedim.

* Sadi; Gülistan, Çev. Kenan Sarıalioğlu, Bordo Siyah yayınları, 1.

basım, Ağustos 2005, İstanbul, 265 s.

Gülistan bir yanıyla klasik Doğu tadı taşıyor, çeviri de başarılı, ama gerçekten zamanları

aşabiliyor mu? Özgün dilde yapısı, tıpkı bizim Divan Şiirimiz gibi ilgi çekici olabilir.

*

Wolf, Christa; Tensel ,Çev. Özgür Pozan, Everest yayınları, 1. basım,

Şubat 2005, İstanbul, 128 s.

Yarım bıraktığım, bir türlü içine giremediğim, çevirisi de sorunlu bir roman.

*

Bener, Vüs‟at O.; Siyah Beyaz, İletişim Yayınları, 1. basım, 2003,

İstanbul, 106 s.

Bener‟in anı- öykü karışımı kitabında bence Siyah Beyaz, Kırık Fincanlar, Nihavend

Saz Semaisi gibi çok güzel öyküler var.

*

Page 27: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

27

Faulkner, William; Ayı, Çev. Murat Belge , De Yayınları, 1. basım,

Nisan 1967, İstanbul, 118 s.

Faulkner‟dan etkileyici bir uzun öykü, bence başyapıt. Doğayla insan bilinenden çok

daha farklı bir şekilde buluşuyor bu öyküde ve av bir kaynaşma, buluşma ritüeline dönüşüyor.

*

Yücel, Tahsin; Ayna, Can yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 58 s.

Nefis bir yabancılaşma öyküsü. Aydını (?) sorgulamayı sürdürüyor Yücel.

*

Topuz, Hıfzı; Tavcan, Remzi KitabeviYayınları, 1. basım, 2005,

İstanbul, 221 s.

Yazınsal hiçbir değeri yok.

*

Nothomb, Amelie; Özel İsimler Sözlüğü, Çev. Berran Tözer , Dogan

Yayınları, 1. basım, Ocak 2005, İstanbul, 85 s.

Plectrude‟un öyküsü. Nothomb Kobe dogumlu (1967) Belçikalı bir kadın yazar. Çok

etkileyici öyküsü antik trajedilere gönderme yapıyor. Çağımızda geçen bir yazgı öyküsü pek

çok değişik duyguları da taşıyor yanı sıra. Nothomb‟un sade ama etkileyici dili başarılı

çevirmenin katkısını da alıyor, öykü dile dayalı bir yasamla hesaplaşmaya dönüşüyor. Sonuçta

yazgı yinelenmesi gerekliliğini yazarı kurguya sokarak ve onu Plectrude‟a öldürterek

göstermek zorunda kalıyor. Plectrude Nothomb‟u öldürüyor ve annesinden kendisine kalan

görevi gerçekleştiriyor.

*

Quignard, Pascal; Adı Dilimin Ucunda, Çev. Esra Özdoğan, Sel

Yayınları, 1. basım, Ekim 2005, İstanbul, 86 s.

Nefis bir masaldan dil ve dilin üzerinden yaşamın anlamına (birden anımsanan sözcük

ve orgazm) ilişkin özgün ve çok da kişisel denemelere yol alan ilginç bir anlatı. Dünyanın

Bütün Sabahları‟nı okumalı.

*

Yapp, Nick; Gettyimages 1900‟ler, Çev. Zeynep Sirer, Literatür

Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 400 s.

Page 28: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

28

10 yıllık dönemler biçiminde fotoğraflarla 20.yüzyılın tematik tarihi. Metinler kısa ama

oldukça çekici ve eğlenceli. Önemli bir yayın. Bir de dönemin kısa bir kronolojisi verilseydi

iyi olacaktı.

*

Yapp, Nick; Gettyimages 1910‟lar, Çev. Rahmi Öğdül, Literatür

Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 400 s.

*

Yapp, Nick; Gettyimages 1920‟ler, Çev. Rahmi Öğdül, Literatür

Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 400 s.

*

Yapp, Nick; Gettyimages 1930‟lar, Çev. Rahmi Öğdül, Literatür

Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 400 s.

*

Yapp, Nick; Gettyimages 1940‟lar, Çev. Canan Feyyat, Literatür

Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 400 s.

*

Yapp, Nick; Gettyimages 1950‟ler, Çev. Mine Haksal, Literatür

Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 400 s.

*

Yapp, Nick; Gettyimages 1960‟lar, Çev. Canan Feyyat, Literatür

Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 400 s.

*

Yapp, Nick; Gettyimages 1970‟ler, Çev. Sema Bulutsuz, Literatür

Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 400 s.

Page 29: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

29

*

Yapp, Nick; Gettyimages 1980‟ler, Çev. Banu Karaçam, Literatür

Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 400 s.

*

Yapp, Nick; Gettyimages 1990‟lar, Çev. Zeynep Sirer, Literatür

Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 400 s.

*

Fuentes, Carlos; Aura, Çev. Müntekim Ökmen, Can Yayınları, 1.

basım, 2005, İstanbul, 67 s.

Meksikalı büyük yazar Fuentes‟in ikinci tekil kişi anlatımlı 1962‟lerden büyüleyici bir

öyküsü, başarılı bir çeviriyle. F.‟nin da ilk kez okuduğu şey hakkında duygularını belirtmesine

yol açabilecek kerte etkileyici kuşkusuz. Tutku ölümü aşar (mı?). Aşmalı. Düş kurma

yeteneğimizi seferber edebiliyorsak bu olası. Ne yazık ki ve ne iyi ki insan bunu yap(z)abilir.

*

Rıfat, Mehmet, Haz.; Honore de Balzac, Çev. Mehmet Rıfat, vd., Kaf

Yayınları, 1. basım, Mayıs 1999, İstanbul, 359 s.

Balzac hakkında, kendi metinlerinden seçmeler de içeren çok iyi bir kılavuz kitap.

Balzac için el kitabı.

*

Kavukçu, Cemil; Nolya, Res. Cemil Küçükfilibe, Can Yayınları, 1.

basım, Eylül 2005, İstanbul, 62 s.

Kavukçu‟nun eski, çok başarılı bir öyküsü. Kavukçu kendi yolunda özgün bir yazar.

Taklitçileri çok. Yaşam, saltık yitirişin döngüsel ve bir o denli hüzünlü, umarsızlıkla „malul‟

öyküsü olmalı. Belki de haklı Kavukçu.

*

Bener, Vüs‟at O.; Mızıkalı Yürüyüş/Kara Tren , Yapı Kredi Yayınları,

1. basım, Mart 2004, İstanbul, 172 s.

Page 30: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

30

Bener‟in anı-öyküleri. Bener‟ce. Bu da yeter. Maddesi (dili) kendi üzerine çöken büyük

ahlakçı. Türk Celine‟i olabilir miydi (Karanlığın Sonuna Yolculuk).

*

Faulkner, William; O Akşam Güneşi, Çev. Hamdi Koç, Yapı Kredi

Yayınları, 1. basım, Şubat 1993, İstanbul, 104 s.

Faulkner‟dan olağanüstü öyküler. Komedyanın (Balzac) Güney sürümü. Wash, Elly,

Kuru Eylül, O Akşam Güneşi, ve diğerleri. Ya Carcassone. Faulkner bir ülke kuruyor

(kurucu). Parçalarına işaret etmekle yetiniyor. Okur resmi yapıyor bir bakıma. Sinema

teknikleriyle yazı dilini Faulkner kadar buluşturan bir yazar belki de yok. Yazı kamera gibi

deviniyor. Görüntü anlamı destekliyor.

*

Vakil, Ardashir; O Bir Gün, Çev. Dilek Şendil, Everest Yayınları, 1.

basım, 2005, İstanbul, 309 s.

Vakil Hint kökenli İngiliz yazar. Roman bir gün içinde bir evliliğin çift yanlı ve boyutlu

bir sorgulamasını dürüstçe yapıyor diyelim. Kendinden olmadığını bildiği oğlunu çok seven

Ben ikilemler yaşıyor. Gururlu karısı Priya netleştiremediği arayışıyla yüzleşmek zorunda

alıyor. Kendini haklı bulduğu tek şey sanırım neden aldatmak gereği duyuyorum. Ahlak‟ın

bilinen çerçevesi buna yetmiyor. Genelde okur ilgisini kitap boyunca aynı düzeyde tutamayan

Vakil, son üç bölümde kendini aşıyor ve çok başarılı bir sahne yaratabiliyor. Priya ve Ben‟in

kavgaları, insanlık durumunun buruk, yakından, içerlek bir seyrine dönüşüyor. Yeter,

okuduğuma değdi. Bir katharsis bu.

*

Bener, Vüs‟at O.; Kapan, İletişim Yayınları, 1. basım, 2001, İstanbul,

81 s.

Bener‟den bir başka anı- öykü karışımı kitap (son). Özel okuma çizgimin şimdilik son

halkası. Tanpınar‟dan gelen Atay‟la, Karasu‟yla süren özel bir çizgi. Anar bir halka olabilir

mi?

*

Wilhelm, Richard; I Ching ya da Değişimler Kitabı, Çev. Levent

Özşar, Biblos Yayınları, 1. basım, 2005, Bursa, 267 s.

Klasik Çin metinleri. Jung her ne kadar bu metinler falcılığa indirgenmemeli dese de

sonuç bence değişmiyor. Kendi içinde bir dizi varsayıma dayandırılmış bir yorumlar ritüeli.

Sonunda her şeyi söylemenin yolu sanırım hiçbir şeyi söylememek.

Page 31: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

31

Başarılı bir çeviri. Güzel bir yayıncılık olayı.

*

Binyazar, Adnan; Şairin Kedisi, Can Yayınları, 1. basım, 2005,

İstanbul, 149 s.

Anısal çağrışımlı Binyazar öyküleri belki öykücülüğümüze katkıda bulunmuyor, yine de

arı duygulu, doğru hesaplaşmalar içeren dürüst öyküler bunlar…

*

Duras, Marguerite; Ölüm Hastalığı, Çev. Nilüfer Güngörmüş/Haldun

Bayrı, Metis Yayınları, 1. basım, 2006, İstanbul, 43 s.

Bir dil büyücüsünün ask, cinsellik ve ölüm metaforları üzerine bir çalışması.

*

Kavukçu, Cemil; Gamba, Can Yayınları, 1. basım, 2006, İstanbul, 335

s.

Kavukçu romanda öyküsündeki o eşsiz, görkemli çizgisini tutturamadı hala. Kısa

anlardan bir tansık gibi ürettiği imgeler uzun anlatılarda birden büyüsünü yitiriyor. Yoğun

anlatıların yazarı daha çok. Roman gerekliyle gereksizin harmanı.

*

Sennett, Richard; Saygı, Çev. Ümmühan Bardak, Ayrıntı Yayınları, 1.

basım, 2005, İstanbul, 272 s.

Gelenekle modern yaklaşımlar arasında gündelik yaşamı belirleyen ilişkiler ve saygı

çizgisi oldukça ince bir anısal çözümlemenin konusu burada. Yine de gerçek saygının

zeminlerinden biri olarak hiyerarşi ve eşitsizliği söyleyebilmek için Sennett kadar cesur olmak

gerek sanırım. Tartışmalı bir çalışma bence. Fazla kişisel…

*

Niemi, Mikael; Buzlar Kırılırken, Çev. Soner Yaşar, Yerdeniz

Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 246 s.

Olağanüstü bir roman. Bir güldürü başyapıtı desem yanlış olmaz. Güzel bir çeviri. Ve

bir kuzey yaşamına çoşkulu, renkli bir tanıklık çağrısı. Zevkle okudum.

*

Page 32: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

32

Eco, Umberto; Kraliçe Loana‟nın Gizemli Alevi, Doğan Yayınları, 1.

basım, 2006, İstanbul, 445 s.

Geçmişini arayan adam teması çevresinde görsel malzemeyle desteklenerek kurgulanan

roman ilk Eco romanım ve biraz düşkırıklığı…

* Piccatori, S./Zuffi, S.,Ed.; Picasso, Çev. Cemal Kaan Emek, Dost

Yayınları, Ankara, 1. basım, 2001, İstanbul, 143 s.

Picasso hakkında biraz sağdan ama iyi bir kılavuz.

*

Faulkner, William; Abşalom, Abşalom, Çev. Asli Biçen, Yapı Kredi

Yayınları, 1. basım, 2000, İstanbul, 315 s.

Asli Biçen‟in Türkçe duyarlılığıyla biçilmiş, ne yazık ki özgün gücünü yitirmiş bir

Faulkner başyapıtı. Ağustos Işığı‟daki „melez‟ kırılmasının izi burada derinleştiriliyor. Güney

için önemli olanın zenciliğin kendisinden çok karışma olmasını iyi anlayabilmek gerek. Asıl

korkunç olan ve dinsel çıkarımlara yol açan, hatta dillere, sanata varan şey daha çok bu.

Orada suç (günah) bu bulaşma ile doğrudan ilgili. Faulkner görünen çelişkiyle yetinecek biri

değil, güneyli beyazın bilinci üzerinden insan trajedisini çözümlüyor.

Uyan Rosa; uyan- olmuştan, olagelmişten değil, olmamıştan, asla olamayacaktan uyan, Rosa-

olacaktan, olabilecekten değil, olamayacaktan, olmamalıdan; uyan, Rosa, umuttan, keder

olmasa bile yoksunluğun bir hoşluğu olacağına inanmıştın- ama orada kurtarılacak hiçbir

şey olmadığını fark ettin (…), s.121

(…) „Sadece rüya mıydı?‟ dedirtmeyip, daha ziyade tanrının kendisini itham ederek:

„Uyandıktan sonra bir daha asla uyanamayacaksam neden uyandım ki?‟ dedirten şey doğru

hikmet midir?

Bir keresine _Şuradaki duvarda, üzerine güneş çarpan morsalkımın nasıl damıtılıp odaya

sızdığının farkında mısın, sanki muğlağın binlerce unsurunun bir zerresinden bir diğerine

gizlice, sürtünmeyle (hafif-enellemesiz) ilerliyormuş gibi? Hatırlamanın malzemesi budur-

dokunma, görme, koklama: görmemizi, duymamızı, dokunmamızı sağlayan kaslar- zihin değil,

düşünce değil: bellek diye bir şey yoktur: beyin sadece kasların körü körüne yaptıklarını

hatırlar: ne eksik ne fazla: sonuçta ortaya çıkan yekün ise genelde yalan yanlıştır ve sadece

rüya diye anılmaya layıktır.(…) Evet, keder biter, silinir; biliyoruz;- ama bir de göz

pınarlarına sor ağlamayı unutmuşlar mı?, s.123

Tek sorun masumiyetti. Birdenbire ne yapmak istediğini değil, ne yapması gerektiğini

keşfedivermişti, istese de istemese de bunu yapmak zorundaydı, çünkü yapmazsa hayatının

geri kalanında kendisine tahammül edemezdi, onu o yapmak için ölen bütün kadınlarla

erkeklerin aşması için içinde bıraktıkları şeyle birlikte yaşayamazdı, s.185

Page 33: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

33

…Toprağın uysal ve sevecen olduğuna, karanlığın sadece gördüğün, daha doğrusu içinde

göremediğin bir şey olduğuna inanıyordu, s.210

*

Gümüş, Semih; Kara Anlatı Yazarı: Vüs‟at O. Bener, Yapı Kredi

Yayınları, 1. basım, 1994, İstanbul, 97 s.

Bener‟in özellikle iki romanı üzerinde yoğunlaşan (Buzul Çağının Virüsü, Bay Muannit

Sahtegi‟nin Notları) bir çözümleme girişimi. Eli yüzü düzgün, ama işte o kadar. Hiç olmazsa

VOB‟nin Türk yazını içerisindeki önemini, yerini kavramış ve kavrama üzerine…

* Anar, İhsan Oktay; Puslu Kıtalar Atlası, İletişim Yayınları, 16. basım,

2002, İstanbul, 238 s.

Felsefeci Anar‟dan felsefe temalı postmodern tanımları içerisine girebilecek bir ilk

roman… Neden bu romanın ve bu romanından ötürü yazarının bu denli yankılandığını

anlayamadığım için kendimden kuşku mu duymalıyım.

* Harvey, David; Postmodernliğin Durumu, Çev.Sungur Savran, Metis

Yayınları, 2. basım, 1999, İstanbul, 407 s.

Son yıllarda okuduğum en önemli incelemelerden biri. Çok etkileyici. Harvey‟in

yaklaşımındaki yaratıcılık, diğer önemli postmodernite incelemelerinden farklı olarak onun

önce sorusunu doğru oluşturması, sonra nesnesine geleneksel birikimin ve yöntembilimlerin

ışığında kavrayıcı/kapsayıcı bakışı.

Önce modernizmi ve onun kapitalizme ilişkisini çözümleyen Harvey, postmodernligin

kapitalist ekonomi politikteki karşılığını araştırıyor ve en doğru soru geliyor arkasından:

postmodernizm kapitalizmin mantığı dışında mı? Zaman ve mekan kavrayışını ve

dönüşümünü irdeleyen olağanüstü çözümlemelerinin sonunda yanıltacak bir yargı vermekten

kaçınan Harvey, böylelikle gözümde saygınlığını bir kez daha pekiştirmiş oluyor.

Unutamayacağım bir çalışma kusursuz bir çeviriyle.

Belki kapitalizm, kendi dünya tarihi boyunca her zaman devrimci ve yıkıcı bir güç

olarak kalmasını sağlayan kuralları kendi içinde taşıyan bir toplumsal sistemdir. Öyleyse,

eğer “modernitede güvenilecek tek şey güvensizlik ise” bu güvensizliğin nerden türediğini

kavramak güç değildir. 128

Marx‟ın resmettiği şey, kapitalizm koşullarında, bireyciliği, yabancılaşmayı,

parçalanmayı, gelip geçiciliği, yenilikleri, yaratıcı yıkımı, spekülatif gelişmeleri, üretim ve

tüketim yöntemlerine (isteklerde ve ihtiyaçlarda) öngörülemeyecek değişiklikleri, mekan ve

zamanın algılanmasındaki değişiklikleri ve krizle yüklü bir toplumsal değişim dinamiğini

üreten toplumsa süreçlerdir. Eğer kapitalist modernleşmenin bu koşulları, hem modernist

hem de postmodernist düşünürlerin ve kültürel üreticilerin estetik duyarlılıklarını, ilkelerini

ve pratiklerini içinden çeip çıkardıkları maddi bağlamı oluşturuyorsa, postmodernizme

Page 34: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

34

dönüşün toplumsal durumda herhangi bir köklü değişimi yansıtmadığı sonucuna varmakla

yakın görünüyor, s.133

Vardığım bir başka sonuç da şu: modernizmin uzun tarihi ile postmodernizm adını

taşıyan akım arasında farklılıktan çok daha fazla süreklilik mevcuttur. Postmodernizmi

modernizmin bağrında özgül bir kriz gibi görmek bana daha anlamlı görünüyor,s.137

Tarihsel materyalizmin ve aydınlanma projesinin bir yenilenme süreci yaşadığını

görüyoruz. İlki aracılığıyla postmoderniteyi tarihsel-coğrafi bir drum olarak kavramaya

başlayabiliriz. Bu eleştirel temelde anlatının imgeye karşı, etiğin estetiğe karşı, bir Oluş

projesinin Varlığa karşı bir taarruzunu başlatmak ve farklılık içinde birliği aramak, ama

bütün bunları, imgenin ve estetiğin gücünün, zaman-mekan sıkışmasının yarattığı sorunların,

jeopolitiğin ve ötekiliğin öneminin açıkca anlaşıldığı bir bağlamda yapmak mümkün olur.

Tarihsel-coğrafi materyalizmin gerçekten yenilenmesi Aydınlanma projesinin yeni bir

versiyonuna bağlılığın gelişmesine katkıda bulunabilir, s.393

* Nicolaisen, Peter; Güneyin Bilinci: Faulkner, Çev.Yasemin Bayer,

Dünya Yayınları, 1. basım, 2006, İstanbul, 108 s., fotoğraflı

Büyük düşkırıklığı. Hem yetersiz bir kitap, hem de kötü bir çeviri. Faulkner hakkında

çok daha ciddi şeyler yayınlanabilir.

* Rıfat, Mehmet, Haz.; Balzac Kitabı, Çev. Çeşitli, Yapı Kredi Yayınları,

1. basım, 1994, İstanbul, 366 s.

Aynı yapıt Kaf Yayınlarında okunmuştu. Cemil Meriç‟in Balzac‟a bir giriş yazısı ilginç.

* Yücel, Tahsin., Haz; Balzac Hayatı Sanatı Eserleri, Çev.Tahsin Yücel,

vd., Varlık Yayınları, 1. basım, 1961, İstanbul, 94s.

Balzac için güzel bir kılavuz çalışma.

* Alain; Balzac, Çev.Serpil Ekşioğlu, L-M. Yayınları, 1. basım, 2005,

İstanbul, 300 s.

Balzak uzmanlığı için çok önemli olabilir ama o denli kişisel ve deneme tadında

yorumlar ki, Alain‟ın yazısı Balzac‟ın önüne çıkıyor. Alain okusaydım benim için bir anlamı

olurdu, Balzac için olmadı.

*

Page 35: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

35

Anar, İhsan Oktay; Kitab-ül Hiyel, İletişim Yayınları, 7. basım, 2001,

İstanbul, 144 s.

Ayna, nokta ve düşler üzerine yine felsefe temalı, ortalama bir kitap. Anar‟ın söylem

taklit etme yeteneğine diyecek yok. Bir moda gibi duruyor daha çok.

* Tarus, İlhan; Vatan Tutkusu, Ağaoğlu Yayınları, 1. basım, 1967,

İstanbul, 274 s.

Oldukça sıradan ve kötü bir romandı.

* Billy, Andre; Balzac‟ın Hayatı 1, 2.cilt, Çev. Fehmi Baldaş, MEB

Yayınları, 1. basım, 1949, Ankara, 422+408 s.

Kapsamlı, ama doyurucu olmayan bir yaşamöyküsü. Baskı çok kötü. Günümüz diliyle

yayınlanmalı.

*

İleri, Selim; Fotoğrafı Sana Gönderiyorum, Doğan Yayınları, 1. basım,

2006, İstanbul, 233 s.

Onun alçakgönüllügü yapabileceği katkının düzeyini düşürüyor ve İleri yazmaktan çok

yaşatmak istiyor. Başkalarının anılarıyla temellendirmeye çalışıyor yaşamını ve anlatısını. Yer

yer yüksek etkiler taşıyan öyküleri anı-öykü denebilecek türden ve romanla geldiği yerin

bence gerisinde. Çünkü temel sorgusu oylumlu anlatılara yatkın daha çok. Fotoğrafla kurduğu

son öykü ise daha iyi olabilirdi sanki kayıp duygusunun altında bu denli ezilmeseydi.

Faulkner nasıl anlatırdı?

* Bilbaşar, Kemal; Denizin Çağırışı, Can Yayınları, 1. basım, 2003,

İstanbul, 140 s.

Bilbaşar‟ın bu ilk romanı şaşırtıcı ve etkileyici. Türk yazınında ilkler taşıması açısından

ayrıca önemli. Dostoyevski açık etkilerini taşıyan Bilbaşar, zayıf olan ruhbilimsel roman

geleneğimize katkıda bulunduğu gibi (Peyami Saya‟yı unutmamalı, Karaomanoğlu‟nu da.)

kendinden sonrasına da yol açtı diyebilirim, Oğuz Atay‟ı bile neden bu romana

bağlamayalım. Yusuf Atılgan haliyle.

Çok önemli bir roman ve iyi bir roman.

Page 36: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

36

* Anar, İhsan Oktay; Efrasiyab‟ın Hikayeleri, İletişim Yayınları, 8.

basım, 2002, İstanbul, 245 s.

Yine postmodern çerçeveler içerisinde korku, aşk, ölüm temalarının parodiler,

göndermeler, geleneksel anlatı yapılarıyla, özensiz bir dille ele alındığı eğlencelik bir roman

(diyelim). Bu türden kurgu (Pamuk) nereye kadar sabırla izlenebilir. Ne zaman bıktırır.

Ciddiye alınmamak çağrısı bir yere kadar eğlenceli olabilir diye düşünüyorum.

* Rufin, Jean-Christophe; Kızıl Ağaçlar Ülkesi, Çev. Ali Cevat

Akkoyunlu, Doğan Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 407 s.

Biraz düşkırıklığına yol açtı bende roman. Bence çok sıradandı, anlatı birikiminin

gerisindeydi. Okurluğumun zevk almayla ilişkisi bu kadar zayıf olmasaydı belki… Gerilere

düşen bir roman.

* Pacteau, Francette; Güzellik Sempomları, Çev. Banu Erol, Ayrıntı

Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 250 s.

Güzellik kavramı çevresinde kadına eril bakışın kökenlerini irdeleyen Pacteau, bu

gereksiz yere fazla kapalı kitabında sözkonusu bakışı kategorik alanlara ayırarak ruhsal

kökenlerine indirgiyor. Kitabı değerlendirebilmek için psikanalitik yazını bilmek gerekiyor az

çok.

*

Faulkner, William; Köy, Çev. Deniz Ilgaz, Can Yayınları, 1. basım,

1991, İstanbul, 365 s.

Ustalığının doruğunda Faulkner kendi coğrafyasına göz atıyor, yarattığı hayatın

belirtilerine, kıpırdamalarına, tümü birbiriyle ilgili olan bu hayatlar…

Bir başyapıt, nefis bir çeviri. Ne yazık ki üçlünün diğer kitapları yok Türkçede.

*

Yücel, Tahsin; İnsanlık Güldürüsü‟nde Yüzler ve Bildiriler, Yapı

Kredi Yayınları, 1. basım, 1997, İstanbul, 196 s.

Son derece özgün, akademik bir çalışma. Titizliği, sağlamlığıyla dikkati çekiyor.

Sanırım Dünyada Balzac üzerine en iyi kaynaklardan biri.

*

Page 37: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

37

Bahtin, Mihail; Rabelais ve Dünyası, Çev. Çiçek Öztek, Ayrıntı

Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 527 s.

Bahtin‟in 1965‟de yayınlanan doktora tezi Rabelais gibi bir dev üzerinden sokak

kültürüne, direniş kültürüne bakıyor, onu temellendiriyor, kuram düzeyine çıkarıyor. Bir

bakıma Bahtin kuramını derinleştirip yaşamın sanat, sanatın da yaşam olduğu bir tasarım

biçimlendirmeliydi. Karnaval ruhunun devrimci özünü yakalamış Bahtin, onun iktidarla

ilişkilerini irdeliyor. Bahtin müthiş biri.

* Anar, İhsan Oktay; Amat, İletişim Yayınları, 7. basım, 2005, İstanbul,

235 s.

Türkçe‟de kaygusuz Anar, ne yaptığını bilen biri olsa da bildiği bu şey beni

ilgilendirmiyor. Bunlar yazın geleneğini taçlandıran, öteleyen şeyler değil, küçük

eğlencelikler.

*

Quignard, Pascal; Roma‟daki Teras, Çev. Osman Senemoğlu, Sel

Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 103 s.

Quignard deneysel bir yazar. Roman için farklı alanlardan malzeme kullanıyor. Şimdilik

ilginç demekle yetineceğim. Soran yanı hoşuma gidiyor.

*

Rilke, Reiner Maria; Rodin, Çev. Esat Nermi, Yankı Yayınları, 1.

basım, 1968, İstanbul, 133 s.

Rilke Rodin‟e çözümleyici olarak değil bir şair olarak bakıyor ve öyle bir bakıyor ki…

büyüleyici. Belki de bir sanatçıyı bir sanatçının üzerinden anlamak gerek.

*

Aral, İnci; Ruhumu Öpmeyi Unuttun, Epsilon Yayınları, 1. basım,

2006, İstanbul, 189 s.

Aral günümüzün en önemli yazarlarından olmakla birlikte sanki henüz en önemli

yapıtlarını vermedi, bunu mayalıyor gibi. Geleceğe kalacak yazarlarımızdan. Bu öykülere

gelince tam beklediğim sey değil, tam beklediğim biçimde. Yine de okuduğum için

mutluyum, öneririm de.

*

Page 38: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

38

Bilbaşar, Kemal; Pembe Kurt, Yeditepe Yayınları, 1. basım, 1953,

İstanbul, 82 s.

10 yıl kadar önce sen kalk Denizin Çağırışı gibi bence Türk Romanının önemli

örneklerinden birini ver, sonra bu öyküleri yaz. Bence Bilbaşar‟ın kendisi de kitapları kadar

okunmayı hak ediyor. Onu anlamak gerek. Genelde yavan, yazindışı öyküler.

*

Faulkner, William; Kurtar Halkımı Musa, Çev. Necla Aytür, Yapı

Kredi Yayınları, 1. basım, 2002, İstanbul, 309 s.

“Neden olmasın?” dedi McCaslin. “Burada, yeryüzünde, olup biten her şeyi bir düşün.

Düşün ki yaşamak, hayattan tat almak için kaynayan güçlü kanı sonunda toprak emiyor.

Elbette aynı zamanda keder ve aı da var, ama gene de, her şeye karşın, hayat yaşayana bir

şeyler, pek çok şey veriyor, çünkü sonunda acı çekmek olduğuna inandığın bir şeye katlanmak

zorunda değilsin, her zaman bunu durdurmayı, buna bir son vermeyi seçebilirsin. Ve acı

çekmek, kederlenmek bile hiçlikten iyidir, yaşamamaktan kötü yalnız bir tek şey vardır, o da

utanç. Ama sonsuza dek yaşayamazsın, ve hayat her zaman sen tüm olanakları yaşayıp

tüketmeden önce biter. Ve bütün bunlar bir yerlerde var olmayı sürdürmeli, bütün bunlar bir

yana atılmak için icat edilmiş, yaratılmış olamaz. Ve toprak derin değildir; kayaya gelene dek

çok fazla toprak yoktur. Ve toprak nesneleri alıp kendinde saklamak istemez; onları yeniden

kullanmak ister. Tohuma, meşe palamutlarına baksana, gömmeye kalktığın kokmuş ete bile ne

olduğuna bak: O da yok olmayı reddeder, yeniden ışığa, havaya erişinceye dek kaynaşır,

avaşır, durmadan güneşi arar. Ve onlar-“ (155).

Faulkner‟in en kutsal metni. Eski ahid esinli. Ama bu kez Musa yitirecek. Faulkner bir

çıkış görmez. Güneyin gururu kendi pisliği içinde onuruyla acısını çeker. Kendi ritüelleri,

donanımları, töreleri, karakterleri yeni bir uygarlık yaratmaya yetmemiştir. Buradan gelen

epik anlatı şuna işaret eder: daha yaşarken yitirilmiştir. Günah ve suç bile yitirilmiştir. Zaman

kırık tek tük bilinçlerde ona erişilmez bir anı, çağrışım değeri yüklemekten başka bir şey

yapamaz. Faulkner‟dan sonra bir anlatıcısı olmaz artık bu öykünün. Bir başyapıt bu

Balzacvari yaşam kesiti de.

*

Faulkner, William; Duman Talat Sait Hamlan, Can Yayınları, 1.

basım, 1991, İstanbul, 160 s.

Faulkner okumamın son kitabı. Daha sonra yazdıkları Türkçede yok. Örneğin, Köy‟le

başlayan üçlemenin ikinci, üçüncü ciltleri yok.

21 yaşında Halman‟ın olağanüstü güzellikte çevirisiyle bu kitap da (Knight‟s Gambit)

bir uzun öyküsü eksik çevrilmiş: hem de Knight‟s Gambit. Ama yine de iyi ki çevrilmiş.

Anlatımdaki berraklık, olgun Faulkner‟ın deneysel bir girişimine de işaret ediyor olabilir.

Belki Hollywood çözümlerinde de olabilir bu çalışması. Ne olursa olsun kendi temalarından

kopmuş değil. Yine biçemde yaratıcı. Yine güneyin ruhu bilinciyle insanları bütün. Onlar

sadece kendileri gibi yaşayarak Güneyi eksiltip, mitolojisini yükseltmiş oluyorlar.

Page 39: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

39

Yaşamımın e önemli okumalarından biriydi bu. Ses ve Öfke‟yi, Ayı‟yı, Döşeğimde

Ölürken‟i, Sartoris‟i, saymak istemiyorum, Aşk ve Ölüm‟ü bile (ilk romanı: Soldier‟s Pay)

unutmam olanaksız.

Şunu söyleyebilirim: Güney diye (Yoknapatawha) bir yer vardı, Faulkner‟ın anlattığı…

*

Erbil, Leyla; Üç Başlı Ejderha, Okuyanus Yayınları, 1. basım, 2005,

İstanbul, 110 s.

Yazınsal yaratıcılık açısından belki bana çok şey vermese de arkasındaki güzel ve

yetenekli bu saygın yazarın sorumluluk çırpınışlarına, umutsuzluğuna değerli kanıtlar bu

metinler. Daha önce de Cüce‟sini (novella) okumuştum. Susamayan, bir insan olarak tepkisini

göstermek yükümlüğü altında yalvaçlaşan biri Erbil. Emeğine saygı duyuyorum. Onu topluca

okumaya karar verdim. Hallaç‟tan başlayarak. Umarım yazınsal açıdan geçmişte daha iyisini

başarmıştır.

*

Lefevre, Raymond; Ingmar Bergman, Çev. Cüneyt Akalın, AFA

Yayınları, 1. basım, 1986, İstanbul, 115 s.

Çok doyurucu olmasa da derli toplu bir Bergman dökümü.

Bergman‟ın felsefesinin temel tezlerinden biri böylece doğar: sevginin yitirilmesi,

ölümün yaklaşmasıdır. (23)

*

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Çocukluk İlkgençlik Gençlik, Çev. Mazlum

Beyhan, İletişim Yayınları, 1. basım, 2006, İstanbul, 400 s.

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Yeniyetmelik, Çev. Rana Çakıröz,

Cumhuriyet Yayınları, 1. basım, 1999, İstanbul, 128 s.

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Gençlik I, Çev. Rana Çakıröz/Cengiz Ekinci,

Cumhuriyet Yayınları, 1. basım, 1999, İstanbul, 128 s.

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Gençlik II, Çev. Rana Çakıröz/Cengiz

Ekinci, Cumhuriyet Yayınları, 1. basım, 1999, İstanbul, 128 s.

Tolstoy‟un bu ilk önemli yapıtının iletişim baskısı dizgi yanlışları yüzünden

okunmazlaşmış yazık ki. Oysa Beyhan iyi bir Rusça çevirmendir.

Kate Hamburger‟in Çocukluğum, İlkgençliğim, Gençliğim‟i (anı-roman) ele alan

incelemesinde geliştirdiği kavram (açık form ya da yapı, biçim denebilir) gerçekten anlamlı.

Tüm yapıtı açıklamaya yeter mi bilmiyorum. Yaşam, akan bir ırmak ve anlatı değişmecesi

(metafor) bunu yeterince özetler mi? Başlayan ve biten bir şey yok, akan bir şey var.

Sahneler, dizilişler, söyleyişler…

Belki de Tolstoy‟un tanrısal kabul ettirme (ikna) yeteneği de bununla ilgilidir.

Page 40: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

40

Tolstoy‟la Balzac kesişir mi? Çevrensel bakış açıları (panoramik) düşünülürse niye

olmasın. Ama kökenler, sınıfsal tavırlar ve kararlar çok değişik…

*

Murakami, Haruki; Zemberekkuşu‟nun Güncesi, Çev. Nial Önol,

Doğan Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 738 s.

Auster‟in bu Japonya karşılığı oldukça etkileyici ve çarpıcı bir anlatı ortaya koyuyor.

Japon dilinin de ne büyük anlatılar üretebildiğini kanıtlıyor. Biz Türkçe yazınımız içinde

boğulakalacağız bu gidişle, bu çapsızlık, bu sığlıkla.

Japon dinsel kültüründen kaynaklar kullandığını sandığım, ne yazık ki bir Batı dilinden

çevrilen (ama çok iyi çevrilen) roman, postmodern bir roman sayılabilir mi? Dayandığı kültür

kökenlerinden bağı koparılıp bir Batılı gibi bakılırsa evet böyle algılanabilir. Ama ben doğu

sezgileri taşıyan bir okur olarak bunu kabul etmek istemiyorum. Bir bakıma Auster ne kadar

postmodernse demek geliyor içimden. Kurgu (yaşamı kurgulamak) değişmecesi ekseninde

yaşam ve onun anlatılışı büyülü bir biçem oluşturuyor. En azından Murakami‟nin yaratıcı

anlağından söz edebiliriz sanırım.

Sonra Latin Amerika büyülü gerçekciliğinin temel yaklaşımıyla, aile, evlilik kavramı hiç

olmadık bir bakış açısı içinde algılanabilir oluyor ki bu bile yazarın Dünya yazınına eşsiz bir

katkı yaptığının bir kanıtı sayılmalı.

Anlaşılan öykümün sonu gelmeyecek, sizden özür dilerim. Ama size gerçekten söylemek

istediğim, Bay Okada, şudur: özel bir anda, yaşamımı yitirdim ve kırk yılı aşkın bir süredir o

yitirilmiş yaşamla ayakta duruyorum. Ve bu durumda olan biri olarak, düşünüyorum ki

yaşam, burgacının içinde bulunan herhangi bir kimsenin hayal edebileceğinden çok daha

sınırlı. Işık, yaşam sahnesini sadece bir an, belki birkaç saniye aydınlatıyor. BU saniyeler

geçince, o andaki bildiriyi yakalayamadıysan eğer,ikinci bir olanak verilmiyor sana.

Yaşamının geri kalanını pişmanlık içinde ve umutsuz, derin bir yalnızlıkla geçirmek zorunda

kalıyorsun. Böyle bir alacakaranlık dünyasında, gelecekten hiçbir şey beklenemez. Böyle bir

insanın elinde tuttuğu, olması gerekenin eskimiş bir kalıntısından başka bir şey değildir. (244)

*

Zweig, Stefan; Balzac, Çev. Yeşim Tükel/Şebnem Sunar, Kabalca

Yayınları, 1. basım, 2002, İstanbul, 536 s.

Bir yaşamöyküsü bu kadar zevkle okunabilir mi? Zweig bağımlısı olmak ne kadar kolay

bunu anladım. Bu son çalışması Zweig‟ın. Bir yaşama belki de gerçeğinde olmayan açılımlar

getirerek, onu anlaşılabilir kılması, aramızda olabilirleştirmesi onun inanılmaz ökesine (deha)

kanıt.

Çok etkileyiciydi. Balzac, Balzac imgesine katkıda bulunuyor.

*

Page 41: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

41

Altuğ, Taylan; Bir Ruh Kimiği Reşat Nuri Güntekin, İnkilap

Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 176 s.

Reşat Nuri‟nin roanlarında birbirini açımlayan, birbirin zenginleştiren iki uğrak

saptayabiliriz: Birincisi, onun roman dünyasının canlandırıcı ilkesi, tini olan bize özgü bir

duygu ethos‟udur. İkincisi ise, bu tinin, içersinde gerçeklik kazandığı zengin Anadolu

freski‟dir.(7)

Altuğ‟un sanki yarım kalmış, yeterince geliştirilmemiş bu çalışması yine de önemli.

Belki de Reşat Nuri hakkında en iyi çalışmalardan. Bence Tanpınar Reşat Nuri‟yi yeterince

anlayamadı, sezgisel sonuçları çarpıcı olsa da. Altuğ‟da alttan alta bir tez ileri sürüyor olsa da

bunu yeterince geliştirme konusunda sanki ikircim içerisinde. Yarım yamalak bir tezden

hemencecik küçük (!) bir ödünle saptamalara (geleneksel yazın değerlendirme anlayışımıza)

geçiveriyor. Oysa Güntekin‟in romanını melo‟dan (duygusal anlatı) neyin ayırdığını bilmek

zorundayız. İşte sorun bizim bir Troyat‟mızın, bir Zweig‟ımızın olmayışında. O yüzden

tümünü yitirdik nerdeyse o büyük anlatıcılarımızın. Yakup Kadri, Halit Ziya, Hüseyin Rahmi,

ve diğerlerinin.

“Fikrimce yalnız doğruluk hastalğı, bir hak ve hakikat meselesi etrafında toplanmak

kabiliyeti, bir cemiyeti mesut etmeye kafi gelemez… Bunun için acımak, birbirimizin

feryadını, iniltisini de duyabilmek lazım…” (Acımak, 1928)

* Öktem, Altay; Beni Yanlış Öptüler, Everest Yayınları, 1. basım, 2005,

İstanbul, 259 s.

Öktem Türkçenin imge havuzuna özgün katkılarda bulunuyor olsa da biraz daha

alçakgönüllü, ama biraz daha kavrayıcı, bütünleştirici olmak, tek olanla genel olan arasındaki

dengeyi doğru kurmak zorunda.

İzlenmeli bence. 2005 öncesi tüm şiirlerini içeriyor bu kitap.

*

Süreya, Cemal; Sevda Sözleri, Yapı Kredi Yayınları, 27. basım, 2005,

İstanbul, 329 s.

Türkçe ondan kazanmış ve onunla büyümüş. Türkiye‟de üç şair varsa biri o. Mutlu eden

bir okuma, ama bitmeyecek bir okuma da.

*

Vonnegut, Kurt; Ülkesi Olmayan Adam, Çev. İlker Gülfidan, Galata

Yayınları, 1. basım, 2006, İstanbul, 131 s.

Sanırım eleştirisine, humoruna rağmen Vonnegut için iyi bir başlangıç değil. Ama

Vonnegut‟a doğru çekiyor okuyanı.

*

Page 42: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

42

Rilke, Reiner Maria; Rodin, Çev. Esat Nermi, Yankı Yayınları, 1.

basım, 1968, İstanbul, 113 s.

Rodin hakkında belki yetersiz, ama ozanca, esinlendirici bir çalışma. Her Rodin

karşılaşmasının ilk bakacağı kaynaklardan biri olmalı. Yeni bir baskısı da yapılmalı bence.

*

Bilbaşar, Kemal; Pembe Kurt, Yeditepe Yayınları, 1. basım, 1953,

İstanbul, 82 s.

Bilbaşar Denizin Çağırışı romanından sonra gerilere savruluyor. Bir doktora tezi olabilir

bu. Neden? Dönemiyle Bilbaşar‟ın ilişkilerini yaman merak ediyorum. Ne düşündü, nereye

kadar ve ne yaptı?

Traktörler savaşı bir dönem öyküsü olabilir, yazınımızda klasikleşebilirdi. Ama bilgi

birikimi sezilen yazar, birikimiyle oransız kısır taşra yüzleşmeleri içinde bunalım yaşamış

olabilir. Taşra onu eksiltti belki de.

*

Aral, İnci; Ruhumu Öpmeyi Unuttun, Everest Yayınları, 1. basım,

2006, İstanbul, 187 s.

Aral‟ın her çıkan kitabını alır okurum. Kaçırmam. Büyük yapıtı hep ilerde gibi gelir

bana. Türkçesi dikkate değer. Duyarlığı da.

Bu öykülerinde tehlikeli sularda. Okurunu uyarıyor olsa da. Neden söz ederse etsin

öykülerinin yaşama ilişkin olduklarını anlayamayacak okurları çok olsa gerek. Yazarlık etkisi

yanıltabilir. Bir yazar olarak bütün bunları düşünmek zorunda olmasa da. Ben onu seviyorum

her şeye rağmen. Onun geleceğini daha çok.

*

Weiss, Peter; Direnmenin Estetiği, Çev. Çağlar Tanyeri/Turgay

Kurultay, Yapı Kredi Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 820 s.

Yazık ki 63. sayfasında okumayı bıraktım. Çünkü deneysel bir anlatı olmakla birlikte

roman ya da ötesi hiçbir beklentime karşılık düşmedi kitap. Sanki göndermesi kendi olan

(boş) bir anlatı izlenimi veriyor, taşımak istediği ruh askıda asılı kalıyor. Bunun Türkçesiyle

ilişkisi de yok, iyi bir çeviri çünkü. Yani ben antifaşist direnişi bu anlatı biçemiyle okumak

istemedim açıkçası, yoksa kitabın güçlüğü beni asla yıldırmaz, tersine okumaya daha çok

zorlardı. Weiss ne kadar büyük bir yazar olsa da benim de zamanım o denli (hele bu yaşta)

değersiz sayılmamalı.

*

Page 43: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

43

Yourcenar, Marguerita; Alexis ya da Beyhude Mücadelenin Kitabı,

Çev. Sosi Dolanoğlu, Metis Yayınları, 1. basım, 1999, İstanbul, 85 s.

Yourcenar‟ın ilk romanı (1929). Birkaç açıdan ilginç bir yapıt. Yıllar sonraki baskı için

yazdığı (1963) önsözde belirttiği gibi biçim arayışı (romanın duygu tınısını yakalayacak

biçem) onu klasiklerin denediği mektupla açınlamaya sürüklemiş. Bence uyumlu da olmuş.

Ama bu romanı bir yirminci yüzyıl romanı yapmaktan da koparmıyor ve bunun ne olduğunu

anlamak biz okurlar için önemli olabilir. Çünkü içerik de aslında çok yeni ve aykırı durmuyor

(bir Celine değil Yourcenar). Romanın müzikal dokusu Türkçede azçok varlığını koruyor

diyebilirim.

Zevk sadece bir duygu olduğu için neden hor görülür anlamıyorum, madem ki acı

horgörülmüyor ve madem ki acı da bir duygu (22).

Hayat Monique, olası bütün tanımlardan daha karmaşıktır; basite indirgenmiş her

imge, kaba olma riskini taşır her zaman (…) Hayat şiirden daha fazla bir şeydir; fizyolojiden

daha fazla bir şeydir, hatta o kadar uzun zaman inandığım ahlaktan da. Hayat bunların

hepsidir ve çok daha fazlasıdır; hayat, hayattır. Tek servetimiz ve tek lanetimizdir. Yaşıyoruz,

Monique; her birimizin kendi özel, biricik hayatı var, değiştiremediğimiz geçmiş tarafından

belirlenen ve sırası geldiğinde azıcık da olsa, geleceği belirleyen hayatı (…) Başkaları bizim

varlığımızı görür, sadece biz kendi hayatımızı görürüz. Bu garip bir şeydir: hayatımızı

görürüz, onun böyle olmasından hayrete düşeriz, ama onu değiştiremeyiz. (23)

Sanırım ruhumuzun sınırlı bir klavyesi var, ve hayat ne yaparsa yapsın, ondan iki üç

zavallı notadan fazlasını çıkaramıyor (29).

Meyve anca zamanı geldiğinde, ağırlığı onu nicedir yere, toprağa doğru çektiğinde

düşer: bu içsel olgunluktan başka yazgı yoktur. Bunu size ancak çok belirsiz bir şekilde

söylemeye cesaret ediyorum; gidiyordum, belli bir amacım yoktu, o sabah güzellikle

karşılaştıysam bu benim kabahatim değildi (36)

Şeyleri giydirmeye çalışan düşgücümüzdür, oysa şeyler muhteşem bir biçimde çıplaktır

(37).

İç dökmeler, bir başkasının hayatını kolaylaştırmak amacını gütmüyorsa, zararlıdır

dostum (43).

Kadınların belleği, dikiş dikmek için kullandıkları o eski masalara benzer. Gizli

çekmeceleri vardır, çok uzun zamandır kapalı olan ve açılmayanları vardır; artık gül

tozundan başka bir şey olmayan kurutulmuş çiçekler, birbirine dolanmış yumaklar, birkaç

topluiğne vardır (50).

İlkinde olduğu gibi ağladım; bunca mutluluktan ya da minnetten değil, hayatın bu kadar

basit olduğu ve biz de onu kabul edece kadar basit olsaydık ne kadar kolay olacağı fikrine

ağladım (58).

Teselli edemediğimiz zaman gözyaşlarını görmemek belki daha iyidir (73).

* Yourcenar, Marguerita; Doğu Öyküleri, Çev. Hür Yumer, Adam

Yayınları, 1. basım, 1985, İstanbul, 98 s.

Yourcenar‟ın Doğu Öyküleri (1938) yazarın da son notunda belirttiği üzere değişik

kaynaklara bağlı. İlk ve çarpıcı öykü Wang-Fo Nasıl Kurtarıldı‟yı izleyen öykülerin

düşkırıklığı yaratmaması olanaksız. Özellikle Balkan kaynaklı efsane öyküler doğu

öykülerinin derinliğinden yoksun. Yourcenar‟ın katkısını (amacını) ise ayrımsamak zor.

Kendini kolay ele veren bir yazar değil. Wang-Fo‟yu unutmam olaaksız.

Page 44: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

44

* Hornby, Nick; Hece Cümbüşü, Çev. Defne Orhun, Sel Yayınları, 1.

basım, 2006, İstanbul, 150 s.

Hornby İngiliz (Doğ.1957). Eğlenceli, zeki, yaratıcı bir çalışma. Ama o kadar. Okuma

üzerine keyifli, gırgır bir okuma oldu benim için. Kendisiyle alay edebilen herkes gibi özel

dikkate değer. Bazı sayfalara bayıldım diyebilirim. Hornby‟yle aynı kumaştanız. O yüzden

hısımım sayıyorum onu.

* Ferruhzad Furuğ; Dünya Sevmek İçin Çok Küçük, Çev. Kenan

Karabulut, Gri Yayınları, 1. basım, 2006, İstanbul, 163 s.

Furuğ‟un mektupları, notları, söyleşilerinin derlemesi olan kitap ne yazık ki doyurucu,

yeterli bir yayıncı desteğinden yoksun (editoryal destek). Hemen her şey bu arada Fars dilinin

bu büyük ve güzel şairi de boşlukta kalıyor.

*

Ferruhzad Furuğ; Sonsuz Günbatımı, Çev. Onat Kutlar/Celal

Hosrovşahi, Ada Yayınları, 1. basım, 1989, İstanbul, 58 s.

Furuğ‟un İran çağdaş şiirindeki yerini merak ediyorum. Kadınlığıyla şiirini bir

başkaldırının aracına dönüştüren Furuğ duyguları görünür kılarak geleneğin sembolik ve

biçimsel yapılarından tematik, anlatımcı, içözgürlüğe dayalı yeni yapılara neredeyse

kendiliğinden geçiverdi. Büyük birikimleri belki yok, ama keskin bir duyarlık edinebilmiş ve

bunu da (rastlantıyla mı acaba) Farsçayla ilişkilendirebilmiş. Bir tansık gibi. Başka bir kaderi

olabilecekken şair olmuş Furuğ bir şeyi yaşayabilir, bir tek şarkı söyleyebilirdi, şiir söyledi,

iyi söyledi. Öbür yandan, ölüm yakasından bu yakaya hüzünle baktı ve ağladı mı?

*

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Efendi ile Uşağı Hikayeler (TE 8), Çev.

Mehmet Özgül, İletişim Yayınları, 1. basım, 2006, İstanbul, 195 s.

Tolstoy‟un kaleminden yaşam fışkırıyor, olması gerektiği gibi, çılgın ve delirmiş gibi

değil, olması gerektiği gibi. Tolstoy trajikle dramatik olanı hiç kimsenin yapamadığınca doğal

bir biçimde buluşturuyor. Okur ikisine de yaslamıyor asla anlatıyı, Tolstoy dünyasının

içerisinde buluyor kendisini birden. Konuşmalar (diyalog), burada (bizim dünyamızda)

olduğu gibi.

*

Page 45: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

45

Woolf, Virginia; Londra Manzaraları, Çev. Şenay Kara, Alkım

Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 71 s.

Woolf‟un bu küçük yazılarını okumasaydım daha iyiydi. Rahatsız oldum. Çünkü onda

İngiliz emperyal gücüne dayalı bir gururun, seçkinciliğin içkin sürçmelerini yakalar gibi

oldum. Kimbilir belki yanılıyorum. Bu hoşnutluk dün İngiliz, bugün ABD söz konusu

olduğunda delirtebilir beni.

* Goodman, Lenn E.; İslam Hümanizmi, Çev. Ahmet Arslan, İletişim

Yayınları, 1. basım, 2006, İstanbul, 462 s.

Bernard Lewis‟e adanan çalışmanın giriş bölümü taşıdığı sinsi yaklaşımı yeterince ele

veriyor. Bu yüzden tüm okuma isteğimi başından yitirdim. Birinci bölüm islamın sanata bakış

açısını irdelerken, asıl ilgimi çeken ikinci bölüm İslam içindeki Batıya dönük hümanist

geleneği Miskeveyh ve Gazali örneklerinde serimliyor. Üçüncü bölüm Arap tarih yazımını ele

alıyor. Titiz bir eleştiri gerektiren (Lewis gibi deşifre edilmeli) bir çalışma.

*

Yücel, Tahsin; Göstergeler, Can Yayınları, 1. basım, 2006, İstanbul,

190 s.

Son yıllarda okuduğum en güzel çalışmalardan. Çok etkilendim. Üç farklı bölümden

oluşan çalışma belki de bir giriş yapıtı. Çünkü Yücel bu çalışmayı daha nerelere götürebilir.

Türk yaşamının göstergelerini çözümleyen ve Türk yaşamını sorgulayan ilk uzun bölümü,

sözce, söylem, sözcelem, roman ilişkilerini kuramsal düzeyde temellendiren ikinci bölüm

izliyor. Üçüncü bölümde ise nefis bir Melih Cevdet Anday yorumu var ki bunu da ancak

Yücel yapabilirdi.

İnsan böyle bir kitap yüzünden yaşamı yaşanmaya değer bulabilir. Yaşadığından

pişmanlık duymayabilir.

* Meriç, Nezihe; Çisenti, Yapı Kredi Yayınları, 1. basım, 2006, İstanbul,

114 s.

Şimdilik önemli bir yazarımızla tanıştığımı düşünüyorum. Bu son yapıtı. Yazmada

yazarları yönelten güdüler farklılaşabilir bir noktadan sonra. Yaşlı yazarları son yapıtlarıyla

değerlendirmeden önce iki kez düşünmeli. Türkçeyle özel bir ilişkisi var sanki ve bu hoşuma

gitti.

*

Bilbaşar, Kemal; Ay Tutulduğu Gece, Kovan Yayınları, 1. basım, 1961,

İstanbul, 205 s.

Page 46: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

46

Bilbaşar‟ın gerilere savrulmuş bir yazarın, gazetelerde tefrika edilmiş, tefrika mantığıyla

sakatlanmış (çünkü günbegün yazılmış) oldukça kötü bir romanı.

Ama Bilbaşar Batı Kültürünün esinlerini derinden taşıyor ve duyumsatıyor bunu. Bir

roman değil sonuçta bu.

*

Erbil, Leyla; Hallaç, Türkiye İş Bankası Yayınları, 1. basım, 2004,

İstanbul, 118 s.

Erbil‟e ısınamayışımın nedeni onun gereğinden çok yapay, içtenliksiz oluşu mu? Son

novella‟larını da okudum. Çıkışında (1960, Hallaç) devrimci görünen biçemi (bu dildeki

tutumunu da kapsıyor) bence yeniden değerlendirilmeli. Duygu, düşünce tınlaması yabancı, el

işi. Bu yüzden sanki bize bir dayatma gibi duruyor öyküler. Yazısını nasıl geliştirdiğini

göreceğiz bakalım.

* Tolstoy, Lev Nikolayeviç.; Sivastopol : Ağustos 1855, Çev. Esat Mermi

Erendor, BordoSiyah Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 119 s.

Tolstoy‟un gereğinden çok hafife aldığım, ama önemli bir romanı. Ne yazık ki yalnızca

son üçüncü bölümü bu çeviri. Tolstoy gerçekten bir Tanrı gibi bakıyor dünyaya. Baktığı yer

var oluyor, belirip ortaya çıkıyor. Yalnızca görkemli tablolardan söz etmiyorum, köşe

başındaki bir buluşma, siperlerden bir ayrıntı, sıradan bir askerin gün ışığında ortaya çıkan

yüzü ve tüm bu dünyalık şeyleri saran bir düşünce, bulut gibi, uzay gibi, dokunulabilir bir

evren gibi duruyor orada. Bir dal parçası, kuru bir yaprak, çamur, gerçekliğimiz içinde bile,

onun dünyasındakinden daha inandırıcı değil.

Has yazar kimdir, yazar kimdir?

* Yourcenar, Marguerite; Ateşler, Çev. Sosi Dolanoğlu, Metis Yayınları,

1. basım, 1997, İstanbul, 197 s.

Yourcenar‟ın poetikası içerisinde biraz da aykırı duran metinsel şiirleri. Kendisinin de

belirttiği gereğinden çok kişisel (bana kalırsa yazarın güçlü bir sevi deneyiminin ürünü

bunlar) ve oldukça kapalı şiirleri, mitolojiyi, antik söylenleri 20.yüzyıl Avrupa uzamının

görüngüleri ile tümleyip arakesitinden aslında kırılgan, çekinik de denebilecek bir Yourcenar

yorumu çıkarıyor. Olabilecek en uzak yerden ama kendine bakıyor yazar. Büyük dil

deneyimi.

*

Page 47: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

47

Yacine, Kateb; Nedjma, Çev. Aysel Bora, Can Yayınları, 1. basım,

2006, İstanbul, 240 s.

Yacine, Kateb; Necma, Çev. Sosi Dolanoğlu, Mitos Yayınları, 1. basım,

1991, İstanbul, 208 s.

Cezayir‟li Yacine akıllı bir adam olarak Fransızca yazmış romanını (1956). Yere göğe

konamayan bu romanının iki çevirisini karşılaştırmalı okudum ve Türkçede romanın pek bir

şey yitirmediği kanısındayım. Öyleyse? Batı kültürünün temel kaynaklarını çok iyi

özümsemiş görünen Yacin direnişin ruhunu ne kadar yansıtıyor ya da Arap ruhunu. Bu tipler

yeter mi? Bu kurgu hangi anlatı geleneğine bağlı? Romanın örgüsü belli bir şeye işaret ediyor.

Neye? Gelişmiş bir mimari. Takır tukur bir dil. Seçili. Öfkenin, öcün, kinin haklı ya da haksız

dili için başka yollar da denenmişti, daha etkili, anlamlı, sonuç alıcı. Roman Necma‟nın

yokluğuna odaklı. Bir kabile öyküsü olması ensesti bu denli kaçınılmaz kılmaya yeter mi?

Rahatsız olduğumdan değil, enseste dönük ikiyüzlü toplum ahlakını da eleştiriyorum (Reich

önümü açtı). Ama tüm bunlarla (dolambaçlarla) direniş nasıl doğrulanabiliyor ya da

yanlışlanabiliyor.

Geçelim.

*

Maistre, Xavier de; Odamda Seyahat, Çev. Ali Başak, Hayalet

Yayınları, 1. basım, 2005, İstanbul, 158 s.

Bu kitap tıpkı Tristram Shandy gibi ironinin başyapıtlarından biri. Karşı devrimci

Maistre, içine attığı çağdaş tarihi safra olarak zekice ortalığa çıkarıyor. Bayıldım. Etkili bir

eleştiri. 1794‟de yayınlanmış ilk. Botton‟la öğrenmiştim bu ünlü denemeyi. Türkçeleşmesi

gecikmedi.

Gerçek bir zevk okumasıydı.

Fakat ba dünyada daima Albert‟ler olacaktır. Birlikte yaşamak zorunda olduğu ve

ruhunun iç döküşlerinin, yüreğinin tatlı heyecanlarının ve hayal gücünün çoşkulu

atılımlarının, tıpkı kayalara çarpan dalgalar gibi çarpıp kırılacağı bir Albert‟i olmayan

duyarlı bir insan var mıdır? Ne mutlu, yüreğiyle kafası kendininkilere denk; zevkleri, hisleri

ve bilgileri kendininkilere benzer; hırs ve menfaatle gözü dönmemiş; ağaç gölgesini sarayın

şatafatına tercih edecek bir dost bulan kişiye! Ne mutlu, dostu olan kişiye! (66)

* Quignard, Pascal; Amerikan İşgali, Çev. Elif Göktepe, Sel Yayınları, 1.

basım, 2006, İstanbul, 142 s.

Quignard artık izlediğim, önemli bulduğum bir yazar. Sözün gerçek anlamında bir

biçemi var. Birkaç katlı söylemi eşsiz bir zenginlik sağlıyor metnine.

Hele bu romanı 1950-1960 arası bir Fransa kasabasında Amerika ile Sovyetler arasında

gerilen dünyanın Fransa‟daki yankılarının izdüşümlerini öylesine etkili bir biçimde

somutlaştırıyor ki, soğuk savaşa giden insan öyküsü, savaştan çıkmış kuşakların dünya

imgelerinin hızla parçalanışı, vb. vb. bu kısacık Quignard romanıyla apaçıklaşıyor. Bence

Page 48: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

48

çağımızın önemli bir yazarı. Anlama çabası üzerine biçmsel bir yorum gibi duruyor dili.

Anlamayı yenilemek, en azından farklılaştırmak istiyor.

Etkileyici.

*

Bolla, Peter de; Sanat ve Estetik, Çev. Kubilay Koş, Ayrıntı Yayınları,

1. basım, 2006, İstanbul, 152 s.

Ne kadar güzel bir kitap. Üzerinde uzunca duracağım. Estetik deneyimin biricikliği

üzerine bir yaklaşımı kuramsallaştırma girişimi çalışmasında Bolla üç örneğe odaklanıyor:

Barnett Newman‟ın vir heroic sublimis adlı resmi, Gleen Gould‟dan Bach Goldberg

Çeşitlemeleri yorumu, William Wordswoorth‟dan we are seven adlı şiiri.

Geliştirici, kişiye katkıda bulunan bir çalışma.

* Yourcenar, Marguerite; Bir Ölüm Bağışlamak, Çev. Hür Yumer,

Adam Yayınları, 1. basım, 1988, İstanbul, 85 s.

Yourcenar‟ın 1938‟de yazdığı bu küçük roman yine yazarın kitabıyla ilgili 1962 tarihli

yeni baskı girişiyle başlıyor ve yapıtın ne olduğunu açıklıyor yeterince. Yourcenar‟da iki şeye

bilinçli bir yatkınlık var: antik tragedya ve klasik Fransız anlatı biçemi. Bu yüzden anlatıcı

söyleminin yadırgatabileceğini baştan söylüyor. Bir vurgusu hoşuma gitti ve katılıyorum

buna: soyluluk. İnsanın bir geleneği taşır gibi değil bir yüceliği taşır gibi üstlendiği türden

soyluluk. 1960‟larda sanatlarda (karakterlerde) bunun yokluğundan yakınan Yourcenar bir de

günümüzü, hele ülkemizi görseydi ne düşünürdü acaba.

Bu roman (ki etkilendim) bana şunu söylüyordu oldukça acı bir biçimde: aşkı

bağışlayamayan ölümü bağışlıyor demektir. Belki de aşkı karşılayabilecek tek şey ölüm

olduğu için. Ama ölmenin o kadar çok biçimi var ki belki en az kötüsü bir cenaze töreninin

konusu olandır.

Yourcenar ilginç bir biçimde Ayfer Tunç‟da yankılandı elbette (Evvelotel/Acılezzet). O

da sınırlardan söz ediyor: “…bir kadını sevmekten vazgeçebileceği sınıra kadar zorlarsın.

Sınırı hissettiğin anda sevmekten vazgeçen sen olursun”.

* Tunç, Ayfer; Evvelotel/Saklı, Can Yayınları, 1. basım, 2006, İstanbul,

222 s.

Türkiye‟de hala yazan biri var. Ayfer Tunç gerçek bir yazar, bence ulus ötesi.

Büyüleyici güzellikte bu koşut öyküler (1989 Saklı/2006 Evvelotel) sayısız yazın dersleriyle

dolu. Engin birikimini yazıya ustaca yedirmiş Tunç, bence geçmiş ustaların yazınsal

duyarlıklarını daha bilgece geliştirmiş, ötelere taşımış gibi görünüyor. Umarım Tunç ve yazısı

hak ettiği yeri alır. Onun üretimi ne kadar çöp ürettiğimizi de ortalığa seriveriyor.

Uzun süredir özlediğim Türkçede anlatıyı Tunç karşılamakla kalmıyor, vaad ediyor

dahasını.

Her sözcüğü okunacak. Kaçırılmamalı.

Page 49: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

49

*

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Kazaklar, Çev. Nur Nirven, Bordosiyah

Yayınları, 1. basım, 2002, İstanbul, 309 s.

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Kazaklar, Çev. Leyla Soykut, E Yayınları, 1.

basım, ?, İstanbul, 320 s.

Sivastopol Öyküleri Tolstoy‟un yazı evrenine ilişkin ipuçlarını barındırıyordu zaten.

Ama Kazaklar Tolstoy‟a önemli bir giriş sayılmalı.

Bu kitap, Rus soylusu Olenin‟in, Kazak köylü kızı Maryanka‟ya aşkı beni biraz sarstı

diyebilirim. Olenin‟in hesaplaşmalarındaki içtenlikten çok Maryanka‟nın gerçekte doğal

(doğru mu, ama başka türlü de davranamazdı kuşkusuz) davranışlarının çağrıştırdıkları benim

açımdan yeterince üzüntü vericiydi. Günümüz insan ilişkileri üzerine beni derinden

düşündürttü. Bazen doğruyla gerçeğin örtüşmediğini, isteklerimizin ne kadar doğru olsalar da

yaşamda bir karşılıklarının söz konusu olamayacağını Tolstoy bilgece anlatıyordu işte. Belki

de her şey olduğundan daha basitti. Bu nasıl görülebilir, ayrımsanabilirdi. Kültürel insanla

doğal insan ayrımında aslında biraz yapaylık da var. İnsanoğlunun dişisinin de, erilinin de

uyumlanma yeteneğinin sanılandan çok olduğunu düşünürüm. Tolstoy‟u yazmaya iten şey,

uygar dünya (!) ile iç hesaplaşması olsa gerek. O Maryanka‟yı, onun duruluğunu,

kendindeliğini, lekesizliğini arıyordu. Öte yandan, onun büyüklüğü şurada ki, Maryanka‟nın

tam kendisi gibi davranmasını öngörebilmişti. Tolstoy‟un ökesi (dehası) bu olsa gerek.

Bir yorumcu Tolstoy‟da „açık biçim‟ yapısından söz etmişti. Bir diğeri öykülerindeki

kişilerinin boyutluluğuna gönderme yapıyordu. Bir başkası da Kazaklar‟da Olenin‟e ve onun

dünyasına sivri oklarını yöneltmekten geri durmadı. Bence Tolstoy‟un örgülediği yazgı, tek

tek kişilerinin (Olenin‟in, Maryanka‟nın, Lukaşka‟nın, Yeroşka‟nın, vb.) yazgılarını aşıyor,

öyle gerçekleşiyor ki bu yazgılar, orada bir yerde kendi doğalarına uygun seyrediyorlar, bu

içimizi burkup perişan kılsa da bizi. Maryanka belki eksik gedik, yarım bir karakter ama,

yazınsal etkisini azaltmıyor bu durum.

Tolstoy‟un iç hesaplaşmalar için büyük pasajlar açması, bu aralıklar monologu bir

yapısal öge olarak poetikasının önemli bir parçasını oluşturuyor kanımca. İşte Olenin,

ormanın içinde, toprağa uzanarak düşüncelerini varlık ilintisi, buluşması zincirinin akışı

içerisinde özgür bırakıyor. Doğru ya da yanlış, ama insani bir edim bu… Aslında yaşam her

şeye rağmen sürekoduğu için trajedi olanaksız der gibi bu görkemli yazar. Acılarsa (dram)

hep yaşamla birlikte, elele…

„Sanki olağanüstü bir güç, onu benim aracılığımla seviyormuş gibi bir duyguya

kapılıyorum… Bütün evren, bütün doğa bu sevgiyi benim ruhuma zorla dolduruyormuş, bana,

“Sev onu!” diyormuş gibi bir duygu içindeyim. Onu yalnızca aklımla, hayalimle değil, bütün

varlığımla seviyorum. Onu severken de kendimi Tanrı‟nın yarattığı mutlu evrenin bir parçası,

ayrılmaz bir parçası gibi hissediyorum…‟ (K. 254)

„Bugün sanki kendiliğimden yaşamıyorum, sanki içimde benden çok daha güçlü bir şey

var: Beni sürükleyen, beni yönlendiren o! Şimdi acı çekiyorum, kendimi üzüyorum ama,

eskiden bir ölüden farksız olduğumu anlıyorum. Ancak bugün tam anlamıyla yaşıyorum.‟ (K.

256)

„Tıpkı Moskova‟dan ayrılırken olduğu gibi kapıda yine yüklü bir troyka duruyordu.

Yalnız, Olenin bu defa kendi benliğiyle bir hesaplaşmaya girmiyor, oradayken

düşündüklerinin, yaptıklarının saçma şeyler olduğunu, gerçek hayatla hiçbir ilgisi olmadığını

düşünmüyordu. Artık yeni bir hayata başlayacağını düşünerek de kendini avutmuyordu.

Page 50: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

50

Maryanka‟yı eskisinden daha çok sevdiğini hissediyordu ama, artık asla onun kendisini

sevmeyeceğini biliyordu.‟ (K. 302)

*

Bezmozgis, David; Nataşa, Çev. Deniz Öztok, Everest Yayınları, 1.

basım, 2006, İstanbul, 144 s.

The New York Times‟ın yılın en iyi 100 kitabı listesine girmiş Nataşa, deyince yüzyılın

değil, yılın sözcüğü duralattı beni. Evet, bu olabilir.

Bu Letonya (Rus) Yahudi göçmeni Kanadalı yazar Woody Allen gibi, ama onun

ironisinden yoksun olarak, Yahudi koloninin tutunmaya çalıştığı dev ülkede göçün

aşamalarını birbirine zincirli özyaşamöyküsel öykülerle aktarıyor okurlarına. Cemaat

kültürünün ağır duyu ve duyarlıklarına sonuna kadar açık anlatılarda her şey biraz yüzeyde,

derinlikten yoksun bir söylem katmanında (ABD‟de oldukça etkili bir gelişim anlatısı)

izleniyor. Kendi okurunu ister gibi. Bu geleneğin daha iyileri oldu uzak/yakın geçmişte. Bana

hiçbir taşımayan Bezmozgis‟i bir daha okur muyum bilmem.

*

Acu, Neslihan; Kadından Donkişot Olmaz, Everest Yayınları, 1. basım,

2004, İstanbul, 239 s.

Acu‟nun (benim için yeni bir yazar) acı, buruk yergisi belki büyük, çarpıcı bir söylem

üretemiyor. Ama bu zeki kadın, büyük harfli olabilecek her şeye tepkili olduğundandır bu.

Tatlı, hoş bir iğnelenme tonunda okurca başlarda ilgiyle izlenebilen ve benimsenebilen roman,

sonlara doğru gücünü yitiriyor. Dürüst, içten ve hınzır dilini kadınla buluşturan Acu, umarım

birkaç taşı yerinden oynatabilir. Yazınsal açıdan değil ama düşünsel, duygusal açıdan Acu‟yu

yakınım, hısımım gibi görüyorum.

* Gölcük, Mavi Neşe; Kar Beyrut Kar, Agora Yayınları, 1. basım, 2005,

İstanbul, 150 s.

Bu 1975 Diyarbakır doğumlu yazarı tanımak için okumak istedim ama ne denli

dirensem de okumada, başarılı olamadım. Metin zor olduğundan değil, en soyut metinleri bile

sürüklenerek okuyabilmiş biri olarak Gölcük‟ün metinlerinde beni geri iten şey, içtensizlik,

biçimcilik, kimliksizlik olabilir… mi?

* Erbil, Leyla; Gecede, Adam Yayınları, 1. basım, 1968, İstanbul, 86 s.

İşte bir Leyla Erbil klasiği, aynı zamanda Türk Yazını klasiği. Bir doruk olarak (1968)

yapacağını yapmış(tır) Türk yazısı içinde.

Dil (Türkçe) devrimci bir kere. Canlı, devingen, açılı, sorucu, esnek ve (d)uyarlı.

Page 51: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

51

Bu öykülerin bir yeni soluk taşıdığını da hissediyorum. Bir tür konformizm saldırısı gibi

algılanabilir anlatı (genelinde). Bu dünyada kimseye rahat huzur yok (İyi ki!). Kalıcı, ebedi,

saltık aldatmacalar bok dolu bağırsaklardan başka şey değiller.

İşte Erbil ve onun gençliği. Hırçınlığı ise bugüne gelir. O güzelim bilge sorguları

yapakor. Demek, saygın biri. Hakkını teslim etmeliyim.

Gecede bir (zor) başyapıt sayılabilir.

Tüm öyküler eşsiz olmakla birlikte Vapur‟u unutmam olanaksız. Ya Ayna, Hokkabazın

Çağrısı, Ölü, Tanrı.

* Aysever, Enver; Bir An Bin Parça, Epsilon Yayınları, 1. basım, 2006,

İstanbul, 312 s.

Aysever‟in romanı ölçünleri tutturan kötü bir kitap. Bana okur olarak hiçbir şey

taşımıyor. Oya Baydar‟ı anımsatması boşuna değil. Ölçün anlatıyı sanat yapmaya yetmiyor.

Kişiler, bunların birbirlerine karşı duruşları, anlatı/anlatıcı ilişkileri, yapısal bütünlük, vb. öyle

çok konuda tekliyor ki roman, söyleyebileceğim daha iyi bir şey yok yazık ki. Kendi varlık

dayanağından yoksun, hepsi bu.

* Bilbaşar, Kemal; Cemo, Can Yayınları, 6. basım, 2005, İstanbul, 228 s.

1967 TDK roman ödüllü kitap Bilbaşar‟da bir çıkışa da işaret. Kendi çizgisini

zorlamaktan öte dönüştürüyor. Mitolojik (destansı) bir anlatı örgüsüyle Türk dili boyutlanıp

çoğalıyor. Tragedyanın zamanlarüstü geçerliliği bu kitabı kabul edilebilir kılıyor. Anadolu

deyiş biçemi nasıl oluyorsa Denizin Çağırışı‟nın ardından gelebiliyor. Bilbaşar çok şaşırtıcı

bir yazar, inişli çıkışlı bir yazı tarihi var. 1967‟nin bu romanı kırdan kahraman üretme

çizgisini de halkçılık temelinde sürdürüyor. Çatışmanın oldukça ilkel betimi dilin (anlatı

dilinin) evrenselligi ile gideriliyor, geriye derin bilinçte varlığını koruyan halköyküsü kalıyor,

kuşaklar boyunca aktarılan bir efsane olarak. Halk, bu çocuk, destanlarla kendini iyileştiriyor.

Bilbaşar yazıları her zaman buna işaret etmese de oldukça zeki, donanımlı bir yazar. Rauf

Mutluay‟ın Memo girişindeki yazısı Bilbaşar‟ı ne kadar yakalıyor acaba?

* Lentricchia,F./McAuliffe, J.; Katiller, Sanatçılar ve Teröristler, Ayrıntı

Yayınları, 1. basım, 2004, İstanbul, 208 s.

İkilinin (ABD) 11 Eylül ikiz kuleler saldırısını izleyen yılda (2003) ele aldığı yapıt,

sanatın romantizmden bu yana özellikle, hiç de masum, ellerinin temiz olmadığını savlıyor.

Yıkıcılığı sanatının amacı sayan sanatçı ve yapıt örnekleriyle (yer yer parlak çözümlemeler de

yaparak) şiddetin sanatla sandığımızdan daha yakın durduğunu belirten çalışma, William

Wordsworth, Unabomber, Don deLillo (Mao II), Norman Mailer, Fyodor Dostoyevsky (Suç

ve Ceza), Martin Scorsese (The King of Comedy), Bret Easton Ellis (Amerikan Sapığı),

Joseph Conrad (Karanlığın Yüreği), John Cassavetes (Shadows), Thomas Mann (Venedik‟te

Ölüm), Francis Ford Coppola (Apocalypse Now), Jean Genet (Balkon, Hizmetçiler,

Paravanlar), Frederick Douglas, Hermann Melville (Bartleby), J.M.Sygne (Babayiğit),

Page 52: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

52

Thomas Bernhard (Wittgenstein‟ın Yeğeni), Heinrich von Kleist örnekleri üzerinde

yoğunlaşıyor.

* Keskin, Birhan; Kim Bağışlayacak Beni, Metis Yayınları, 1. basım,

2005, İstanbul, 175 s.

1963 doğumlu şairin ilk beş kitabını (Delilirikler, 1991; Bakarsın Üzgün Dönerim,

1994; Cinayet Kışı+İki Mektup, 1996; Yirmi Lak Tablet+Yolcunun Siyah Bavulu, 1999;

Yeryüzü Halleri, 2002) içeren toplamda, rastgele bir gezintinin önüme çıkardığı kimi düşünce

ve mistik arınımla ilgili büyüleyici birkaç dize beni Keskin okuru yaptı. Pişman olmasam da

umduğumu bulmuş değilim. Çünkü zaman içinde geriye doğru dizilmiş kitaplar Keskin‟deki

mistik derinleşmeyi ve inanca özgü bir dili zaman içinde nasıl yetkinleştirdiğini gösteriyor

olsa da ardından okuduğum Y‟ol (2006) düşkırıklığı yaşamama yol açtı. Yine de eşsiz

dizeleri, hatta birkaç şiiri var, derim.

* Keskin, Birhan; Y‟ol, Metis Yayınları, 1. basım, 2006, İstanbul, 72 s.

Keskin bu kitapla geriye savruluyor. Bence doruk 1999 yapıtı. Ama Ba adlı kitabını

okumadan karar vermemeliyim.

* Bergman, Ingmar; Katiller, Büyülü Fener, Çev. Gökçin Taşkın, AFA

Yayınları, 1. basım, 1990, İstanbul, 335 s.

Kendine karşı da acımasız bu büyük İsveçli sinema yönetmeninin aynı zamanda bir

yazar duyarlığı da taşıması şaşırtıcı değil. Bergman kendisine kimi göndermeler de yaparak

yaratma sürecinin katı, ödünsüz ve bir o denli özgürlük tutkusuyla tutuşan yanını yazınsal

diyebileceğim bir kurgu içerisinde sergiliyor. Sinematografik çağrışımların yapaylığına karşın

anti konformizminde etkileyici, dürüst ve hoş bir şeyler taşıyor Bergman‟ın anıları.

Asıl önemli olan filmografisinin ne denli özyaşamıyla doğrudan ilgili olduğuydu. Bana

öyle geldi ki Bergman yaşadığı her ne ise (yapay ya da içten) onu görüntüledi. Kişisel

varlığını tüm bozma girişimlerine karşın altta yatan oldukça sağlam ve özgüvenli klasik

duygusu kendini duyumsatıyor elbette.

Annesine babasına bile borçsuz olduğundan yalan ona yakışıyor diyeceğim. Aldatmak

gerçeği yeniden ve bir başka biçimde kurmak değil de ne? Onun ihanet etmeye sonuna değin

hakkı vardı. İhanet etti.

Bilerek isteyerek sapkındı, patolojiydi. Bu izlenimi veriyor.

* Baran, Ethem; Bozkırın Uzak Bahçeleri, Doğan Yayınları, 1. basım,

2006, İstanbul, 146 s.

Baran yazarlarımdan biri.

Page 53: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

53

Onun katmerli dili, sabırlı okura gizlerini açıyor sonunda, hiç daha önce duymadığı bir

duyguyu seriyor önüne. Unutulmuşun, anımsanmayanın, orda bırakılıvermişin, geçiştirilmiş

an‟ın, şu yeniyetmeliğin, hem zamanın birden bir duvar gibi insanın önünde dikiliverişinin, o

zamanın üstesinden bir türlü gelinemeyişin büyüleyici öyküleri. Bir de su tıpkılama duygusu

olmasa. Nedense Baran başkasının dilini taşıyor gibi. Belki de yanılıyorum.

O küçüğün içinde yatan büyüğü gören birisi.

Öykülerini derecelendirmek olanaksız. En iyi öykülerini seçmeye çalışmam boşuna

oldu. Herhangi birinden vazgeçemedim. Bence geleceğin önemli öykücülerinden Baran.

*

Erbil, Leyla; Tuhaf Bir Kadın, Cem Yayınları, 3. basım, 1980,

İstanbul, 152 s.

Erbil, Leyla; Tuhaf Bir Kadın, Okuyan Us Yayınları, 7. basım, 2005,

İstanbul, 163 s.

1971‟de yayınlanan bu roman nasıl yankılandı anımsamıyorum. Bu köktenci ruh taşıyan

romanıyla Erbil birçok şeyi (tabu) sarsalamış, silkelemiş olmalı.

Dört bölümde kurmuş romanını Erbil: Kız, Baba, Ana, Kadın.

Devrimciliği yalnızca içeriğinde kalmayan, dilde, anlatı katmanında, yapıda, hatta

romanın ruhunda süren Tuhaf Bir Kadın yazınımızın önemli kımıldatıcılarından,

kaldıraçlarından bence. Ders dolu. Kuşkusuz Erbil‟e hayran olmamak olanaksız. Zaten

Gecede öyküleri böyle bir romanı (devrimi) önceliyordu.

Bilinç akışının Türkçeye yedirilişi ve yerelleştirilmesi bir yana, dil ağızlaşıyor, giderek

bireyleşiyor, bir canlı kişinin sözüne dönüşüyor. Yerel kimlik dilden taşıyor. Olağanüstü.

Bütün bunların arkasındaki o yatıştıralamayan öfkeye gelince, işte bu yatıştırılamayışı,

bu diriliğiyle, bu öfke, işte bu güzelliğiyle beni aldı götürdü, bunun için yazara yürekten

tesekkür ediyorum.

Romanın Okuyan Us Yayınlarından yeni baskısını da aldım ve şunu gördüm. Erbil hatır

gönül dinlemez biri. Romanı bu yüzden diri, canlı onun. Mustafa Suphi hakkında yeni

kaynaklardan yeni bilgiler bu yeni baskıya ara bölüm olarak girmiş. Okura hesap verecek

değil ya Leyla Erbil. Bu ödünsüzlüğüne hayran kaldım. Gerekirse okurun da ağzının payını

verebilir. Hiç ödül ummamış, beklememiş ki. Bu yüzden de kimseye yaltaklanmamış.

Önce saygın bir insan, sonra büyük bir yazar Erbil. Şimdi burada, böyle düşünüyorum.

*

Bilbaşar, Kemal; Memo, Can Yayınları, 1. basım, 2003, İstanbul, 468 s.

İlk kez 1968‟de (?) yayınlanan roman Cemo‟yu sürdürüyor ve onun Türk yazınında

açtığı dilsel çığırı geliştiriyor. Şeyh Sait ayaklanması çevresinde Alevi Kürt aşiretleri ve

köylerinin dalgalanmaları ve bu tarihsel bağlamda destansı sevda örgülemeleri Anadolu

Türk/Kürt sözlü anlatı geleneğini yeni bir düzlemde albaştan kuruyor. Bir tek şeyi anlamayı

çok istiyorum Bilbaşar okuru olarak. Bu halk ağzını, bu epik dili nerede, nasıl algıladı,

kavradı ve yazıya dönüştürebildi. Kendi kişisel tarihinde bu kavrayışın kaynakları nedir?

İpucu hiç yok yazık ki. Eleştirimizin en büyük eksiği sorusuz oluşu bana kalırsa.

Bilbaşar bunu hem de, 60‟ların sonunda yaptı. Cumhuriyete ve onun kurumlarına

mesafeli duruşu da ayrıca ilgiye değerdi. Şunu kanıtladı ki tarihsel tüm olaylar için verilen

Page 54: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

54

kapsayıcı yargılar, tarihi belki de gerçekten yapan binbir çelişki ve ayrıntıları ve o ayrıntıların

içindeki o çavuşu, o tekmelenen kadının karnındaki çocuğu, çancı ustası ozan Memo‟yu,

devletin kolunun iyi ve kötü yüzünü, isyancının kim olduğunu, neye, niçin isyan ettiğini

ıskalamaktadır. Bilbaşar‟inki elbette Türk Yazınına (Kürt Yazınına değil) bir katkıdır. Çünkü

Türkçe çığırılmış, söylenmiş, onunla güzelleşmiş bir dille Alevi Kürtünün (Anadolulu

kardeşimizin) sevdası yankılanmakta kitap boyu.

Memo nasıl tuz yalamış keçileri çaldığı kavalla suyun üzerinden bir damla su içmeden

geçirmişse, Bilbaşar da beni her şeyi unuttururcasına kitabının üzerinden aşırttı diyebilirim.

Türünün iyi bir örneği olmayabilir, ama Türkçenin has dile gelişidir bu roman.

Bir Dersim Türküsü. Yanık. Ne aşklar yaşandı ve ne aşklarda ölündü. Bu içimi

kavuruyor, acım derinleşiyor.

*

Yücel, Tahsin; Gökdelen, Can Yayınları, 1. basım, 2006, İstanbul, 287

s.

Seçik, ayıklanmış, soyut, güncele yönelik bir Yücel yergisi, yazınımıza, üstelik hadi

yergi yazınımıza ne katıyor? Onun kurgusunun sağlam yapısı, dil duyarlığı, humoru, vb.

yapıtını vazgeçilmez bir romana dönüştüremiyor. Ama Türk Yazın geleneğinin en iyi kalıtçısı

olan Yücel, bence yazınımızın yazınsal değer taşırlık dışında kalan işlevsel değer taşırlığının

ayrımında, bilincinde bir aydın olarak, aslında yalnızca bir yazar değil, bir Türk aydını olarak

yaklaşıyor işine. İşte buradan bu kitap çıkıyor. Bu kitapta yergi büyük dünya ve Türk

örneklerinde olduğu gibi „karnaval‟ duygusu taşımıyor (böyle olmasını dilerdim), Sterne,

Aziz Nesin neyi gerçekleştirdi, bunu şimdi anlıyorum.

Yalan‟ın, Kumru ile Kumru‟nun gerisinde Gökdelen, önemsiz mi? Asla. Hatta canalıcı.

Sorun benim okurluğumun nitelik değiştirmesinde. Tada, yazın hazzına, bu kişisel, bencil

duygulara daha yakın duruyorum (yaşımla kuşkusuz, ilgili olarak).

Günümüzün postmodern mantığı düz bir çizgide izleniyor ve sonuç: yargı da

özelleştirilmeli. Hangi gerekçe tersine yatırabilir ki düşüncemizi.

Eğer yaşadığımız girdi‟mizi oluşturuyor, onu veri alıyorsak. Demek bağlamı da(hi)

tartışmalıyız, hem de çok gecikmeden.

*

Yourcenar, Marguerite; Hadrianus‟un Anıları, Çev. Nili Bilkur, Adam

Yayınları, 1. basım, 1984, İstanbul, 277 s.

Yourcenar‟ın başyapıtı olabilir mi? On yıllara yayılan bir araştırmanın ürünü olan

romanın yazım öyküsünü ve sancılarını da bir tür günlük biçiminde romanın sonuna eklemiş

Yourcenar. 2. yüzyılın bu büyük ve bilge imparatorunun gözünden, hatta yüreğinden dünyaya

bakmak olanaklıymış demek. Bunun için oldukça dürüst ve çalışkan olmak yetmeyebilir.

Arkasında taşıdığı evrensel yükü ayrımsamış, bunu içselleştirmiş, herhangi birinden ayrımını

ve ayrımsızlığını görmüş, kendi imparatorluğu önünde insan olarak da durmuş, yüzünde acı

duymanın sonsuz ve kızıl alazı dalgalanmış, kendi süreksizliğinden kalıcı olana işaretler

yollamış, sevmiş, ama sevmeyi „bilmiş‟, sevmenin „acı çekmek‟ olduğunu da bilmiş bir Sezar:

Hadrianus. Onun profilden duruşunu yakalamış Yourcenar, bunun peşine düşmüş daha

Page 55: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

55

doğrusu. Bu imgeydi kımıldatan, başlatan diyor notlarında. Yaşam bir imparator için bile

kırılgan yeterince, bunu anlamamı sağlıyor Yourcenar ve onun bedenine, onun bedeninin

üzerinde biriken karı silkeleyişine, pelerinini yüzüne kaldırışına, İspanyadaki çocukluk

görüntüsüne, Fırat‟ın suyunda yansıyan yüzüne, onun Antinous‟u okşayışına bakmamı. Bir

insan, böyle bir şey olabilir mi, bir insan görünür oluyor, beliriyor, yoğun kıvamlı bir dilin,

geçiştirmeyen, dolduran ve yolalan, dalgalı bir dilin ilerleyişiyle.

Baskı kötü ve eskiydi. Dizgi yanlışları vardı.

İnsan dostluğunun dingin keyifleri benim için yok artık; insanlar beni artık sevemeyecek

kadar beğeniyor ve saygı duyuyorlar (225).

Bunu düşünebilen Hadrianus, bu denli umutsuz muydu. Gökyüzünde süzülen kartal, ölü

bir kartal mıydı gerçekte? Hadrianus yalnız mıydı, yalnızlığını gören biri mi?

Bana, iyi olmak için, mutlu olmak için bir tek neden, bir tek geçerli neden gösterin.

Bu dünyada, bu kentte, burada, böyle…

*

Keskin, Birhan; Ba,

Metis Yayınları, 1. basım, Mart 2005, İstanbul, 47 s.

Keskin ilgilenilmesi gereken, salınımlı iç dünyası ve arayışıyla dikkati çeken bir şair.

Kişiselden gizeme kayan gidiş gelişli dili, yer yer güzel dönüşler, duruşlar da içeriyor. Usa

sığmaz güzellikte „mısra-ı berceste‟leri var. Yapıyla ezgi arasında dengeye ulaşamamış ama

yakın duran şiiri gelişmeye açık. Geleceğin önemli şairlerinden biri olacak gibi geliyor bana,

temalarını genişletir, bağlamlarını yeni ufuklar içinde yeniden, hep yeniden tanımlamaya

üşenmezse. Çünkü tasavvuf seni alır derinleştirir, bir yere getirir, öyle bir yere getirir ki,

arkasında duran yalnızca „boşluk, hiçlik‟ olabilir. Kaç tasavvuf ehli bu riski göze almıştır

bilmem, ama bize öyküsü aktarılan (uydurulan) çoktur. Bu çokluk çok da soru işareti kaldırır.

„Zarif kardeşim benim‟ diyebilen birinde iş var bana kalırsa.

*

Bauchau, Henry; Mavi Çocuk, Çev. Sosi Dolanoğlu, Metis Yayınları, 1.

basım, Eylül 2005, İstanbul, 329 s.

Belçikalı yazar Bauchau‟nun okuduğum ilk kitabı. Kendi yazdığı en son romanı olabilir

1913 doğumlu bu yaşlı yazarın (Roman 2004 yılında basılmış). Yazarlık ve yayıncılığını ileri

yaşlarında ergenlik çağı uzmanı terapistlikle bütünleştiren Bachau kendi iş deneyimiyle ve

yazarlık ustalığıyla bu duyarlı, kırılgan, içtenlikli anlatıyı kotarabilmiş.

Aslında „başlangıçtaki kaos‟a (George Braque) kadar inme denemesi bu roman.

Savsızlığı, denemeyi, gündelik‟in sonsuz çeşitliliğini tedavinin çıkış noktasına koyan Bachau,

durum dilini (yansılama) başarıyla kullanışıyla da (Türkçe‟de Dolanoğlu üstesinden gelmiş

bunun bence) dikkati çekiyor. Suçu, korkuyu, kaygıyı paylaştıran, üleştiren olgun, deneyimli

tutum, aynı zamanda bir yazarlık yaklaşımı olarak da romanın omurgası içine yerleşiyor,

gelişmiş, incelmiş bir sinir aygıtı gibi çalışıyor.

Orion‟un ikileşmesi, Veronique‟in (terapist öğretmen) çelişkileri, ikileşmeleri ile,

Veronique‟in eşi Vasco‟nun müzik içinde ve müzikle mühendisliği arasında ikileşmeleri

Page 56: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

56

hepimizin gerçekte üzerine gelen ışınlara, üçyüz beyaz atlıya, şeytan‟a ikna edici bir

gönderme sayılmamalı mı?

Öykü aynı zamanda yaşamın karşılayamadıklarına ve hiçbir zaman

karşılayamayacaklarına da işaret ediyor. Yenilgi süreklidir, iyileşme ise kabul etme‟dir. Kabul

etmenin tek koşulu ise güvenmektir. Güvenmek.

İş Mavi Çocuk‟un varlığında düğümleniyor. Mavi Çocuk varsa yaşamaya değer bir

şeyler de var. Onu taşıyabilecek gücü bulabilelim yeter ki içimizde. Öyle zor ki bu?

Veronique işte bu nedenle Orion‟a destek verirken kendini onarıyor aynı zamanda.

Orion da iyileştiren bir sayrı (hasta). Zaten başka türlü olabilir mi?

Bauchau‟nun saydam anlatısı tüm bu yapıyı ve ilişki biçimini olabilir ve geçerli kılıyor.

Bu romanın da buradan gelen bir iyileştirici gücü var. Bize arkamız sıra seyirten

Minotaurus‟u gösterdiği ve onunla baş edebilmenin yollarını, yaşadığımız labirent

içerisinde…

*

Hobsbawm, Eric; Tuhaf Zamanlar, Çev. Saliha Nilüfer, İletişim

Yayınları, 1. basım, 2006, İstanbul, 549 s.

Bu önemli Marksist tarihçinin yirminci yüzyılı kuşatan anıları beni tam anlamıyla

doyuramasa da ilgiyi hak ediyor (mu?). Bildiğimiz türde bir anı kitabı değil bu. Tarihçinin

özgün bakışıyla ilgili dayanak noktalarını, ipuçlarını, beslenme havzasını okura iletme gibi

öğretici bir tutumun yanı sıra tarih yapanla tarih yazan eytişimine (diyalektik) ilginç ve zor bir

örnek olarak seçiliyor.

Hobsbawm sanki otopsi masasında tarihin derisini yüzen bir öğretmen gibi tarihsel

olay‟la kendi bakışı arasındaki mesafenin değişkenliğini göz önünde sürekli tutarak, cazın

ritmine, doğaçlama yeteneğine de kendi yöntembilimi girdisi olarak gereken ve yeterli yeri

tanıyor. Onun tarihi gibi anıları da bir caz yorumu gibi.

Alçakgönüllülük elbette bu görkemli yaşama yakışıyor.

*

Engin, Aydın; Kitabın Adı Budur „Tan Oral Kitabı‟, Türkiye İş

Bankası Yayınları, 1. basım, Şubat 2006, İstanbul, 584 s.

Aydın Engin‟i çok sevmemin de rolü var kitabı okumamda. Onun usta, sevecen,

gerçekte de yansız sorularıyla bence Cumhuriyet Gazetesi arka sayfa karikatüristi Tan Oral‟ın

doğruya yakın bir resmi çıkıyor. Tan Oral‟ın tam bunu isteyip istemediğinden emin değilim.

Tan Oral beni, tıpkı Doğan Cüceloğlu‟nunki gibi çokça düşkırıklığına uğrattı. Sonuçta

katılmadığım çok az görüşü var. İnsan, kadın erkek ilişkilerindeki rahatlığı vb. belki doğru.

Ama altta yatan egemen olmak, eril kişi olmak ve bunun getirdiği bir tür şımarıklık benim

için yeterince huzur kaçırıcıydı. Seçimleri bu denli doğru ve yanılmayan (yanlış yaptım

derken bile insan bunu duyumsuyor) bir insan çıkar bir gün dünyaya da çeki düzen vermeye

kalkar. Kendiyle, kendi açıklamasıyla bu kadar doymuş biri oluşu sanırım beni rahatsız eden

şey.

Mizah‟a yüklediği özel anlam önemli, ama yeni değil. Yaşamı hafife almış gerçekte,

buna karşılık iyi anladığı savında. O zaman geriye ne kalır?

Page 57: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

57

*

Ullman, Liv; Değişim, Çev.Nur Nirven, AFA Yayınları, 1. basım,

Haziran 1988, İstanbul, 227 s.

Liv Ullman‟ın, bu büyük Norveçli oyuncunun kırık dökük anıları bir tür günah çıkarma

işlevi görmüş belle ki. Kendisine o denli gömülü ki, anı diye bir tür olur mu, diye yeniden

düşündüm. Kişisel deneyimi paylaşıma açmaksa anı, o zaman buna uygun bir dil ve yol

tutturmalı. İnsanların önüne kendini koyma cesareti tartışmayı da kuşkusuz beraberinde

getirir. Ama vurgu özel‟in üzerindeyse ve buradan bir tartışma çıkamıyorsa, neden beni

(okuru) ilgilendirsin ki birilerinin anısı.

Bilgi(lenme) kırıntıları için anı okunur mu? Bu türü Neruda‟ya ve diğer parlak örneklere

karşın ciddiye alamıyorum ne yazık ki.

Yaşamında kızı Linn‟in (Bergman‟la birlikteliğinden), Ingmar Bergman‟ın, Farö

Adasının, yurdu Norveç‟in (özellikle bu yeterince dokunaklıydı) çok önemli olduğu

anlaşılıyor.

*

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Savaş ve Barış 1, Çev. Leyla Soykut, Cem

Yayınları, 1. basım, 1968, İstanbul, 575 s.

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Savaş ve Barış 2, Çev. Leyla Soykut, Cem

Yayınları, 1. basım, 1969, İstanbul, 583-1128 s.

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Savaş ve Barış 3, Çev. Leyla Soykut, Cem

Yayınları, 1. basım, 1970, İstanbul, 1135-1715 s.

Tolstoy, Lev Nikolayeviç; Savaş ve Barış 4, Çev. Leyla Soykut, Cem

Yayınları, 1. basım, 1971, İstanbul, 534 s.

Tolstoy nedir? Savaş ve Barış‟ın anlamı nedir? Bunu yazık ki birinci ciltin önsözü (K.

Lomunov) veremiyor. Onun üzerine yazılan, yapılan çalışmalar sayısız kuşkusuz. Tolstoy

kurumları, sağlığından başlayarak oluşmuş… Gorki, Savaş ve Barış için 19. yüzyılda tüm

dünyada yazılmış en iyi kitap derken aldanmıyordu. Balzac‟ın dev çabayla (yaşamı pahasına)

İnsanlık Komedyası‟nda yakalamaya çalıştığı şeyi, Fransa toplumunun ruhunu, işte Tolstoy

bir nehir roman içerisinde, görkemli bir tansıkla, Rus toplumu için gerçekleştiriyor, Rus

karakteri olaylar içinde kararıyor ve aydınlanıyor, ama deviniyordu.

Ayrıntının bütünle ilişkisini kavrayış gücü beni büyüledi diyebilirim. Usun yaşamla,

doğayla hesaplaşma gücü ve cesareti eşsiz sayfaların altındaki giz. Toplum, sınıf, birey

kendisi gibi davranıyor. Halk kendisini gösteriyor onun kavrayıcı bakışı içinde. Onun gibi

vazgeçmiş, sınıfını yadsımış biri olmak mı gerekiyor bunu için? O yüzden mi ufku sonsuz

açılımlar içeriyor. Her anlattığı şey ayrı ayrı değer kazanıyor, kendi başına var olabiliyor.

Onun imgelerinin varlıkbilimi üzerine mutlaka çözümlemeler vardır. Eposunu ise ayrı

değerlendirmeli. Ama öndeki karakterlere karşın arkada duran topluluk ruhunun yansıması

içinde öykü destansı bir anlatı, tat kazanıyor. Anlatısının akışkan ve demokratik oluşu onu

aynı zamanda anlatı tekniği açısından da bir öncü yapıyor. Kim Tolstoy‟un yazısındaki

„demokratik‟liğin ayrımında acaba?

Page 58: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

58

Okur şu ya da bu kişi üzerinden bir yaşama tanıklık ediyor. Bunu derinlemesine

hissediyor. Etik değerler, iyi ve kötü kendisini sorguluyor. Her şey kendiliğinden, çok doğal

bir biçimde çiftyanlılık niteliğini taşıyor. Her şey hem kendisi, hem de kendisinden fazla bir

şey. Buna atlar, sis, insanlar, üniformalar, sofralar, her şey dahil. Onun (Tolstoy‟un) ökesi

(dehası) yalınlığın içinde kavranabilir.

O her şeyi yadsıdığı için her şeyin, tüm bir yaşamın sahibi olabildi. Herşeyi yitirmesi,

mülksüzleşmesi gerekiyordu.

(Tolstoy üzerine okudukça yazılacak).

*

Tolstoy hakkında yazdığım bu notların bir bölümünü yitirdim. Bu yüzden içimden

gelmedi yeniden dönmek.

Şimdi son cildi (dördüncü) okuyorum. Ama atlayarak, son bölümü, yani Tolstoy‟un

bana Hegel izleri taşıyan tarih felsefesi üzerine görkemli, etkileyici o bölümü okumadan

edemedim. Acaba kuramsal tarih çalışmaları, bu el yordamıyla ve anlatılarıyla

kaçınılmazcasına böyle bir tarih felsefesine ulaşmış Tolstoy‟u ne ölçüde değerlendirdi? Yoksa

kurgudan türeyen kurmaca bir tarih görüşü olarak dışarıda mı tutuldu bu deneme. Ama şöyle

düşünüyorum: Tolstoy, Savaş ve Barış‟ı yazdıysa bu 50-60 sayfadaki kristalleşme için

yazmıştır ya da bu felsefe, muhteşem yapıtın kaçınılmaz sonuydu (o kadar, bütün, tam bir

yapıya yakın duruyor ki Savaş ve Barış, felsefe içermesiz olmazdı).

Orada, Savaş ve Barış‟ta sahneler var. Bir olay, bir söyleşi, bir dizi eylem… Bu

sahnelere başka bir yaşantı parçasına tanıklık edercesine tanık oluyoruz ve inanılmaz bir

biçimde bu ayrıntının bizde bıraktığı izlenim bu sahnenin sınırlarını aşıyor, onun üzerinden

tüm bir topluluk, köylüler, aristokratlar, askerler, savaşlar, çarlar, 1812, bir tarih akıp geliyor,

içimizden geçerek gidiyor.

Birikiyor demedim, diyemem çünkü Tolstoy‟da bir de bu var. Sana parmağıyla bir şeyi

gösterir, seni duygu fırtınaları içerisinde allak bullak etmişken, sen gösterilmeyen yaşantılarla,

evrenin bir başka köşesindeki yaşamla, varlıkla buluşur, barışırsın. Başka yerlerdeki, o

gösterilmeyen yaşamların kanıtı oluyor gösterdiği Tolstoy‟un. Böyle bir şey olabilir mi? Bu

yüzden sarsılıyorum, gözlerim ikide bir sulanıyor. Komik, gülünç, sevgi ve neşe dolu bir

yemek masası, coşkulu bir salon toplantısı, bir köylü kulübesindeki eğlenti bile buna neden

olabiliyor.

Tolstoy‟un beni getirdiği, getirmek isteyebileceği kıvamdayım. Onun işaret ettiği şey bir

tansık (mucize) ve beni bu tansık bağlıyor, inandırıyor kendisine.

Daha uzun yazacağım.

*

Önsözdeki Lomunov, Tolstoy‟un oluşturduğu Rus karakteri olarak köylü Karatayev‟e

işaret ediyor, bunun yeterince geliştirilemediğini söylüyordu yanlış anımsamıyorsam. Ama

bunda birazdan fazla haksızlık var. Tolstoy‟un tüm yapıtı işte tam da bu karakteri ortaya

çıkarıyor, Piyer‟in, Andrey‟in, Nataşa‟nın, Nikolay‟ın, Kutuzov‟un ve yüzlerce kişisinin

arkasında. Tolstoy bir ulusa ve onun ruhuna gönderme yapıyor, bir kurucu gibi çalışıyor.

Onda kitlenin de büründüğü ayrı, tek tek bireylerin toplamını aşan kişilik, görünür oluyor. Bu

noktada Lermontov‟un, Puşkin‟in, bir ölçüde Gogol‟ün (ama bir ölçüde) yaptığı şeyi

tamamlıyor diyeceğim. Dostoyevski‟nin yaptığı Rus ruhunu ortaya çıkarmak değil, yapmaktı,

bu ayrı bir şey.

Bu ikinci okuma (yıllar sonra) kuşkusuz yeterince sarsıcıydı benim için. Çünkü başyapıt

nitemi kullandığım pek çok yapıtın, karşılaştırıldığında boyutsuz kalabileceğini de görebildim

böylelikle. Nedenini düşündüğümde, bunu Tolstoy‟la ilintilendirerek „sevgi dini‟ demek

istiyorum. Tolstoy‟un hiristiyanlığı hiçbir kalıba, biçimin içine sığmaz. Hatta buna

Page 59: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

59

hiristiyanlık demek ne denli doğru olur ki? Onun sevgisinde inanç kalıplarını kendiliğinden

kırıp parçalayan bir şey var. Buna hümanizma denebilir mi? Daha çok meraklı, anlamak

isteyen bir çocuk girişimi, niyeti olarak yorumlayabilirim bunu. O davet ediyor, perdeyi

aralıyor, buyurun bakın, diyor, bizimle birlikte izleyerek. İzlerken şaşıp kalarak yaşamın

görkemli cümbüşüne… Yoo, böyle olmaz. Delidolu akıyor görünse de yaşam, tüm bunları

sarıp kucaklayacak, anlamlı kılacak bir açıklama, bir ilk neden olmalı. Köylü olan, toprakla

haşır neşir şu Rus (Tolstoy), kollarını burada sıvayarak işe koyuluyor. Düşünüyor,

düşündüğünü, insanlarını ve onların anlatılan öykülerini gözlemlerken ayrımsıyorum birden.

Düşünce de eylemin ve eyleyen varlığın arkasında sessiz, kapsayıcı, sarsıcı, dipten dibe

akıyor. Yaşam, düşüncesini de sırtlamış sürüklüyor. Tolstoy‟un ağzından dile geliyor.

Yaşamın kaynağı, bir düşüncesi, felsefesi var.

Anlıyorum ki (şimdi) Tarih Tolstoy‟un dediği gibi bireylerin birbirleriyle çelişik de

görünse o anda çıkarları, yalnızca kendi çıkarları için yapıp ettiklerinden ibaret ve anlıyorum

ki, Tolstoy sayfalar ve sayfalar boyu tarihi felsefesiyle, yaşamı düşüncesiyle buluştururken,

asıl yaptığı şey kendi yapıtının, sanatının felsefesini, düşüncesini kuramlaştırmaktı. Neden

yazarız, niye yazmalı, kimin için, nedir sanat (roman), vb. soruların yanıtı aranır Savaş ve

Barış boyunca. Tolstoy yapıta (sanata) ve etik‟e bakar. Kaçınılmaz biçimde böyle olur ve

Tolstoy‟u büyük yazar yapan şey de bu olur: bitmez tükenmezlik. Prenses Mariya, Nataşa

evlilikleri içinde (bu yeni durumda) yeni çatışmalara gebe sahnelerin eşiğinde orada

duruyorlar. Onların çocukları var. Prenses Mariya‟nın yeğeni, Andrey‟in oğlu 15 yaşında

gizemli geleceğin önünde öyle bırakılır. Oradan Dekabristler, nihilistler, anarşistler sökün

edecek. Rus yaşamı daha Ruslaşmış olarak Savaş ve Barış‟ın kaldığı yerden sürecek.

Tolstoy‟un okura verdiği bakış açısının özgünlüğü, bence en dikkate değer yanlarından.

Genellikle toplumun içinde kalarak en zengin anlatım açı ve tekniklerini, zaman ve uzam

içinde yer değiştirmelerine borçlu iyi sanatçılardan daha zengin ve daha fazla olarak Tolstoy

toplumsal bağlamı da bireyselleştirerek, ona bir üst bağlamdan bakıp, kutsal denen,

saltıklaştırılan insan toplumunun sürüselliğini, organik yanını görmeyi olanaklı kılıyor. Savaşı

bu denli kusursuz anlatabilmesinin arkasında da bu bakış açısı ve yöntemi var. Cepheyi,

cephedeki insanı, mangayı, tümeni, komutanı, imparatoru ve tümünü kapsayan devinimi, bu

tikelleşmiş tümü bile kendi, öz, varlıksal ikircimi içinde kararın bir adım önünde ya da

arkasında görebiliyor. O zaman her şey yaşamın içinde, olduğu gibi seyrediyormuşçasına

algılanabiliyor. Yaşamın özü: şu beliriyor. Rastlantı mı, zorunluluk mu değil, rastlantının

içindeki zorunluluk, zorunluluğun içindeki rastlantı.

Bir modelleme girişimi romanın kişileri arasında bir dizi rastlantı üzerinde

temellendirildiğini rahatlıkla kanıtlayabilir bize. Öte yandan tüm olay örgüsünde yazgının

ağır, kaçınılmaz elinin dayanılmaz ağırlığını da okurlar olarak derinden duyumsarız. Ama

romanı ne birine, ne ötekine indirgemek ve bununla açıklamak olanaklı… Tolstoy‟un yaptığı

şey, bu diyalektiği görünür kılmak, yaşamımızın her saniyesinin rastlansal temelini

yakaladığımızda, onun artık kaçınılmazlığını da teslim etmek.

Yaşamın ve Tolstoy‟un romanının zenginliği buradan geliyor. O an‟ın içine sıkışmış

çiftyanlılığa borçlu tüm varlık nedenini.

Romanın içinde, tıpkı denizde olduğu gibi çırpınan ve sürüklenen dalgalar yaşamları,

eylemleri kıyılara atıyor. Kırılan dalgalar, yaşamlar kendileri üzerine dönüp düşünüyorlar,

anlamaya çalışıyorlar ne olup bittiğini. Çıkardıkları sonuçlar onları kurtarmıyor belki, ama

bize arkadan gelen ikinci bir dalganın ipuçlarını da veriyor bunlar.

***

Bu noktada, nobelli yazarımız (Orhan Pamuk) editörlüğünde yayınlanan, İletişim

Tolstoy dizisinin Savaş ve Barış cildinin başına konan savlı (roman hakkında en ünlü

yorum!) metni artık okumayı daha çok erteleyemedim. Henri Troyat‟nın Tolstoy üzerine

Page 60: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

60

kitabının (Türkçeye çevrilmedi, neden acaba? Gogol, Dostoyevski, sanırım Çehov üzerine

yaşamöyküleri çevrildi de) Savaş ve Barış‟la ilgili bölümü konmuş çevirinin girişine. Beni

büyük düşkırıklığına uğratan ve Troyat‟yı gözümden oldukça düşüren bu çelişkili yazıyı

eleştireceğim gerçi. Tolstoy hakkında duygusal yaklaşımı bir yana bilimsel bir yazın eleştirisi

örneği de olmayan bu metin miymiş Savaş ve Barış üzerine en iyi yorum, yaman

meraklandım doğrusu. Troyat‟nın yüzeysel ve tepkisel tutumunu bir yana bırakıyorum,

İletişim Yayınevi‟ni ve Editör Orhan Pamuk‟u da kınıyorum. Aşağıda Tolstoy üzerine

anlamlı bulduğum birkaç yargısını alıntılayacağım Troyat‟nın öncelikle.

“The Dawn‟da Strakov, Tolstoy‟a gurur veren şu satırları yazdı:‟Nasıl bir büyüklük ve

denge! Başka hiçbir edebiyat bize kıyaslanabilir bir eser sunmuyor. Binlerce karakter,

binlerce sahne, hükümetler ve ailelerin dünyaları, tarih; savaş, bebeğin ilk ağlayışından,

ölmek üzere olan piskoposun özenle seçilmiş son sözlerine kadar insan yaşamının her anı…

Üstelik hiç kimse bir başkasının gölgesinde kalmamış, hiçbir sahne ya da izlenim bir başkası

tarafından bozulmamış, bölümlerde olduğu gibi, bütünde de her şey açık, her şey uyumlu‟”.

“Savaş ve Barış‟a ait notların birinde Tolstoy, kitabın bir roman olmadığını, bir şii ya

da bir tarihi günce de sayılamayacağını; bunun yeni bir ifade biçimi olduğunu ve „yazarın

anlatmak istediklerine uygun olarak tasarlandığını‟ söyledi. Böylelikle bütün edebi

biçimlerden bağımsızlığını ilan ederek, okurları da eski alışkanlıklarını bırakmaya ve

kendilerince eserin genel yapısını keşfetmek için karakterlerin ve kurgunun ötesine geçmeye

çağırdı. Ve gerçekten, ancak gözler resmin içindeki binlerce detaya odaklanmaktan

uzaklaştığında, bütünün ihtişamı belirgin hale geliyordu. Sonrasında, bireysel kaderlerin

kargaşa ve kalabalığının çok ötesinde, evrene hükmeden ebedi yasalar ortaya çıkıyordu.

Doğum, ölüm, aşk, hırs, kıskançlık, acı, hiçlik; insanoğlunun derin ve durgun soluğu bizi

yüzümüzden vuruyordu.”

“Tolstoy‟un mucizesi de budur: Hepsi birbirinden farklı, hafif ama unutulmayacak

darbelerle çizilen yüzlerce karaktere, yaşamı armağan eder: askerler, işçiler, generaller, yüce

soylular, genç bakireler ve kadınlar. Kolaylıkla yaşı, cinsiyeti ve sosyal sınıfı değiştirerek

birinden diğerine geçer. Her birine ona özgü bir düşünce ve konuşma biçimi, bir fiziksel

görünüm, etten kemikten bir ağırlık, bir geçmiş ve hatta bir koku verir. Eğer bunlar (…)

istisnai insanlar olsalardı, bu kadar takdire değer bir şey kalmayacaktı. Ama hayır: bu

dramın kahramanları, sokakta rastlamış olsak merakımızı uyandırmayacak kadar sıradan

insanlar.”

“Kitabın anıtsal boyutlarına rağmen bu ayrıntı düşkünlüğü Tolstoy‟u bir an için bile

terk etmez.

“Tolstoy‟un bu yöntemi kullanarak karakterlerini hareketsizlikle dondurduğu sonucu

çıkarılmamalıdır. Aksine, insanın kişiliğinin karmaşık, dinamik ve değişken olduğuna

inanarak, kişilerini ortamlarına göre farklı ışıklarda göstermeyi başarır”.

“Bu türden binlerce gözlemle Tolstoy, karakterlerinin her birinin etrafında kesin bir

atmosfer yaratır. Her biri çok zor fark edilir bir sempati ve antipati örgüsünün arasında kalır.

En belirsiz jest bile, başka bir sürü bilinçte yankılanır. Prens Andrey, Piyer, Nataşa ve

Prenses Mariya, her zaman aynı yandan görünen tek boyutlu resimler değillerdir; okur

onların etrafında dolaşır ve bütün diğer karakterlerle karşılıklı bağlılıklarını hisseder. Hepsi

görecelik kanununa itaat eder.”

“Tolstoy, „Bir eser ancak kişinin ona hakim olan düşünceyi sevmesi halinde başarılı

sayılır, Savaş ve Barış‟ta benim sevdiği düşünce halktı‟, der.

Page 61: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

61

“Diyaloglarda, her bir karakterin dili, sosyal konumu, mizacı, etrafındakiler ve yaşı ile

örtüşür. Manzara asla bir sahne dekoru gibi karakterlerin arkasına kurulmamıştır, onların

ruh hallerini yansıtır ve hareketlerinin bir parçasıdır (…) Tolstoy‟un arayışları, sıradan

ölümlüler tarafından doğrudan hissedilir olanların ötesine geçmez. Ama o, varlıkların ve

şeylerin cazibesine sıradan ölümlülerden daha yoğun karşılık verir. Bizi Öte‟ye yaklaştırmak

yerine, Burada-ve-şimdi‟ye yaklaştırır. İnsanlar ve bitkiler, taşlar ve hayvanlar onun için aynı

düzlemdedir.”

Troyat‟nın bu yazısında bana gülünç gelen birkaç eleştirisini özetlemek istiyorum:

Tolstoy, Napeloen‟a ve Kutuzov‟a karşı önyargılı. Aşırı milliyetçi ve hatta şoven bir

tutumu var.

Çar Alexandr‟ı da gereksiz yüceltir. Abartır. Yine şovenisttir.

Napoleon‟u ve içinde Fransız olan her şeyi aşağılar. Napoleon‟un nezlesine bağlar

savaşın kaderini.

Halktan bahseden Tolstoy‟un 2000 küsur sayfalık romanında ancak 200 sayfasında

halkın adı geçer.

Tolstoy sınıf güdüsüyle, Kont Tolstoy olarak, aristokrat bakış açısı içinde yazmıştır.

Bazı bölümler gereksiz ve uzundur (Masonluk).

Tarih anlayışı yanlıştır. Kahramanlara dayalı tarih tezine yönelttiği eleştiri doğru

değildir. Sonuçta, diyor Troyat, savaş kararını kim imzalıyor, Napoleon değil mi?

Tarihin olay ve kişilerinde küçük çarpıtmalar vardır.

Düşünce (felsefe) romanın en zayıf yanıdır. Zaten ikinci, üçüncü baskılarda

ayıklanmış, sonra Sofya‟nın (eşi) kararıyla yeniden eklenmiştir bu bölümler.

Tolstoy‟un nedenselci (determinist) tarih felsefesi artık geçersiz, yanlıştır.

Roman, Troyat için, atılabilir düşünce boyutu, başarılı olay örgüsü olarak iki

parçalıdır.

Kurgu içinde çelişkiler vardır. Nataşa‟nın yaşı yanlış ilerler. Aralıkta kumarda yitiren

Nikolay Rostov kasımda birliğine hareket eder. Prenses Mariya savaşa giden

ağabeyine gümüş ikon verir, ama daha sonra takı altın olur. Adlar roman boyunca

değişir, vb.

Aile ve gelenekler konusunda tutucudur.

*

[Sürdürüyorum.]

Tolstoy‟la gelen tansığın (mucize) ne olduğunu anlamak gerçekten önemli… Tanrı

soluğunu üfler ve Adem balçıktan doğar. Tolstoy yüzlerce ruh, renk ve kokuyu devindirir ve

onların gölgeleri, yansıları, uzam (mekan) içinde yankılanır. Bence tansık burada değil,

Tolstoy‟un nasıl olup da, neden bunu yaptığında, yapabildiğinde. Savaş ve Barış bir sınıf

konumundan yazılamaz, sınıfını, neyin varsa her şeyini, seni yapan her şeyi yadsıman,

kendini yadsıman gerekir. Tolstoy bunu yaptı, yapınca mı Savaş ve Barış (ve Anna

Karenina) olanaklı oldu, yoksa bu yapıtlarla mı geldi Yadsıma?

O Lermontov‟un, en çok da Puşkin‟in izini sürdü, belki Petro‟nun (Deli sanılan Çar) da.

Tolstoy ne kadar deliyse Petro da o kadar deliydi. Bir kişinin, bir kadının, çocuğun, bir

köylünün, kölenin, boyarın, prensin, vb. değil tüm bunların arkasındaki ruhun, bir Rus

ruhunun varlığından söz edilebilir miydi? Bu ruh acıkır, korkar, başkaldırır, kendini tarihin

öznesi, kımıldatıcısı olarak gerçekleştirebilir miydi? Savaş ve Barış bu ruhun aranışının, ama

Page 62: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

62

daha çok yapılışının anlatısı, öyküsüydü işte. Bir halkın ruhu vardır, bir ailenin ruhu vardır.

Bu ruh belirir ve yiter. Gündelik yapıp etmelerdir bu ruhun kaynağı, unutmayalım.

Tolstoy için çarpıcı, etkileyici sahneler değildir önemli olan. Tersine bu tür sahneleri

yankılandığı düşünceler üzerinden, tartışarak ama yatıştırarak anlatır. Örneğin birçok yazar

için romanının doruğunu oluşturabilecek düello sahnesini Tolstoy handiyse geçiştirir. Piyer‟in

de içinde bulunduğu Rus esirlerini Fransızlar kurşuna dizer. Daha romanın başında Prens

Andrey‟in o unutulmaz ve koca bir romanı sürükleyebilecek eşi Prenses Lisa ölür, hüzünlü bir

soru olarak belleklerde anımsanır yalnızca. Ya Petya‟nın (Rostov kardeşlerin en genci, daha

çocuk olan) ölümü, Rusya‟nın ruhunun bu acımasız savaşa ödediği kanlı diyetin bu örneği?..

Piyer‟in güzel eşi Elen‟in ölümü. Bu romanın içinde kaç tane roman var diye sorulacak

olursa, bu sorunun karşılığı ancak „yaşam kadar‟, „yaşam kadar çok ve sınırsız‟ olabilir. Evet,

söyleyeceğim Tolstoy daha ilk yapıtlarında şiddete karşıdır. Bunun bilincine ve düşüncesine

sahip görünmektedir. Ruslar yurtlarını, Moskova‟larını işgal eden Fransızlardan gerçekte

nefret etmezler. Kutuzov, Fransızlara duygusuz yaklaşmayın demeye getirir askerlerine

seslenirken son çarpışmada, arkasından “ama …tirsinler gitsinler” demeden edemez.

Troyat‟nın işaret ettiği gibi, Rostov kardeşler romanı bir neşe dalgası olarak boydan

boya geçerler. Onlar romanın canlı, renkli halkasını oluştururlar. Onların duygusal

dönüşümleri üzerinde çevrelerinin yansılarını izleriz. Yaşam onlar ve diğerlerinin üzerinde,

suyun içinde kırılan ışık gibi yansır. Her su birikintisi suyu farklı kırar. Gölgeler ışığın açısına

göre uzar, kısalır. Nataşa bir basınçölçerdir (barometre) aynı zamanda. Romanın nemi,

yeğinliği, yağmur yükü, güneşli bulutlu oluşu, kederler, sevinçler, inanç ve zevk düşkünlüğü

göstergede anlatımını bulur. Nataşa ve diğer roman kişileri hem bedenlerinin doldurdukları

yer/zaman, hem de bedenlerinin dışındaki yer/zamanca gerçekleşir, çift yanlı ve etkili

olumsallıklar olarak varlık kazanırlar. Varlık kazanırlar sözünü özellikle kullanıyorum, çünkü

romanla birlikte bu insanlar yok olmazlar, bizim dışımızdaki başka yaşamların bedenleri,

ruhları, sahipleri olarak süre koyarlar. Nataşa‟nın gürültüsü roman içinde yankılanarak, her

şeyin üzerine izini bırakarak bırakıp çoğalarak akıp dururken, Sonya‟nın sessizliği, Lisa‟nın

erken ölümüne bağlı yaşamamışlığının hüznü birikir orada bir yerlerde. Andrey‟e yukarıdan,

İsa‟nın bulunduğu yerden sorar durur: neden öldüm ben? Eli, eli, lama sabaktani…

Ve romanın nasıl sürebileceğini kestirmek hiç zor değildir. Tolstoy, Lenin‟in yaratıcı

zekasının çok iyi yakaladığı, kavradığı gibi, geleceği öngörür. Bu denli tarihsel, yaşamsal

ipucundan ökesinin (deha) ürettiği, gelecek ve onun varsayımları doğrudur. Çünkü belki çok

ileri gitmiş olacağım, devrim Rusya‟da gerçekleşmiştir. Ama ondan önce Dekabristler, 1905,

vb. bunlar yaşandı. Piyer‟in yaşamı nasıl sürmüştür? Andrey‟in, Nataşa, Prenses Mariya,

Nikolay Rostov, vd.nin yaşamları nerelere sürüklenmiştir, bunu sanki kestirebilirmişiz gibi.

Troyat‟nın romanda Napoleon ve Alexandr konusuna yaklaşıma yönelttiği eleştiriye

katılmıyorum. Hiçbir karakter, bu tarihe yön vermiş Napoleon olsa bile, saltık bir varlık

olarak görülmemiştir ve görülemezdi zaten. Pek çok romanın yaptığı bu türden soyutlamalar,

Savaş ve Barış‟ın kalıcılığını zedelerdi. Napoleon hem kendisi, hem kendisi olmayan her

şeydir. Aynı zamanda sıradan bir insandır. Tolstoy bunu anımsatır, anımsatmak zorundaydı.

Bir Fransız‟ı, bir İmparatoru yüceltmek ya da küçültmek gibi bir basitliğe başvuramazdı. O

zaman yücelik arkasındaki kofluğu (uyumsuzluk ve ölçek yüzünden) işaret etmez, hatta

gülünç, bu çelişkiden doğmaz mı?

Aile kavramı konusunda Tolstoy‟u tutucu düşüncelerin sahibi olarak eleştirmek

Troyat‟ya ne katar anlayamıyorum. Ama aile kavramı üzerinde durmak gerektiğini ben de

kabul ediyorum. Gerçekten aile kurmak, aile sahibi olmak bir değer taşıyor gibi görünse de,

Tolstoy bunu saltık bir ulam (kategori) olarak mı sunuyor? Bu çok tartışmalı. İşte romanın

sonu ve iki evlilik ve bu iki evliliğin denge-dengesizlik sınırında taşıdığı o zengin olumsallık.

O zaman haksızlık yapmamalı. Sarhoş eden bir mutluluk, pembe bir ütopya beklenir bir

evlilikten. Bunun için aristokrat, burjuva ya da köylü olmak durumu değiştirmez. Tolstoy

Page 63: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

63

konuya bu düzeyde yaklaşmamıştır. Ailenin her şeye rağmen taşıdığı özel değere işaret de

etmediğini söylemek istemiyorum. Bu sonul dayanışma tipi, örneği bir ruh olarak, her zaman

da iyi sonuç vermeyen bir ruh olarak, roman içinde sıkça belirir, varlığını duyurur.

Tolstoy‟un sınıf tavrına gelince, Troyat‟nın çelişkisi üzerinde durmayacağım, ama tam

da Tolstoy‟u Tolstoy (Andrey ve Piyer de yapan şeyin) yapan şeyin kendi konumunu,

toplumsal konumunu, sınıfını yadsımak olduğunu belirtmem gerek. Sınıfsal kaynaklarını,

mistik bir aşkınlık (transendantalizm) girişimiyle sınıfını yadsımak için kullanmış, bu roman

olanaklı olabilmiştir. Çünkü sınıfları ve yaşantılarını görüp, onların arkasında ve onları aşan

bir ruha, çelişik, kavgalı, kaynaşan ve birlikte olabilen o Rus ruhuna inebilmesi, bunu

görebilmesi gerekiyordu. Bunu görebilmesinin koşulu daha doğrusu, hangi sınıfın üyesi

olduğunu kavrayıp, bunun içeriğini algılayarak diğer sınıflara ulanabilmesiydi. Bu konu

işlenmesi gereken bir konu bana kalırsa. Sonunda halk olmak şu ya da bu sınıfın tekelinde

değildi. Halk ve onun ruhu bir aristokrat üzerinden de yakalanabilirdi, bir mujik üzerinden de,

bir asker, devlet adamı, fırın işçisi üzerinden de…

Tolstoy‟un dinsel arayışlarının arkasındaki gerekçeleri, dayanakları iyi anlaşılmalıydı.

Düşünceye gelince (felsefe) Tolstoy‟u böyle bir gerekçeden yoksun etmek ona büyük

haksızlık olur. Bir bakıma Tolstoy bu düşünceleri dile getirmek için Savaş ve Barış‟ı ya da

Anna Karenina‟yı yazmıştı. Bunlar olmadan romanın daha iyi ve etkili bir roman

olabileceğini söylemek sınırları aşmak olur (Troyat‟nın yaptığı). Tolstoy‟un insanları ve

onların yaşadıkları yerler ve zamanları bu düşüncelerin içinde anlam kazanmış, bunlarla var

olmuştur bana kalırsa. Tolstoy‟un yaşama ilişkin bir savı vardır. Yaşam onda (Savaş ve Barış)

bu sav içinde belirebilirdi, belirdi zaten.

“İşte bütün romancıların en büyüğü- Savaş ve Barış yazarı için başka ne diyebiliriz

ki…”/ Virginia WOOLF

*

Ümit, Ahmet; Ninatta‟nın Bileziği, Doğan Kitap Yayınları, 1. basım,

Ekim 2006, İstanbul, 112 s.

Hitit metinlerinin söylemini yansılayan, büyük olasılıkla da gerçek (anlatılmış) bir Hitit

öyküsünü aktaran Ninatta‟nın Bileziği, buluş ve özgün yaklaşım olduğunca, eski Anadolu

ekin (kültür) kaynaklarına gösterilmiş bir saygı, evrensel öykünün yalınkatlığına yapılmış

anlamlı bir gönderim de aynı zamanda. Belki kusursuz bir metin değil ama, çocuksuluk

amaçlanmış da olabilir (yazarınca). Eski metin nahifliğinden de kaynaklanabilir bu (o zaman

doğrudur).

Hititli genç kadının (Ninatta) cesareti günümüz okurunun (kadın okurların özellikle)

hayranlığını kazanabilir. Ama bizim okurluğumuzda sanırım bir sorun var. Okumak,

üzerimizden akıp giden bir şey. Kişisel, özgün bir deneyim olarak yaşanamıyor. Kaç

kadın(ımız) kendi gerçek dünyasında ve elbette kaç erkek(imiz) Ninatta‟nın evli, bir çocuk

babası Nuvanza‟ya apaçık, cesur tutkusunu, aşkını doğru bulabilir? Yoksa bu cehennem

aldatıcı mı? Yoksa özgür insanlar mıyız?

Ahmet Ümit‟in yapıtı birkaç açıdan okunması gerekli bir metin. Önce aşkın tarihten ve

yerden bağımsızlığının kavranılması için( aşkın anlamının da zamana ve yere bağlılıktan

doğduğunu hiç unutmadan), sonra her zamanda ve yerde kadının ve erkeğin aynı güzellikte ve

güzellikle sevebileceği; bir de geçmişimizi, köklerimizi bir duyguyla bugüne aktarabilmek;

hem tablet dilini de (Hitit) unutmadan.

Page 64: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

64

Üzüldüğüm tek konu, kral Muvattali‟nin adının her yazılışında diyeceğim neredeyse

ayrı yazılması, bu eğer yazarın bir oyunu değilse (yersiz olurdu) dizgide bir büyük kusur

anlamına gelir. Muvvatali, Muvvattali, Muvattali, Muvatalli. Bana pes dedirtti. Üşenmezsem

Doğan Kitap‟lara durumu iletmeliyim.

*

Ende, Michel; Ayna İçinde Ayna: Bir Labirent Öyküsü (1994); Çev.

Jülide Binok, Kabalcı Yayınları, 1. basım, Eylül 2005, İstanbul, 301 s.

“Bağışla beni, daha yüksek sesle konuşamam.

Beni ne zaman duyacaksın, bimiyorum.

Acaba bir gün beni duyacak mısın?

Benim adım Hor.

Yalvarırım sesime kulak ver…”

Böyle başlayan bir kitap için umutlu olunabilirdi. Ama bu gizemli meseller ne benim

umduğum dille örtüşüyor, ne yeterince inandırıcı. Zen konusunda kafam aydınlık değil.

Dolayısıyla hermetizm yapay bir çağrı gibi geliyor okurun yapıta katılması konusunda. Kafka

örneği kaç on yıl gerisinde bu denli ortadayken… Yarıda kestim okumamı.

*

Rushdie, Salman; Utanç (1983); Çev. Aslı Biçen, Metis Yayınları, 1.

basım, Eylül 2005, İstanbul, 315 s.

Üç anneli Ömer Hayyam Şakil‟in öyküsü… Rushdie‟den ilk okumamdı. İslamcılar

zaten büyük bir yazar da değil, ikinci sınıf falan demişlerdi, koroya katılan yalakalarla

birlikte. Böyle olmamasını isterdim. Sorun Aslı Biçen‟de mi? Aslı Biçen çevirilerinden uzak

dur!

Geleneksel İngiliz ironisini doğu (Hindistan, Pakistan) yaşamlarına uygulayan Rushdie,

birkaç kafayı bir arada kullanıyor belli ki. Duruma göre bir birini, bir öbürünü. Ben ne yergiye

ısınabildim, ne yazarın (ki severim) öyküye yerli yersiz dalıp çıkmalarına. İçine giremedim ve

zorlamadım. 100. sayfalarda pes ettim.

*

Smith, Zadie; İmza Toplayan Adam (2002); Çev. Mefkure Bayatlı,

Everest Yayınları, 2. basım, Mart 2003, İstanbul, 395 s. Alex-Li: imza topluyor ama öyküsü Kabala gizemleriyle basamak basamak gelişiyor.

Belki bu genç ve zeki yazar, Rushdie gibi üstlendiği İngiliz yergi geleneğinin sivri dilini

Yahudi teolojisinin gündelik yaşama yansıyan maskaralıklarına uzatıyor, Woody Allen‟in

New York Yahudi Cemaatini bir tüketim nesnesine dönüştürmesi gibi bir tasarıyı üstlenerek.

Kabala üzerinden İnci Gibi Dişler‟de olduğu gibi evrensel bir açılım yapılabilseydi buna bir

diyeceğim olmazdı. Kabala niye mizahın ögesi olarak kullanılmasın ki…

Ama içim baydı. Sürdüremedim okumayı.

Page 65: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

65

*

Hornby, Nick, Der.; Melekle Sohbet (2006), Çev. Can Kantarcı, Sel

Yayınları, Temmuz 2006, İstanbul, 214 s.

Zadie Smith, Tek Başınayım, s. 87-97

İlginç, iyi sayılabilecek bir öykü!! Ama Zadie Smith hakkında öykü üzerinden bir

genelleme yaptıracak yeterlilikte değil. Smith‟i Türkçe‟de yakından izlemeye almış

bulunuyorum. Bu önümüzdeki yılların büyük Dünya yazarı olacak, bunu görür gibiyim.

Türkçe‟de Mefkure Bayatlı ile (çevirmen) şanslı bence. Can Kantarcı da fena değil.

*

Fainaru, Dan, Der; Theo Angelopoulos (2001); Çev. Mehmet

Harmancı, Agora Kitaplığı Yayınları, 1. basım, Şubat 2006, İstanbul, 199 s.

Angelopoulos‟un iyi tanınabildiği bir kitap bence. Dizgeli yapısı, sorgulama tekniğiyle

Angelopoulos‟un sinema poetikası sergilenebilmiş, yönetmenin dünyaya bakışı ve

yorumlayışı, felsefesi ortaya konulabilmiş.

*

Kundera, Milan; Perde (2005) ; Çev. Aysel Bora, Can yayınları, 1.

basım, Eylül 2006, İstanbul, 157 s.

KUNDERA, Milan; Perde: Yedi Bölümlük Bir Deneme (Le Rideau); Çev. Aysel Bora

Can Yayınları, 1. Basım, Eylül 2006, İstanbul, 157 s.

Fransa‟da 2005 yılında yayınlandı.

YORUM:

Sanatlar (yazın) kanonu, düşüncesinden yola çıkıyor Kundera, bu başı sonu belirsiz, yazının

kişisel söze aşırı bağlandığı, kişisel sözün de özseverlikle kendinden geçmiş gibi göründüğü

denemesinde. Bütünleşmiş bir kültür kaynağı olarak Avrupa düşüncesi konusunda içine

düştüğü umutsuzluğun dilinde yansıdığı Kundera, denemesini ve roman sanatını bıçaksırtı bir

dengeye oturtuyor: roman hem bir geleneği taşır, hem aykırıdır ona.

1. Devamlılık Bilinci

İlk soru şu: Geçmişin herhangi bir sanat dalındaki başyapıtının tıpatıp bir benzerini

günümüzde üretmek bir sanat değeri taşır mı? Yanıt deneylerimizle biliyoruz ki, hayır‟dır.

Sanatı tarih bilincinden, zaman duygusundan soyutlamak olanaksız. Estetik değer, sanatın

tarihsel evrimi bağlamında algılanabilir ancak (Jan Mukarovski, 1932). Ardından gelen

zorunlu soru: sanat zaman‟a bağlı, tarihsel ise, o zaman kalıcı ve süren estetik bir değer‟den

söz edilebilir mi? Yani sanat olarak süren şey ne?

Henry Fielding, „düzyazıyla yazılmış komik bir epik‟, diyor roman için (1749). Onu

roman yazmaya yönelten şey, „insan denen anlaşılmaz şey karşısında duyduğu şaşkınlık‟tır.

Ona göre, roman, buluş‟tur (invention): İnsan doğasının o zamana kadar bilinmeyen, gizli

Page 66: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

66

kalmış bir yönünü bulgulama, baktığımız her şeyin gerçek özüne hızlı ve derin bir sızma,

tanıma edimi.

Roman bir düzyazı sanatıdır. Düzyazı ise yaşamın çetin, bayağı yanıyla ilgili değildir

yalnızca, aynı zamanda gözden kaçırılmış güzelliktir de. Don Quijote‟nin yapay, şiirsel

söylemi Sancho‟nun düzyazısıyla kırılır, düzyazılaşır, insanlaşır. Roman sanatı bunun için

vardır, yaşam denen önlenemez bozgun karşısında (insan yaşamı önlenemez bir bozgundur)

onu anlama girişimi, niyeti.

Roman, aynı zamanda öykü‟nün (story) zorbalığından kurtulma çabasıdır da. Fielding

(Tom Jones) her şeye rağmen öykünün birliği kuralını kıramadıysa da, Laurence Sterne

(Tristram Shandy) bunu başarmıştır (neşeli bir şenliktir ortada duran).

Soru: insan doğasını anlamanın en iyi yolu, büyük, dramatik olaylar mıdır gerçekten?

(s.21). Yanıt: Bakalım kendi yaşamlarımıza: Dramatik çatışmalar mıdır belirleyen

yaşamlarımızı, yoksa bitmez tükenmez „anlamsızlık‟ mı? Gerçekte, anlamsızlık yazgımız

değil midir?

Balzac‟la birlikte roman geçmişi, sahneler biçiminde bize yaşatabilen kurgulara (yapı)

dönüşmüştür. Sahnelerin görsel, işitsel aktarımı (gerçeğe benzerlik) romanın büyüsünü

oluşturdu. Eylemsel anlatının (Fielding) yerini betimleme (Balzac) almıştır. Betimleme, gelip

geçici olana acıma, yok olup gideni kurtarma çalışmasıdır (19.yüzyıl). Tarih, romanın içinde

görünürlük kazanır.

Sanatın (romanın) tarihi, teknik ya da Almanya Tarihi denilen şeyden farklıdır. Sanatın

dışında seyreden tarih, bildiğimiz tarih (insanlık tarihi) artık var olmayan ve yaşamımıza

doğrudan katılmayan şeylerin tarihidir. Sanat tarihi ise, değerlerin, yani bizim için gerekli

olan şeylerin tarihi olduğundan, her zaman vardır, sürekli bizimledir, bu nedenle her zaman

yeniden tartışılır. Kesin ölçütleri yoktur, yani estetik yargı kişisel bir savdır, ama nesnelliğin

peşinde bir sav.

Roman tüm bir yaşamı, bir anlık kesit içinde, yoğunluk içinde yakalar (hayatın bir anlık

güzelliği). Roman Balzacvari dramatik çatıdan gündelik olan‟a kayar. Teatrallik kırılmaktadır.

Gündelik olanın akışı içinde yaşamı yakalamak. İşte Flaubert (Madam Bovary,), Tolstoy

(Anna Karenina ve Anna‟nın intihar etme kararı). Anna‟nın kendini öldürmesi, bu acı verici

olay, Tolstoy‟un diliyle (iç monolog) bir ölümün güzelliği‟ne (sanata) dönüşür.

„Bir zamanlar, deniz banyosu sırasında, suya dalmaya hazırlanırken duyduğuna benzer

bir duygu kapladı içini…

„Başını omuzlarının arasına gömdü ve ellerini öne doğru uzatarak vagonun altına düştü‟

(Tolstoy, Anna Karenina).

Sanat işleyen tarihin yanı sıra, kendi tarihini yaratmak için vardır. Ayakta kalma şansı da

onundur.

2. Die Weltliteratur (Dünya Yazını)

Bir sanat yapıtını konumlandırabilmenin iki temel bağlamı vardır: 1. ulusunun tarihi

)küçük bağlam), 2. Sanatın uluslarüstü tarihi (büyük bağlam). Avrupa, edebiyatını tarihsel

tümlük içerisinde düşünmeyi başaramamıştır (Kundera bu düşüncede ısrar ettiğini belirtiyor).

Ne yazık ki edebiyat küçük bağlamda (ulusal) takılı kalmıştır. Oysa Rabelais‟yi en iyi bir Rus

(Bakhtin), Dostoyevski‟yi bir Fransiz (Gide), İbsen‟i bir İrlandalı (Shaw), Joyce‟u bir

Avusturyalı (Broch); Hemingway, Faulkner, Dos Passos‟u ise Amerikadan önce Fransa

anlamıştır. Demek, bir romanı anlamak için romanın özgün dilini bilmek gerekmiyor. Ne

Gide Rusça, ne Shaw Norveçce biliyordu.

Taşralılık önemli bir kavram. Şu anlamda:kültürünü büyük bağlamda (uluslarötesi) ele

almakta yetersizliktir bu. Büyük edebiyatlar bir yandan diğer ulusların edebiyatlarını

küçümser, görmezden gelirler. Küçükler ise çekimser dururlar. “Ulusun sanatçılarını

Page 67: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

67

sahiplenmesi, bir eserin bütün anlamını, ülkesinde oynadığı role indirgeyen bir küçük bağlam

terörizmi halinde kendini gösterir (45)” Ama büyük bağlamın taşralılığına ne demeli? Büyük

bağlam da (örneğin Fransa) kültürünü büyük bağlamda ele almada yazık ki yetersizdir. Kafka,

Musil, Broch, Gombrowicz… Orta Avrupa büyük bağlamının takımyıldızının yıldızları olarak

biçime ve biçimde yeniliğe tutkuyla bağlıydılar, gerçekciliğin sınırlarını aşmaya çalışan

imgelem onları büyülüyordu, ama aynı zamanda her tür lirik baştançıkarıcılığa da geçit

vermiyorlardı.

Kitch sözcüğü, XIX. Yüzyılın ortalarında Münih‟te doğdu ve büyük romantik yüzyılın iç

bayıcı süprüntülerini ifade eder. Hermann Broch‟a göre XIX.yüzyılın baskın biçimi, birkaç

ayraca dışında „kitch‟di. Bayağı anlamına gelen vulgaire, halk anlamına gelen vulgus‟tan

gelir.

3. Şeylerin Ruhuna İnmek

“Ben her zaman şeylerin ruhuna inmeyi istemişimdir” (Gustave Flaubert). Ama şeylerin

ruhuna inmek iyi (olumlu) örnekler vermek anlamını asla taşımaz.

Kafka‟nın üç romanının (Amerika, Dava, Şato) yaptığı şudur: insanın diğer insanla değil,

uçsuz bucaksız bir yönetime dönüşmüş bir dünyayla çatışması. Ama psikolojik sorunsalı

ikinci plana atar Kafka. Durumu incelemeye yoğunlaşır.

Hermann Broch (Der Schlafwandler:1929-1932), “psikolojik roman yerine bilgi kuramına

dayanan roman”, der.

Sonuç: bir roman kahramanının güçlü ve unutulmaz olması için, gereken şey, „romancının

onun için yarattığı duruma ilişkin alanı tamamıyla doldurması‟dır. Romancı, anlattıklarının

uydurma olduğu söyleyebilir de.

Romancı tarihin hizmetçisi değildir; tarih ona çekici geliyorsa eğer, „insan yaşamının

etrafında dönüp duran ve barış zamanlarında, zaman durgun aktığında ortaya çıkmayan,

görünmez ve bilinmez olarak kalan beklenmedik olasılıkların üzerine ışık tutan bir projektöre

benzemesi‟nden (71).

Broch ve Musil‟in yanıtı son derece açık: onlar düşünceyi, ardına kadar açık bir kapıdan,

kendilerinden önce kimsenin yapmadığı gibi romanın içine sokmuşlardır.

XX.yüzyıl romanı iki ışıkla aydınlanır: hayalle gerçekliğin kaynaşması için sihirli bir çağrıda

bulunan gerçeküstücülük ve varoluşçuluk. Gerçeğe benzemek kaygısı taşınmaz artık. Hele

Kafka‟dan sonra. Hiçbir gerçeklik, inatçı bir incelemeye sonuna değin dayanamaz. Kafka

gerçeğe benzemeyenin üstüne gerçeğe benzerlik maskesi geçirir, bu da romanlarını taklit

edilemez bir sihirle kuşatır.

Sahne yoktur (Marquez‟de). Sahne anlatının kendinden geçmiş dalgaları içine dağılmış,

tamamen eriyip gitmiştir (Yüzyıllık Yalnızlık).

4. Romancı Nedir?

Romancıyı kiminle karşılaştırabiliriz? Lirik şairle.

Gençlik lirizm demektir. Kendine yoğunlaşan birey dünyayı değerlendiremez. Romancı din

değiştirmiş biridir, gençlik lirizminden çıkıp romancı olmuştur. Anti-lirik din değiştirme

romancının curriculum vitae‟sinde temel bir deneyimdir; kendinden uzaklaşmıştır, birden

kendine uzaktan bakar, sandığı kişi olmadığına hayret eder (Üstelik bu yanlış anlama genel ve

temel‟dir).

Efsanelerle dokunmuş perde (hazıryorumlar) yırtılır.

Şöhret hırsına sahip olmadan yazmak utanmazlıktır, romancının laneti de buradadır: onun

dürüstlüğü megalomanisinin (şöhret tutkusu) utanç verici darağacına bağlanmıştır.

“Sanatçı, gelecek kuşakları yaşamadığına inandırmak zorundadır” (Gustave Flaubert).

Page 68: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

68

Roman bir tek yazarın imgeleminin biricik, teklit edilemez ve ayrılmaz yaratısıdır..Romancı

eserinin tek efendisidir; o eserinin kendisidir.

5. Estetik ve Varoluş

Olay üstüne kurulu arkaik epik sanatın yerini Hegel‟in tanımladığı Devlet örgütlenmesiyle

birlikte toplumun bireye dayatmaları, anonim iradenin belirlediği birey davranışlarına bağlı

olarak roman almıştır. Ama olay, boyun eğmenin sonucundan başka bir şey değilse hala olay

sayılır mı? Olayla, her zaman yinelenen hareketi birbirinden nasıl ayırmalı? Eyleme geçme

olanaklarının son derece kıt olduğu bürokratikleşmiş modern dünyada „özgürlük‟ sözcüğü

somut olarak ne anlama gelmektedir? (103).

Joyce gündelik hareketi dev mikroskopu ile büyütür. Tristram Shandy (Lawrence Sterne)

gülümsemesindeki köklü melankoliyle şöyle der gibidir: Eyleme geçen yenmek ister; yenen,

ötekine acı verir; olaydan vazgeçiş mutluluğun ve barışın tek yoludur (104). Rabelais gibi

Sterne‟de agelastlardan (gülmeyi bilmeyenler) nefret eder. Mizah komiklik değildir. Onun

gizli ışığı hayatın engin manzarasının tamamı üzerine yayılır. “Trajik bizi terk etti; ve belki

de, gerçek ceza budur”(108)

“Tarih trajik midir? Trajik kavramının kişisel kaderin dışında bir anlamı var mıdır?”(111).

“Cehennem (yeryüzündeki cehennem), trajik değildir; cehennem, trajikten hiçbir iz taşımayan

dehşettir” (112).

6. Yırtılan Perde

Jaromir John: Bir Çek romancısı. Patlamalı Canavar (1932) onun romanı. Bay Engelbert 20.

yüzyılın başlarında Prag‟da otomobillerle gelen felaketi keşfeder, gürültülerini. Prag‟da o

dönemde çok az otomobil vardı. Bu yüzden (alışarak unutmadığı için) Bay Engelbert rahatsız

olmuştu. Aynı şey Kafka‟nın bürokrasi deneyiminde de söz konusudur. John‟un yaptığı

hazıryorumla yetinmemek, hazıryorumun perdesine işlenmiş gerçeği kopyalamakla

yetinmemek, Cervantes gibi perdeyi yırtmaktı. Trajiğin perdesi yırtılmıştı (Victor Hugo:

Doksanüç Harbi).

Flaubert „iyi örnekler‟ yaratmak istemez, aptallığı gösterir, Madam Bovary‟de fazsayıyla aptal

vardır, o şeylerin ruhuna inmek ister, şeylerin ruhunda aptallığın tatlı perisinin dansını görür.

Salaklık karşısında akıl çaresizdir. Maskesini düşüreceği bir şey yoktur. Salaklık maske

takmaz. O öylece masum bir biçimde vardır. Samimi. Çıplak. Ve Tanımlanmaz. (124).

Adalbert Stifter: Avusturyalı yazar.Der Nachsommer (Yazsonu,1857) romanıyla bürokrasinin

ilk fenomenolojik betimlemesini ustaca yapar. Neye yaradığını anlamadığı işleri insana

yaptıran bürokrasiyi yadsıyan Risach‟ın öyküsüdür bu. Risach neye yaradığını anladığı işler

yapacağı bir yaşama susamıştır. O, „oldukları haliyle şeylere karşı saygı‟ duymak ister.

Arkasından gelen Şato (Kafka) „olduğu gibi olan şeylerin‟ bürokrasinin saldırısına uğrayışının

öyküsünü anlatır.

Özgürlük, sonsuz ama etkisizdir.Özel hayata herkes saygılıdır ama özel hayat olmaktan artık

çıkmıştır, özel olmayı ummaz bile. Zaman insan ve kurumlar için farklı akar. Ve serüven,

iradenin seçişi ve ilerleyişi değil, idari bir hatanın sonucudur. Peki savaşım (mücadele) nedir?

Ya zafer?

Ve Cioran, 1949: “Felaketler gençlerin eseri. Hoşgörüsüzlük doktrinlerini gerçekleştiren ve

harekete geçiren onlar; kana, çığlıklara, gürültüye ve barbarlığa susayan onlar. Benim

gençliğimde, bütün Avrupa gençliğe inanıyordu, bütün Avrupa gençliği politikaya, devlet

işlerine sürüklüyordu” (133). O zaman, kimse öncelikle yaşını anlamadan, ötekini anlayamaz.

Yaşamın dönemleri perdenin arkasında saklanmaktadır.

Page 69: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

69

Ve yine o zaman, sabahın (gençlik döneminin) özgürlüğüyle, akşamın (ileri yaşlar dönemi)

özgürlüğü aynı şey değildir.

“Gençken arkadaşlarınla beraberken güçlüsündür, yaşlanınca yalnızken” (Goethe).

7. Roman, Bellek, Unutuş

Roman, unutuşun karşısında derme çatma bir biçimde berkitilmiş bir şatodur. Bir romandan

bile üzerinden zaman geçtikçe anımsadığımız nedir? “Bu yıkıcı unutuş karşısında romancı ne

yapacaktır? Umursamayacak ve okuyucusunun kitaba kendini tamamıyla vermeden, hızla,

unuta unuta, asla içine giremeden göz gezdireceğini bilse de, romanını unutulmayanın

yıkılmaz şötosu gibi inşa edecektir” (143).

İyi roman, sonunda ihlal eder (kuralı yıkar). Açık verir.

Kompozisyon en başından roman için önemli oldu. Diğer türlerden tiyatro ve şiirden ayırır

romanı. Yalnız teknik bir ustalık değil, bir yazarın biçem (üslup) özgünlüğünü taşır, her

romanın kimlik işaretidir.

Faulkner, romanın biçimi aracılığıyla çoğulluk yutturmacasını bozar (154). Dilbilgisel

çoğulluk aldatmacası ve onunla birlikte anlatıcı iktidarının yıkılması, romanın başlangıcından

itibaren bağrında taşıdığı bir olasılıktı (örneğin „mektup roman‟). Artık tek anlatıcının

istismarcı iktidarı yıkılmıştır. Bunu Laclos (Tehlikeli İlişkiler), Faulkner (Döşeğimde

Ölürken) yapmıştır. Demek bir süreklilik var. Bir roman (sanat) tarihi var. Ortak tarih, bu

yapıtları, anlamlarını aydınlatan, pırıltılarını sürdüren ve unutulmaktan koruyan çok sayıda

karşılıklı bağlantılar içine yerleştirir. Rabelais‟dir yankılanagelen. Her yapıt işte bu bağlam

içerisinde anlamını taşır.

Sanatlarının tarihinden koparıldıklarında, sanat yapıtlarından geriye pek bir şey kalmaz (156).

“Avrupa mucizesi işte buydu: mucize sanatı değil, tarihe dönüşen sanatıydı” (157)

Ne yazık ki, mucizeler kısa ömürlü oluyor! Havalanan, gün gelip yere konacaktır. Sanatın

artık hiç söylenmemişi aramaktan vazgeçeceği ve uslu uslu, kendisinden tekrarı

güzelleştirmesini ve bireyin mutlu mesut, varlığın tekbiçimliliğiyle kaynaşmasına yardım

etmesini talep eden kolektif hayatın hizmetine gireceği günü içim kararak hayal ediyorum.

Çünkü sanat tarihi gelip geçicidir. Sanatın gevezelikleri sonsuzdur”. (157).

*

Gülsoy, Murat; Sevgilinin Geciken Ölümü, Can yayınları, 2. basım,

2005, İstanbul, 199 s.

Gülsoy‟un iç hesaplaşmalarla başlayan ve insanın kendine karşı dürüstlüğü konusunda

belki tek boyutlu ama okurunu da yeterince yanına alabilen anlatısının son yılların

postmodern yaklaşımlarından esinler taşıyan bir tür gizemselliğe kayması, ötekinde ben‟in

yankılanmasından öte yinelenmesine dayalı „yerine geçme‟ ve eşdeğerlilik duygusunun

uzamlar ve zamanlarüstü bir bağlamsızlık içinde verilmeye çalışılması, soruyu da, sorguyu da

tüketiyor bir noktada. Soluk kesiliyor. Kesilen umarım okur olarak benim soluğumdur. Yine

de Murat Gülsoy‟u dikkate değer buluyorum. İzlemeye…

*

Page 70: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

70

Erbil, Leyla; Eski Sevgili (1977), Türkiye İş Bankası yayınları, 1.

basım, Aralık 2002, İstanbul, 224 s.

Kitap beş öykü içeriyor:

Konuşmadan Geçen Bir Öykü

Clinton Godson

Biz İki Sosyalist Eleştirmen

Bunak

Eski Sevgili

Bunların içinde Türk anlatısının doruklarına yerleştirilecek olanları hemen söyleyeyim:

Bunak ve uzun öykü: Eski Sevgili. Eski Sevgili için bir başyapıt da diyebilirim. Oğuz Atay‟ın

Leyla Erbil‟e neler borçlu olduğunu sormak isterim ama daha önce Türk Yazını ona ne

borçlu. Bu Türkçeyi bilemiş Yazar, kişisel duruşuyla ve „aydın‟ eleştirisiyle bir geleneği

taşımanın ötesinde, anlatıda öncülük yapan yanıyla da çok daha fazla öne çıkmalıydı.

Sessizliğini anlıyorum Leyla Erbil‟in, ama bizim sessizliğimiz katlanılmaz. Birçok çağcıl

anlatı tekniğini Türkçede yinelemek değil yaptığı, Türkçede kurmak, yapılandırmak

olduğundan, Türkçe‟den bir Türkçe çıkardığından önemli. İçimde bir korku: nereye kadar?

Sonunda yenildi mi, Pes! Dedi mi?

*

Bilbaşar, Kemal; Yeşil Gölge, May yayınları, 1. basım, 1970, İstanbul,

438 s.

1969 May Roman Ödülü‟nü Mehmet Şeyda ile paylaşan roman. Bilbaşar rahat

diyalogları ve kolay anlatısıyla ustalığından öteye götüremiyor okuru. Yerel ağız benzetimi

bir renk verse de anlatıya bu ve benzeri teknikler romanı roman yapmaya yetmiyor, yazık ki.

Kemal Tahir beni Anadolu kasaba ve köylerinde cinsellik konusunda (bir tür azgınlık demek

doğru olur) şaşırtmıştı. Kemal Bilbaşar da benzer bir yaklaşım içinde. Bir de merak ettiğim

Bilbaşar‟ın Cumhuriyet‟e bakışı… Bir çok yapıtını okumam onun hakkında çelişkilerimi

gidermedi.

*

Saçlıoğlu, Mehmet Zaman; Güneş Umuttan Şimdi Doğar: Türkan

Saylan Kitabı (2004), Türkiye İş Bankası yayınları, 6. basım, 2006, İstanbul,

546 s.

Cumhuriyete en yakışan insan kim diye aramama gerek mi var? O Türkan Saylan. Bir

kurucu kuşkusuz. Bu söyleşi de bir kurucunun insana bakışının ne olması gerektiğini

gösteriyor. Nasıl insan olmalı sorusunu yanıtlıyor kitap.

*

Barthes, Roland; Romanın Hazırlanışı 1 (2003), Çev.Mehmet

Rıfat/Sema Rıfat, Sel yayınları, 1. basım,Ekim 2006, İstanbul, 244 s.

Page 71: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

71

Barthes‟ın ders notları haiku ile roman arasındaki ilişkiden çıkarak bir kuram

geliştirmiyor. Bir saptama (yaratıcı) ypapıyor. Roman yankının yankılanmasından

yapraklanıyor, çoğalıyor, uzuyor, sözün kendini kovalamasından ama yakalayamayışından,

tam bu aralıktan fışkırıyor. Burada Barthes‟ın neden roman derken ilk usuna gelenin Tolstoy

ve Proust oluşunu benim kadar kim anlayabilir? Roman Haiku varlıkbiliminin sökümü

(yapısökümü) dense yeridir. Sonuçta anlatmanın başlangıcında Haiku (çığlık, belirim, epifani,

not) durup dururken, onun yorumlanmasına geçildiği andan başlayarak, ayraçlar,

değişmeceler (metafor) üzerinden bir kuyrukluyıldız olan ve diğer uçta duran romana

(anlatının diğer ucuna) ilmekleniyor. Barthes bunu şöyle özetlemiş: Yaşamdan yapıta.

Önemi düşündükçe anlaşılan bir çözümleme Barthes‟ınki…

BARTHES, Roland; Romanın Hazırlanışı 1. Yaşamdan Yapıta, Çev. Mehmet

Rıfat/Sema Rıfat

Sel Yayıncılık, Birinci basım, Ekim 2006, İstanbul, Büyük boy, 244 s.

Barthes‟ın romana giden yolda Not‟un önemi, Not Alma ile Haiku‟nun benzerliğine işaret

eden College de France Dersleri (1978-1979) için bir özet aşağıda sunulmaktadır. Bu notlar

Barthes‟ın annesinin ölümünü izleyen döneme ait. Bu sarsıntıyı bir Vita Nova‟ya (Dönüm

Noktasına) dönüştürme girişimi, bu derslere de damgasını belli ölçülerde vurmuştur.

Öğrencisi Eric Marty yönetiminde Nathalie Leger‟ce derlenip düzenlenen ders notları bir

sonraki ders yılı notlarıyla sürecektir.

2 Aralık 1978 Oturumu

İlk oturumda Barthes, bir yaşam seçme sorunsalı çevresinde kişisel çağrışımlarla yüklü

kavramlaştırma deneyimi içinde görünüyor. Vita Nova‟yı (Dante) ya da Vita Nouva‟yı

(Michelet) seçmesi gerektiğini söylüyor. Çünkü bu yaşamın kırılma noktası, bir başka deyişle

„özelin doruk noktası‟, yani orta nokta, yani yaşamın orta noktası yas‟tır (33). Burada yaşam

ikiye ayrılmıştır: önce/sonra. Durmak ve karar vermek zorundayız: artık birçok yaşamı

deneme şansımız yoktur, ama yeni bir tek yaşamı da seçmek zorundayız. Kurtulmak

zorundayız geçmişten, ölüme canlı canlı sürüklenmekten. Eğer bu seçimi yapamazsak

(girişimde bulunamazsak), yeri doldurulamaz, sevemez, başkalarına veremeyen mutsuz bir

varlık oluruz (acedia). Demek, değiş(tir)mek yaşamın ortası “sarsıntı”sına bir içerik vermek,

bir bakıma, bir “yaşam programı” kazandırmak demektir (34). Buradan yazıya geçen

Barthes‟a göre, tam burada vita nuova‟nın alanı yazmış olan kişi için yazıdan, yeni bir yazı

pratiğinin keşfinden başka bir şey değildir. Önceki yazı pratiğinden vazgeçmek, geçmişin şu

andaki yazıyı yönetmesinden ( tekdüzelik) kurtulmak demektir.

Dersi bitirirken, Barthes, kişisel birkaç dipnotu daha düşer. Dersler, sessiz bir işbirliği, örtük

bir karşılıklı konuşmadır. Başladığı andan itibaren ölmek zorunda olan, yakında ölecek olan

şeydir bu (Utsuroi1). Ama „ışık olduğu sürece yürümek gerekir‟ (Marcel Proust); „Ölülerin

ölülerini gömmesine izin verelim‟ (Matta 8). Yansız-olan da kendi anlatımını askıya alsın

(38).

9 Aralık 1978 Oturumu

“Geçen kez, bir yaşamın belli bir anında –ben bunu mitsel olarak “yolun ortası” diye

adlandırdım- bazı koşulların, bazı yıkımların etkisiyle Yazmayı İsteme‟nin (scripturire) bir

Çare, bir Pratik olarak kendini zorla kabul ettirebileceğini açıklamıştım. Bunun

1 Japonca, „çiçeğin solacağı an, bir şeyin ruhunun boşlukta, iki durum arasında asılı gibi durduğu an‟.

Page 72: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

72

fantasmatik gücü de bir Vita Nuova‟ya, insanın yepyeni biçimde gitmesine olanak verir”

(43)

Barthes‟a göre roman‟ın bir üst-dili yok. Roman dediği, bir üstdilin (bilimsel, tarihsel,

toplumbilimsel) sorumluluğunda olmak istemeyen fantasmatik bir nesne. O zaman roman

üstüne yorum epokhe2 olarak ayraç içine alınır. Burada fantasma‟nın tanımı belirir: bütün üst-

romana özgü indirgeme işlemlerinin indirgenemez “kalıntı”sı (46). Kuşkusuz ona göre bütün

romanlar fantasma örneği oluşturmaz, binlercesi arasında Savaş ve Barış‟ı (Tolstoy), Kayıp

Zamanın İzinde‟yi (Proust) gösterir. Öyleyse fantasma, „öbürleri gibi olmayan Roman‟ı , hem

Dev, hem de Kalıntı olanı yakalar. “Sanki romanın „bilimsel-olmayan‟ özü „Roman‟

türünün yadsınmasında aranmış gibidir. İtiraf ediyorum: „bilimsel-olmayan‟ bir öz de

tuhaf bir kavramdır doğrusu! Belki de bir tür varoluşsal özdür, kim bilir? Bu da, „işte

bu!‟çığlğına denk düşer”(47). Barthes‟a göre okumanın ölçütü şu: yapıt gereklik duygusu

yaymalı, bizi „neden böyle? Neden böyle değil?‟ kuşkuculuğundan kurtarmalı. Buradaki

„gereklik‟in anlamı da şu: okumanın sonrasının öncesinden farklı olması. Öykü anlatılmamalı,

yalnızca yazılmalıdır (48).

Roman „aşk edimi‟ olarak fantasmalaştırılır. Buradaki aşk kendinden söz eden lirik olarak

aşk-aşkı değil, agape aşkı: sevdiklerinden söz etmek, roman‟dır söz konusu olan. Sevdiklerini

söylemek: sevmek+yazmak= tanımış ve sevmiş olduklarımıza hakkını vermek, yani onlar için

tanıklık etmek, onları ölümsüzleştirmek („sevdiklerini resmetmek‟). “Roman dünyayı sever

çünkü onu kımıldatır ve kucaklar. Romanda büyük bir cömertlik vardır, duygusal olmayan

bir için dökme vardır, duygusal olmayışın nedeni dolayımsal olmasıdır (Savaş ve Barış‟ı

düşünün)” (50). Roman bir yapıdır, bir dolayımlaştırma işlemi: duygusallık indirgenmiş, ilan

edilmemiş, bağıra bağıra söylenmemiştir. Roman küçümsemesi olmayan bir söylemdir;

yıldırmaya yeltenmez, baskı kurmaya kalkmaz, bu yüzden okuyanda da başkası üstünde baskı

kurmayan bir söylem pratiğine ulaşma isteği uyandırır. O zaman, Roman: Yansız-olanın

yazısı mı yoksa? (51).

16 Aralık 1978 Oturumu

Notatio, Lat. Not etme. Bir dil ırmağı ile (kesintisiz bir dil olan yaşam ile) kutsal bir jestin

sorunsal kesişmesinde birdenbire beliriveren. Barthes‟a göre bu dersin adı „sanki‟ olabilirdi,

çünkü „sanki‟ bir roman yapacakmış‟ gibi davranmaktadır. Önemli olan yöntem, yol‟dur

(Tao3). Ayrıca bu dersler Etik‟in Estetik‟le kesiştiği karışma noktasındaki Teknik‟tir.

6 Ocak 1979 Oturumu

Artık Barthes Haiku‟ya girmektedir bu dersle birlikte. Önce kendi Haiku‟sunu tanımlar.

Derdi, „Şimdinin not edilmesinden Romana, kısa parçalı bir biçimden uzun, sürekli bir biçime

geçme yolunda Haiku‟nun ışığını düşürmek (63). Ders genel bakış ve kaynaklara işaret eder.

13 Ocak 1979 Oturumu

Başta belirtir ki Barthes, Haiku‟nun büyüleyici yanı üzerine çözümleme yapılamaz, ama

yaklaşımda bulunulabilir. Haiku arzulanır (dayanılmaz Haiku itkisi). Haiku amacı donuk bir

performans (bulmaca) değil, dünyanın bir titreşimidir (şiirsel olan).

Haiku kesin olarak Sınıflandırılamayan‟dır, hiç anlam yitirmeden, rastgele, her yöne

açılabilen kitap, Dizim‟in (Sentagma) yadsındığı dünya, bağsızlık, Mutlak Şimdi‟nin birden

2 Yargıda bulunmama

3 Önemli olan yoldur, yol almadır, yolun sonunda bulunan değil

Page 73: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

73

fışkırması; dolaysız, dolayımsız arzu‟dur. Bu sınıflandırmanın altüst edilişi bir o denli

moderndir (John Cage).(78).

Haiku‟da mülkiyet sarsıntı geçirir. Öznenin ta kendisidir, bir öznellik özüdür, ama bu öz

Yazar değildir. Haiku herkese aittir, herkesin haiku yazması akla uygundur. Bu onun dolaşıma

girmiş Arzu olduğunu da kanıtlar (79). “Belki de Sanat, Biçim budur: Bize Arzumuzu

üstlenme cesaretini veren şeydir: düşünme olgusudur: bir serüvenin coşkusudur” (80).

Gücünün, etkililiğinin son sınırı olarak dildir, açıkcası dili dengeleyen, ödüllendiren söylem.

İnsanlar zamandan önce mevsim‟i kavramışlardır, yani farkı ve tekrarı. (Ma4). Günümüzde

iklim değişikliğiyle Mevsim mitsel bir aşırtmaya, geçmişin edebiyatı‟na dönüşmüştür. Sonuç:

Haiku apaçık mevsimler duygusunu uyandırır (83).

20 Ocak 1979 Oturumu

Beklenmedik, eksiksiz, göz kamaştırıcı, mutlu anıyı betimler haiku ve okurda, kuşkusuz,

“kendisini yaratmış olan anının aynısını yaratır”(89). Bu Proust‟un istemsiz

anımsamasıyla ilişkisizdir. “Haiku‟da Sözcük (Haiku‟nun hologramı) suya amaçsız atılan

bir taş gibidir: Suda yarattığı halkalara bakmakla kalınmaz, taşın sesi de (plof sesi)

duyulur, işte o kadar” (89). Oturum bittiğinde Haiku‟daki Mevsim, Hava ve Saat

kavramlarına bireyleşme bağlamında değinilmiş olur.

27 Ocak 1979 Oturumu

Barthes diyor ki: günümüzde Nüans (Diaphora) kavramı, sürü uygarlığınca nevrotik biçimde

sansür edilmiştir, bastırılmıştır. Medya uygarlığı, nüansın saldırgan biçimde reddedilişidir.

(97).Blanchot‟dan şöyle bir alıntı yapıyor Barthes:” Her sanatçı özel bir yakınlık ilişkisi

içinde olduğu bir yanlışlıkla bağlantılıdır… Her sanatın kökeninde olağandışı bir kusur

vardır, her yapıt bu kökendeki kusurun kullanılmasıdır; tamlığın tehlikede olan yaklaşımı ve

yeni bir ışık gelir bu kökendeki kusurdan bize”. Gerçekten de endoksa5 açısından nüans,

elden kaçırılmış olan‟dır.

Evet, haiku ve onun etkisinde her kısa biçim, her Not etme bir anlamda esin eksikliğidir, yazı,

yaratım eksikliği; yani, boşa harcanmakta olan, kendi üstüne dönük doğuştan izlenim (101):

Varoluşun dildışı katışıksızlığı.

Haiku kayıp zamanın peşine düşmez, yeniden bulmayı düşünmez, tersine Zamanı hemen,

Anında bulmak‟tır. Zaman Haiku‟da hemen kurtarılmıştır: hissedilebilir ile yazı‟nın anında,

dolaysız gerçekleşmesi: demek, An‟ın bir yazısı (felsefesi) vardır.

Haiku bir jestin yarattığı sürprizdir (104). Göndergesi her zaman özel‟dir, hiçbir Haiku

genelliği üstlenmez. İndirgeme sürecinden arınıktır. Haiku, devinimi değişmez kılmaz, doğayı

böler, onu soyutlamaz (106). Öyleyse, o bir Olumsallık sanatıdır. “Bir Haiku herhangi bir

yerde, herhangi bir anda meydana gelen şeydir yalnızca” (Coyaud). Özneyi kuşatan olarak

birden oluveren şeydir (olumsallık, mikro-serüven). Bir anlamda Haiku‟da gönderge yoktur,

dolayısıyla gerçek anlamda ortaya konmuş, ileri sürülmüş sav niteliğinde (thetique) bir şey

yoktur; yalnızca çevreleyenler (koşullayanlar) ortaya konur, ama konu dağılır, koşullar içinde

buharlaşır: onu çevreleyen şey şimşek hızı süresindedir (109).

3 Şubat 1979 Oturumu

Yami6.

4 Ma, Jap. Ara(lık)

5 Genel kanılar

6 Yami, Jap.bir yanıp bir sönen, yarı karanlıkta çakan, sonra geri dönen şey

Page 74: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

74

Utsuroi7.

Satori8.

Donuklaşmış görüntüde bir tür ses kesilmesi: (İnarritu‟nun Babil filminde Tokyo‟da yürüme

sekansı, Sessiz film). Betimleme, sağır ve dilsizdir, imge zorla sessiz duruma getirilmiştir

(118). Haiku‟nun gücü topyekün bir duyum yaratmaktır, bunun içinde duyusal beden

değişmeden kalır, ayrıştırmaktan çok mutluluk vermek söz konusudur (120). Ve, en insansı

olan (en yürek parçalayıcı yanıyla insanlık) en az insansı olanla, bitkiyle, hayvanla birleşir

(123).

10 Şubat 1979 Oturumu

Haiku bir benlikçilik (egotizm) hareketinden kaynaklanmıştır. Oyun tek başına oynanmış,

böylece zincir (renga) durdurulmuştur. Özne, tek başına bırakılmış, çatışma ortadan

kaldırılmış ve dolayısıyla ego yatıştırılmıştır: Yaratımında tek başına özne yantığı işin tadını

çıkarır. Gerçekten Ben Haiku‟da her zaman vardır. Sözcelemenin katışıksız şiiridir. Ben‟in

varolduğunu söylemek azdır bile: Çünkü, Ben, bütün duyguları eklemler, güçlendirir. Bu bir

Beden-Ben‟dir. (129). Haiku: Erotik-olmayan‟dır (131). Gerçekleğin yolu: Haiku, gerçeğin

yolu (söylem, ideoloji) değildir. Hayku, gerçekliği, ideolojik titreşimden, yani gücül bile olsa

yorumlanışından, „kaymağını alır‟ gibi alma sanatıdır )bir sanattır) (135). Yazı yoluyla, bir

şey işlem görmektedir ama bu bir etki değildir (136). Haiku‟nun bu Elde tutulamaz yanının

hiç kuşkusuz Zen ile ilişkileri vardır. “Ben Haikuyu bir Ara Olay‟ın belirişi, önemsiz bir

„kıvrım‟ın ortaya çıkması, büyük bir boş alandaki anlamsız bir çatlak olarak görüyorum

(satori)” (136).

17 Şubat 1979 Oturumu

Bu derste gerçek(lik) etkisini irdeliyor Barthes. Önce Fotoğraf üzerinde duruyor. Haiku ile

benzeşen yanını sorguluyor. Sinemadan farkını yorumluyor. Hayku, anlamı olmayan

göstergedir (142), dedikten sonra fotoğrafın da Haiku gibi her şeyi hemen verdiğini belirtiyor

(143). Her ikisi de gelişme göstermez, Haiku gibi fotoğrafı da sürdüremez, ona bir şey

ekleyemezsiniz. Katışıksız otoritelerdir, dayanacakları bir şey yoktur, ama eğer bir şey varsa o

da şudur: Bu, olmuştu. (143).

Gerçeğin bölünebilirliği açısından Haiku ile Şiire bakıldığında, şiirin gerçeğin dili olduğu

(bölünemez olduğundan) söylenebilir.

Yan yana sıralamaya dayalı yazı olarak Haiku Birlikte Varoluş (ilineksel bağın dışlandığı)

örneğidir.

24 Şubat 1979 Oturumu

Tilt: İşte bu!

Dağ yolundan geliyorum

Ah! Harika bu

Bir menekşe (Başo)

7 Utsuroi, Jap. Bir şeyin iki halini ayıran ve birleştiren nazik an

8 Satori, Jap. sivrilen

Page 75: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

75

Haiku büyültmez, uzunluğu değişmez, simge içine atlamaz, tramplen değildir- üstelik

yıldızlar da çok uzaktır (152).

Tilt‟in (İşte bu!) Zenle bir bağı vardır kuşkusuz. Bu bağ satori yoluyla, Vu-şi‟9ye (zen

kavramı) varır. Şeyler doğallıkları içinde, hiç yorum yapılmadan aktarılır: Sono-mana10

. Vu-şi

şeylerin anlamları konusunu ciddi biçimde işleme isteğini bir tür yok etme biçimi. Asıl anlam,

üçüncü katta, yorumlama aşıldıktan sonra olanaklıdır: “Boşuna bakmış olursunuz her şeye;

hiçbir şey hilale benzemez”. Genel gerçek diye bir şey olamaz: haikunun, tüm haikuların

söylediği de budur (156).

Haiku dengesini yitirecektir (dengesini yitirmemek için kendini zor tutmaktadır) ya da

söylemenin hiçliği içinde dengesini yitirmek üzeredir (utsuroi) (158).

Bir terim:

concetto: çarpıcı-keskin söz. Haikuda bulunmamalıdır. Ayrıca Epigram, bir çarpıcı-keskin söz

olarak bir saldırganlığa dayalıdır. Her iki terim de Haikunun doğallığının yatay dilinin

karşısında yer alır. Öte yandan öyküleme Haiku için bir sınıra işaret eder.

3 Mart 1979 Oturumu

Peki Haiku ila anlatı arasında bir ara-biçim söz konusu mudur? Buna Brecht‟in sokak

sahneleri, gestus‟la yanıt verilebilir.

SONUÇ

“Şimdinin parçalı Not edilmesinden (örnek biçim Haiku) bir Roman tasarısına nasıl

geçilir? Yani, haikudan, bizim Batı düşüncemize, bizim yazı pratiğimize ne geçebilir?”

(167).

Gündelik Not Defteri. Not etmenin düzeyleri (gerçeğin bölünmesi): Sonsuza dek

bölünebilirlik duygusu (Proust için Valery). Not etmek için nereye kadar inilebilir?

10 Mart 1979 Oturumu

Not-edilebilirin özelliklerine bakalım:

İşlevsel özellik: klasik romanda, not-edilebilir-olan anlamsal bir değer taşır: gösterilen‟e ileten

bir göstergedir, öykünün dizgesi için gerekli olan bir şeyi duyurmaya yarar (173)

Yapısal özellik: Not edilen, içerikle (işlev) değil ortaya çıkış ritmi (biçim) ile belirlenir, ya sık

yinelenen, ya da biricik olan not edilir.

Estetik özellik: bir şeyin etkililiğini açıklamak için not alınır, bir davranış aşırılık, ölçüsüzlük

içinde özünü açığa çıkarır (175)

Barthes, bir Yazın Kuramı‟nda söylemselliğin bütün niceliksel olgularıyla ilgilenme gereğini

vurgular (178) Tümce, bir biçimbirim olarak öne çıkabilir bu durumda. Tümce mantıksal,

ruhsal, ideolojiktir, toplum tümce-biçim‟in normlarını uygular: tümce-olmayanı sıkı biçimde

denetler, insan yeteneği, tümce bırakabilme yeteneğidir. O zaman, Madam Bovary nitelikli

tümce tarafından oluşturulmuştur, aşkları, bıkkınlıkları Tümcelerden gelir, ölümü de

Tümceyle olur. Çoğumuz Bovary‟leriz: “Tümce bizi fantasma gibi, sık sık da bir „yem‟ gibi

peşinden sürükler (…) Yazar tümceler ustası olarak hata ustasıdır; ama onun bağışıklığı

vardır; „yem‟in bilincindedir; esinlidir, ama sanrılı değildir; o gerçek ile imgeyi birbirine

karıştırmaz, bunu onun yerine okur yapar” (182). “Tümcenin geleceği: İşte size bir toplum

sorunu-kimsenin de bu sorunla ilgili bir araştırma yaptığı yok”. (179)

Haikudan romana geçişte Modern Notun önemi açık: Bu Gerçeklik‟e (Hakikat) ilişkin bir

şeyle ilgili. Bunun için iki yol göstericiye başvurur Roland Barthes:

9 Vu-şi, Zen kavramı: özel hiçbir şey yok

10 Sono-mana: nasılsa öyle.

Page 76: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

76

James Joyce: Şeyin Özü, Epiphany11

Joyce‟un epifanisi şudur: bir şeyin özünün, ne olduğunun anidan belirmesi: İşte bu! (Tilt,

Fr.quiddite, İng.whatness). Haikunun Ara Olay‟ı ile yakınlık açıktır. Her üçünde de (Haiku,

Epifani, Ara Olay) aynı anlam sorunsalı vardır: Doğrudan doğruya, hemen anlam belirten bir

olay söz konusudur. Sonuç hem özelliği, hem de güçlülüğü gösterir: Yorum-yokluğu. Yorum,

işin içine karışmak olacaktır. Söz konusu olan, anlamı vermemek, bir anlam vermemek

(yorumlamamak) gibi aşırı bir güçlük, cesaret isteyen şeydir (187). Joyce‟un başarısızlığı da

buradan kaynaklanarak dönüşüme uğrayıp, Epifanilerin Romana dönüşmesini sağlamış, Joyce

epifanileri romana akıtmıştır. Az-olan‟ın, kısa-olan‟ın kabul edilemezliğini anlatıyla

gidermiştir; yatıştırıcı, güven verici bir dolayıma başvurarak, bir büyük anlamın hazırlanışına

gitmiştir (188),

Marcel Proust: Gerçeklik (Hakikat)

Proust hiçbir zaman kısa biçimle ilgilenmemiştir: onun içten gelen yazı biçimi „dörtnala‟dır.

O, yazmak serüveninin kahramansı olmayan kahramanıdır; anlattığı öykü de yazmak

eyleminin öyküsü (190). İkincisi, Proust‟ta söz konusu olanın Joyce‟ta olduğu gibi Şeyin Özü

değil de, Duygulanımın Gerçekliği olmasıdır. Yine de Haiku‟nun „İşte bu!‟su sahnededir:

buna Gerçeklik (Hakikat) An‟ı denebilir. Gerçeklik an‟ı bir okuma olgusudur, yazma olgusu

değil. Dolayısıyla gerçekci bir tekniğe bağlanmaz. „Yani ortaya çıkan bir heyecan

(gözyaşlarına boğulmaya, aşırı derecede sarsılmaya dek varabilir) ile bizde okuduğumuz

şeyin gerçek olduğu (gerçekten yaşanmış olduğu) inancını uyandıran apaçıklığın, kesinliğin

birleşmesidir” (191). Gerçeklik Anı, Şey‟in kendisine Duygulanım yoluyla ulaşıldığında var

olur, öykünme (gerçekcilik) yoktur, ama duygusal açıdan kaynaşma vardır (196)

Ve Karmaşık Nitelikli Yazı‟ya dönersek, diyor Barthes, “bunu iki kutup arasında kurmaya

çalıştım: Not etmeler (Haiku, Epifani, Ara Olay ve Gerçeklik Anı) ile Roman” (197)

Gerçekten roman, büyük ve uzun akışı içinde, „gerçekliği‟ (anın gerçekliğini) savunamaz.

İşlevi bu değildir. Roman bir dokuma‟dır, dokunmuş bir kumaş: hayallerle, aldatmacalarla,

sahte şeylerle boyanmış parlak, renkli bir kumaş, bir Maya örtüsü. Üzerinde noktalar gibi

serpili Gerçeklik Anları bu örtünün varlığını mutlak olarak kanıtlar, doğrular. Roman sahte-

olan‟dan başlamaz ama hakiki-olan‟la sahte-olan‟ı sezdirmeden birbirine karıştırdığında, yani

kendini haykıran, mutlak hakiki ile, Arzu ve İmgelem‟den gelen renkli, parlak sahte-olan‟ı

birbirine karıştırdığında başlar (süslemek). “Roman oluşturmayı (yapmayı) başarabilmek

aslında yalan söylemeyi kabul etmek, yalan söylemeyi başarabilmektir (yalan söylemek de

çok güç olabilir)- yani sahte-olan‟la hakiki-olan‟ı birbirine karıştırmaktan ibaret olan bu

ikincil ve sapkın yalanı söylemektir. Öyleyse, uzun sözün kısası, romana direnmek, romanı,

romanın pratiğini başaramamak ahlaksal bir direniş olacaktır” (199).

Roland Barthes‟ın „College de France Yıllığı İçin Yaptığı Ders Özeti

“Romanın ne olabileceğini öğrenmek için, sanki bir roman yazmak zorundaymışız gibi

yapmaya çalıştık” (201).

Özet:

Zikrullah Kırmızı

11

Phaino, Yun. Bir tanrının görünmesi, belirmek, görünmek

Page 77: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

77

HAİKULAR

Şafak vakti:

Arpa yaprağının ucunda,

İlkbahar kırağısı (Issa)

Küçük kedi

Yere yapıştırdı bir an

Rüzgarla sürüklenen yaprağı (İssa)

Yılbaşı-

Çalışma masası ve kağıtlar

Geçen yılki gibi (Matsuo)

Yeni yılın şafağı

Dünkü gün

Ne kadar da uzak (İşiku)

Güz fundalığındaki yol,

Biri geliyor

Arkamdan (Buson)

Bir farenin çıkardığı ses

Tırmalarken bir tabağı-

Ne kadar soğuk! (Buson)

İlk karı gördüm

O sabah,

Yüzümü yıkamayı unutuyordum (Başo)

Tencereyi temizlerken

Suda hafif dalgalanmalar,

Yalnız bir martı (Buson)

İlkbahar yağmuru.

Çene çalarak gidiyorlar

Hasır palto ve şemsiye. (Buson)

Kedi yavrusu

Kokluyor

Salyangozu. (Saimaro)

Page 78: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

78

Çıt yok

Yaz sağanağından başka

Akşam vakti. (İssa)

Bir kuş öttü-

Yere düştü

Kırmızı bir üzüm tanesi. (Şiki)

Dağ yolundan geliyorum.

Ah! Harika bu!

Bir menekşe! (Başo)

Su küpünde yüzüyor

Bir karınca

Gölgesiz. (Seişi)

Akşam vakti sonbahar;

Aklım yalnızca

Annem babamda. (Buson)

*

MacBean, James Roy; Sinema ve Devrim (1975), Çev.Ertan Yılmaz,

Kabalcı yayınları, 1. basım, Temmuz 2006, İstanbul, 299 s., Büyük boy.

MacBean‟in polemiği öne çıkaran biçemi, konusunu derinleştirmesini bekleyen okuru

düşkırıklığına uğratıyor. Yazıyı (eleştiriyi) devrimci eylemle özdeşleştirmesinden

kaynaklanıyor kuşkusuz bu.

Şimdi Genel Dilbilim‟e (Saussure) kökenlenen Metz‟in sinemasal göstergebilimi

(sinemayı dile değil, söze, yani dilyetisine ulayan) sertçe eleştiriliyor ama eleştirilen için

okura biraz yardım etmek gerekmez mi? Gerçi MacBean‟in okuru, Metz‟i bilen bir okur

olmalı. O da biz değiliz sanırım. Ama yazarın Marksist bir sinema eleştirisini devrimci

eylemin bir parçası olarak üretme girişimi (yapısalcılık vb.den de destek alarak) aslında doğru

görünen bir girişim. Heyecanın kendisi bile öyle güzel ki… MacBean, anladığım kadarıyla

önce savaş ertesinin önemli sinema kuramcısı Bazin‟le hesaplaşmış, göstergebilim daha

sonraki dönemlerin işi. Jean-Luc Godard‟ı daha yakından tanımalıyım.

*

Tekin, Latife; Muinar (2006), Everest yayınları, 1. basım, Aralık 2006,

İstanbul, 261 s.

O güzelim (son birkaç yılın en güzel romanlarından) Unutma Bahçesi‟nden sonra Latife

Tekin‟in adı bile yeter, yazdığı her sözcüğü okumam için, derken işte elimden bırakmamak

için çok çaba harcadığım, ama dayanamayıp bıraktığım bir Tekin çalışması. Bu durum beni

Page 79: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

79

üzüyor. Yetersizliği elbette ki kendimde buluyorum. Çünkü metnin arkasındaki tertemiz

sevgiyi, başkaldırıyı, sessiz inadı, direnişi görüyorum. Latife Tekin‟e saygım artıyor. Ama o

bitmez tükenmez sorgulama, mırlanma, o kapalı duruş, kurgunun çokca boşlandığı anlamına

gelmez mi? Anlatı başlığı altında değişik biçimlere hazırlıklı olmayı kabul ediyorum ama

nereye değin? Dil için buna da katlanılabilir, ama asıl sorun da dil değil mi? Bu takır tukur

metinde dil tadı nerede? (Zeynep Oral beni şaşırtıyor mu?).

*

Yourcenar, Marguerite; Zenon (1965), Çev.Müntekim Ökmen, Adam

yayınları, 1. basım, Ekim 1985, İstanbul, 328 s.

Okuduğum her sonraki yapıtında tamam işte doruğa ulaşmış, başyapıtı bu olmalı,

dediğim Yourcenar, Hadrianus‟un Anıları‟ndan sonra Zenon‟da bir 17. yüzyıl Flaman

coğrafyası ve tarihi yaratıyor. Titiz işçilik, boşluksuz som yapı, düşüncenin (felsefe) metinle

elele akışı, sorgu ve daha nice şey kusursuz bir anlatı için elbette yetmez, Yourcenar‟da daha

fazlası var demek. Bir kere şairliği var başta. Metin bir bulut, sis gibi çatıların üzerinde

geziniyor, sokaktan geçen kedi de kendi varlığıyla bağdaşıyor ve önemini kazanıyor kendi

boşluğunda… Yaşam öyle ciddiye alınıyor ki, boşlukta kalıyor, içi boşalıyor ya da. İman

imansızlığa işaret ediyor. Artılar eksileri gideriyor, elenince bilinç (özne, insan kişi) varlığın

uğultusu beliriyor ortalıkta derişen, dönüşen, akan.

Yourcenar tüm yapıtlarını anladığı için açıklıyor, bundan asla çekinmiyor. O denli haklı

işte anlatısı önünde. Bence büyük bir yazar. Yaşamı kımıldattığı için, odağı insandan öteye

kaydırdığı ve bu yüzden insanı kendi ölçeği içinde anlaşılabilir ve bir o denli de anlaşılamaz

kıldığı için.

Bu kötü basılmış ve Türkçede unutulmuş yapıt, aynı güzelim çeviriyle pırıl pırıl

baskıyla yenilense n‟olur?

*

Bibaşar, Kemal; Başka Olur Ağaların Düğünü (1956), Can yayınları, 1.

basım, 2003, İstanbul, 235 s.

Pembe Kurt‟daki bir öyküsünü (adını anımsamıyorum) romana süren Bilbaşar

ortalamanın altında bir yapıt daha üreterek (okumak kimi açılardan zevk verse de) beni

şaşırtmayı sürdürüyor. Birkaç romanı daha var ama yeter diyorum. Onun eşsiz yapıtı da Cemo

ve Memo. Denizin Çağışı‟nı da yabana atmıyorum. Eğlenceli bir kurgunun yazarı sürüklediği

yerde hakikilik duygusu oldukça yara alıyor. Demek ki, usta anlatıcılık yetmiyor.

*

Quignard, Pascal; Villa Amalia (2006), Çev. Ismail Yerguz, Sel

yayınları, 1. basım, Ekim 2006, İstanbul, 213 s.

Quignard‟ın en önemli özelliği, anlatıcısının değişkenliği, hatta oynaklığı. İktidar

payesi vermediği anlatıcısı yüzünden anlatı bir olumsallık olarak gerçekleşiyor. Diyaloglarda

açı değişikliği ise sinemasal.

Page 80: 2006 OKUMALARIM...6 Bitmez tükenmez bir gevezelik, hele de tek boyutlu ise (hemen her ey kendisini yineliyorsa) bir noktadan sonra bıkkınlık veriyor. Tahir‟den okuduklarım değil,

80

Bazen, özellikle ayrıntılı, ama kısa tanımlanan, betimlenen çevre, nesneler yaşamın,

öykünün tutamak noktaları gibi. Bir gemiyi karaya bağlayan babalar gibi…

Anlatıcı ve zamanın (kiplerin) kırılışı, hızlı dönüşümleri yalnızca şaşırtma amacı taşıyor

olamaz. Bu metnin okurla (okuma eylemiyle) zamanını ve uzamını yeniden düzenlemesini

sağlıyor.

Bu hüzünlü, acılı metin Quignard‟ın yazı çizgisine de yeterince işaret ediyor bence.

Kadınlık içre uyuma göndermesini nasıl yorumlayacağımı kestiremesem de, ne denli anlayışlı

uyumlu olsalar da erkekler yaşamı yeterince güçle göğüsleyemiyor, tipik tepkiler veriyorlar.

Ben şimdilik Quignard‟ın anlatısının yapısal özellikleri üzerinde durulmasından

yanayım. Çünkü dram özellikle temizlemeye çalıştığı bir kılçık gibi duruyor yapıtında.