KASEM TAANE (ELECTIVE) SELABAS - .ii KASEM TAANE (ELECTIVE) SELABASE SELABASE DEM NA JEGE WONNU TELO

Embed Size (px)

Text of KASEM TAANE (ELECTIVE) SELABAS - .ii KASEM TAANE (ELECTIVE) SELABASE SELABASE DEM NA JEGE WONNU TELO

  • M I N I S T R Y O F E D U C A T I O N

    TEACHING SYLLABUS FOR KASEM (SENIOR HIGH SCHOOL 1-3)

    Enquiries and comments on this syllabus should be addressed to:

    The Director Curriculum Research and Development Division (CRDD) Ghana Education Service P. O. Box 2739 Accra Ghana Tel: 021-683668 021-683651 September 2010

    Republic of Ghana

  • ii

    KASEM TAANE (ELECTIVE) SELABASE

    SELABASE DEM NA JEGE WONNU TELO TO: BOBOOM: Kwomitii kolo ba na tii se ko popone sikuula berem de zamesem selabasa yam to, pae d bwoi d we New Educational Reform Syllabus Review Committee (NERSRC) to, kwei boboa New Educational Reform Implementation Committee (NERIC) deem na pae ko ke selabase kolo to baa ne mo, (NERIC) tage we, se berem de zamesem taa jege wolim de pae debam to, ko jege se de taa wae ko sre d chana mo, logo konto baa ne, bwaane wonnu leiri mo maa maama. Se ko woli boboe dento yim, selabase dem nam jege se de taa ye delo na w wane de woli bia bam, se ba boboa taa bera, ye de pae ba pempanno, se ba taa lage se ba taa ke wonnu to mo. KOLO WAANE D NA BERE KASEM TAANE DEM TO: Taane dage se de taa ma ke a yerane, se de ye nabiina wea wonnu mo nenne ba nabaara kikeeru, ba swa, sam lm, liri, de jaweero teibim, maama wo taane dem wone mo. Taane ta mo seiga dwi maama wea wonnu, ye ko tge taane baa ne mo pa se nabiina wae ba bere badwonna banto wea chwei. Nabiina wea naga bere ba dm na ke kolo; ba na ke kolo lelei, de ba jwa na w taa ke kolo to. Kasem berem de de zamesem laam nam w woli wonnu tento seeni mo:

    (i) de w woli sikuuli bia se ba taa ni taane dem ye se ba ne de lanyerane. (ii) de pae sikuuli bia bam taane yeinwo na w fge ba de ba kateira naa teo kom to, (iii) de woili se bia lre ba nabaara chullu de wonnu telo ba na zula, ye te ta pae ba ye ba yera to. Konto maama w woli se ba taa zia wonnu tento

    de je selei. (iv) de woli se bia taa nega chana yalo na wora nabiina bam wea wone, ko mae de ba ye-daane seeni, jejegero dedaane pletegese, na wo ba

    daa kam de teo kom maama wone to. (v) de woli se bia taa nege taana yadwonna de nabiina balo na ne ya to.

    BOBO-KAMUNA YIM (TEENA) Kasem taane dem berem de zamesem, ye se de zeini sikuuli bia bam se ba:

    (i) lre Kasem taane dem na mne tei ye se ba taa mae de ba toa. (ii) tiini ba taa ni taane dem ye se ba taa nege de. (iii) taa nega ba taane dem ye ba yei de kuri na zege m dedaane ba nabaara kikeeru. (iv) de ba boboa yam we, Africa tiina wea chwei ba jege kuri to ba yage. (v) lre we ni lara woli nabiina pae se ba ke keim-laaro ye ya pa se ba wae ba zoora de badwonna lanyerane. (vi) fge ba ni ba nabaara kikeeru telo na mae leirim to se ba leiri.

    SELABASE DEM NA PRE TEI TO Bene maama zamesem wonnu selabase dem ne pre te ke popr-kamuna yana ne mo: POPR KAMUNU 1: Fnlji/sro POPR KAMUNU 2: Ka-ga-ka-ni woo kuri POPR KAMUNU 3: Poponem POPR KAMUNU 4: Lara de Nabaara chullu kikeeru

  • iii

    Popre sento bere swa yalo sikuuli bia bam na jege se ba zamese ba lre taane dem baa ne to mo. POPRKAMUNU 1: FNLJI SRO Popra kanto bere taane sro tem na ke tei dedaane kolo na yeini ko ke d na wora d ne taane dem to mo. POPRKAMUNU 2: KA-GA-KA-NI-WOO-KURI Popra kanto kwaane se ka bere tnno garem ded dedaane ka pipiri taane ka ta mo. Ka boboa yim maa ta ye se ka pa bia bam taa wae ba gare ye ba ni ko kuri. Pipirite kom tge ko woe popra kanto wone bwaane ko bere we, bia bam na wae ba pipiri ba tea, ko bere we ba nigi ba na gage kolo to kuri. POPRKAMUNU 3: POPONEM Popra kanto jege taane mnem dedaane tapane poponem mo. POPRKAMUNU 4: LARA/NABAARA WONNU DE CHULLU KIKEERU Popra kanto jege ni-lara, nabaara chullu kikeeru dedaane wonnu dwi dwi nabiina na ke ba wea ne lelei to. Ba w bobo ba bere sikuuli bia bam se ba taa gare ba kasem tnno, ye ba ni ye ba wae ba pra wonnu kura daane. BEREM NAGA Selabase dem wone, berem de zamesem totoa yam ded, ye bu wom mo jege se o ke. Ka bwei bwia se ka lre bia nigi berem dem kuri na maa kam ne, ta wo woli bia bam se ba ma swa yalo ba na zamese to, ba maa toe ba wea ne. SELABASE DEM WONNU NA PRE TEI TO: BOBO-KAMUNA YIM (TEENA) Popr-kamunu maama yeini ka bobo dedaane ka-bobo-kamuna yim (Teena) mo. Bobo-kamuna yim yeini ya tea swa, wakia de keim-laaro bu wom na jege se o zamese berem dem ne mo. Bereno, ga bobo-kamuna yim dem popr-kamunu maama wone yiga-tu, se n laam bobo berem dem. N n bere popr-bal sem n ti, jwoori n ga bobo-kamuna yim dem lanyerane se n ni n berem dem tge chwoa na. POPR-KAMUNA DE POPR-BAL Selabase dem pre de ke popr-kamuna de bal ne mo. Ba pre bene maama zamesem ba ke popr-kamuna ne mo. Popr-kamuna maama bere swa dwi dwi mo taane dem wone. Popr-kamunu maama jege popr-bal. Popr-balaa maama bere swa de wakia dwi dwi mo. Selabase dem pre de ke popr-sesere senu ne mo: Popr-bal, Berem Boboa yim, berem dem kugu, Berem de zamesem totoa, de berem dem tiim bwia se n ni, bia bam nigi berem dem kuri na, naa bia totoa. Popr-sesere sento memaa mo tento: Popr-Sesera 1 Popr-bal: Popr-bal sem na woe popr-sesera dedoa ne to, de ta ye ta-yuna popre-dra mo, popr-kamunu ne. Bereno jege se o tge popr-bal tayuna yanto na tigisi daane tetei to mo. Ye, de ko de, n na maane n na we, maa kadwoi ne, berem de zamesem wo ja yia n kelase ne de pa-m, ko mae de, n na gaale popr-bal sento sedwonna n k yiga n bere, ye se n laam daa jwoori kga yerane, n bere se jwa seeni, n wae n ke konto se ko woli-m.

  • iv

    Popr-sesera 2: Berem teena: Popr-sesera 2 kanto bere, berem dem teena mo popr-balaa maama wone. Berem teena yeini ya tea swa yam wakeeru naa, wolaaro mo sikuuli bu ya na jege se o na, ye se o taa wae o lwona te keim. Berem teena yam w bobo dedaane nmba nenne 1.3.5 naa 2.2.1 mo. Nmba yanto ye selabase dem zeinim nmba mo. Boboa nmba kam selabase dem wone ya bere popr-kamunu mo nmba kalo na sae to, maa ye berem teena. D n lage d ni 1.3.5, ko kuri mo, berem teena 5 na nwoi popr-balaa 3 na woe popr-kamunu 1 ne to mo. Ko nam da na ye selabase dem nmba kanto 2.2.1 mo, ko bere we, berem teena nmba 1 na nwoi popr-balaa 2 ne na woe popr-kamunu 2 ne to mo. Selabase zeinim nmbaaro tento ye se te pa se berena de tn-yeinwo tiina badwonna wane ba na kolo ba na laga selabase dem wone to mle mle. Ko nam da ta woli se nno wane o kuri o teena tsa bwia keim mle yerane. D kwei ko nenne popr-balaa 2 na nwoi popr-kumunu 2 ne to, ya jege teena binu mo: 2.2.1 2.2.5. Bereno wolo wora, o na w taa laga se o bwei o tsa wonnu na w nwoi teena 2.2.3 de 2.2.4 ne, ye o yage berem teena yat yam na daare to. Ko na tu konto, bereno wom w kuri berem teena na zege popr-bal na woe popr-kamuna ne to baa ne mo, se o wane o bwei o tsa bwia yalo na wo ja wakia kalo maama, o na bere o kelase dem to ye bia bam zamese to. N nam ta jege se n maane we sikuuli bu wom waane mo d yeini d ke zamesem de berem teena dem d tii. Konto ye sikuuli bu wom na w wane o ke kolo, berem de zamesem dem kga ne, popr-balaa kam ne to mo. Konto waane mo berem boboa yim dem maama yeini ya bobo dedaane, Se sikuuli bu wom wane o----- konto seene ko jege se ko bere we, nmo jege se n lre bu dedoa dedoa zamesem chana mo se n wane n sre ya. Ko kuri mo, n jege se n ta-n yei bu dedoa dedoa ni ne, n berem dem maa ne, se ko wane ko woli se sikuuli bia bam ded wane ba zamese ba lre popre-balaa maama berem teena selabase dem ne.

    Popr-sesera 3 Tn kom wo wonnu: Tn kom wo wonnu popr-sesera bat-tu wone to kwaane se ko bere labaare delo n na w wane n ma n bere popr-balaa tei to mo. Jei sedwonna ne, tn kom wo wonnu tiini te daga mo. Ye jei sedaara ne, n w wane n lage labaare na nwoi ta-yuu na jege kolo se ko ke de a daa kam to, n woli tn kom wo wonnu ne. Popr-sesera 4 Berem de zamesem kikia (B/ZK). Sikuuli bu wom se o wane o tge o ke berem de zamesem dem lanyerane woe popr-sesera 4 kanto wone mo. Kwaane se n yage ka bere bia se ba taa leena wonnu ye ba ware te se ba ke ba yum ne to, se n daare n ke dam se bia bam taa tge ba ke berem de zamesem kikia, ye ko ta wo woli se bia bam boboa, de ba kikio, de ba yeinwo be. N nam ta wae n fge n tigisi n berem de zamesem kikia natga kam na wo woli-m se n bia bam ni berem dem kuri to. D nam na mae d yei we, berem de zamesem kikia yam ye se, ya zeini sikuuli bia bam mo se ba wane ba kwei ba swa yam, ba na n nmo berem de zamesem dem baa ne to, ba ke se ko fge ba, ba wea ne. Kasem taane de de nabaara berem de zamesem dem wone, taane dem a dedaane de yeinwo nabaara wonnu, mo ye wo-chro telei telo bia bam na jege se ba zamese to. Popr-bal wo wonnu tedwonna wae te wora, n na jege se n fge n tigisi te se berem dem ja yia. Popr-sesera 5 Bia Totoa: - Totoa na w pa se d lre bia bam nigi zamesem dem kuri na to, wo popr-sesere senu-tu ne mo. Totoa yam wae ya ye bwia, naa bia totoa kelase ne naa, ya wae ya ye ba sikuuli totoa se ba ke ya s ne etc. Bwei ba bwia n daare n pa ba totoa yalo na wo woli ba, se ba wane ba na swa taane dem zamesem baa ne to. Totoa yanto dwonna nam dae ya maama. N ta wae n ni totoa yadwonna n woli da se ko pa se bia bam zamese taane dem lanyereane. Kweila-tu, ta n jege n yuu ne we, selabase dem dage se de leiri berem natkka kam n na jege se n popone n ma n bere bia bam yuu ne. N jege se n popone berem natkka popr-balaa maama baa ne mo, n ta n ma n bere bia bam.

  • v

    PROFILE DIMENSION KURI Profile Dimension ke selabase dem wone, ko na zege 1998 bene dem wone se ko taa beene to mo. Dimension ye wonnu telo bia bam na w wane ba ke berem dem de de tiim ne to mo. Bia wakeeru Dimensions bam n daga mo ko laam ye Profile dimension. Berem teena wae ya popona de keimbotarebu wolo na bere keim to nenne: Bu wom w wane o mae ---------- etc. Ka wane ka mae w bere we, bu wom zamese o lre woo berem dem wone. Ka wane ka ta woo kuri, ka popone kukuanu, ka pa maana, etc. bere we bu wom nigi zamesem dem kuri. Bu wom de na wane o ke woo, o na wane o sre chane naa