24
Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części …‚ywanie decyzji o wydatkach i produkcji, podejmowanych przez wszystkie gospodarstwa domowe, firmy, agendy rządowe oraz inne

  • Upload
    lammien

  • View
    213

  • Download
    0

Embed Size (px)

Citation preview

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

2 Narodowy Bank Polski

Wprowadzenie

W ciągu dwóch ostatnich dekad największą innowacją w nauczaniu ekonomii okazało się

wykorzystanie krzywych całkowitej (agregatowej) podaży i całkowitego (agregatowego) popytu

do zilustrowania najważniejszych pojęć i rozwiązań makroekonomii. Uniwersyteccy ekonomiści

nadal dyskutują nad szczegółami, lecz krzywe te tak bardzo przypominają swoim wyglądem

i działaniem klasyczne krzywe podaży i popytu, że wydaje się zaskakujące, iż tak długo trwało

upowszechnienie tej metody analizy.

Niestety, teoretyczne podstawy krzywej całkowitej podaży i krzywej całkowitego popytu znacz-

nie się różnią od krzywych podaży i popytu dla pojedynczego produktu lub czynnika produkcji.

Przy wprowadzaniu tych pojęć ogromnie ważne jest wyjaśnienie uczniom owych różnic.

Z tej i z innych przyczyn wiele podręczników ekonomii dla szkół średnich nadal nie wspomina

o całkowitej podaży i całkowitym popycie.

Jako że modele te mogą być nieznane wielu nauczycielom w szkołach średnich, na końcu tej

lekcji zamieściliśmy załącznik z dodatkowymi informacjami. Jeśli zagadnienie to jest dla Ciebie

nowe lub jeśli przysparza jakichkolwiek trudności, zachęcamy do przeczytania załącznika przed

zapoznaniem się z przebiegiem lekcji.

Pojęcia

Popyt całkowity,

Podaż całkowita,

Produkt krajowy brutto (PKB),

Polityka fiskalna,

Polityka monetarna.

Myśl przewodnia

Ogólne poziomy dochodu, zatrudnienia oraz cen w danym kraju są określane przez wzajemne

oddziaływanie decyzji o wydatkach i produkcji, podejmowanych przez wszystkie gospodarstwa

domowe, firmy, agendy rządowe oraz inne podmioty ekonomiczne.

Polityka budżetowa rządu federalnego oraz polityka monetarna Systemu Rezerwy Federalnej

wpływają na ogólne poziomy zatrudnienia, produkcji i cen.

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

3 Narodowy Bank Polski

Fakty wyjściowe

Produkt krajowy brutto (PKB) jest mierzony w walucie danego kraju, co oznacza, że wzrost PKB

może odzwierciedlać nie tylko wzrost produkcji towarów i usług, lecz także wzrost cen.

PKB, w którym została uwzględniona poprawka na zmiany cen nosi nazwę realnego PKB.

Potencjalny poziom realnego PKB dla danego narodu zależy od ilości i jakości jego zasobów

naturalnych, rozmiarów i umiejętności siły roboczej oraz rozmiarów i jakości zasobów kapitało-

wych.

Wydatek jednej osoby stanowi dochód innych ludzi. Wynika z tego, że początkowa zmiana

w wydatkach (konsumpcyjnych, inwestycyjnych, rządowych lub w eksporcie netto) prowadzi

zwykle do zmiany na szerszą skalę narodowych poziomów dochodu, wydatków oraz produkcji.

Kiedy zamierzone wydatki na konsumpcję, inwestycję, budżet państwa i eksport netto przewyż-

szają wartość krajowej produkcji końcowych dóbr i usług, PKB rośnie, czemu towarzyszy inflacja

oraz/lub wzrost zatrudnienia.

Gdy zamierzone wydatki na konsumpcję, inwestycję, budżet państwa i eksport netto są niższe

od wartości krajowej produkcji końcowych dóbr i usług, PKB spada, czemu towarzyszy spadek

inflacji oraz/lub zatrudnienia. Polityka fiskalna jest to zespół decyzji dotyczących zmian

poziomów wydatków i podatków podejmowanych przez rząd federalny. Mają one na celu

wywarcie wpływu na krajowe poziomy produkcji, zatrudnienia i cen.

Polityka monetarna jest to zespół decyzji podejmowanych przez bank centralny, prowadzących

do zmian w podaży pieniądza i dostępności kredytu. Zmiany podaży pieniądza mogą wywrzeć

wpływ na ogólne poziomy wydatków, zatrudnienia i cen w gospodarce poprzez pobudzanie

zmian oprocentowania kredytu oraz wywieranie wpływu na poziom prywatnych i firmowych

wydatków inwestycyjnych.

Cele

Uczniowie definiują całkowitą podaż i całkowity popyt oraz określają czynniki, które

mogą wywołać zmianę tych funkcji w czasie.

Uczniowie stosują model całkowitej podaży i całkowitego popytu do analizy skutków

rozmaitych zdarzeń makroekonomicznych, w tym różnych polityk stabilizacyjnych.

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

4 Narodowy Bank Polski

Opis lekcji

Po wykładzie wstępnym i dyskusji uczniowie uczestniczą w dwóch zadaniach. Pierwsze

ma postać quizu czy turnieju, w którym uczniowie odróżniają rozmaite elementy całkowitej

podaży od elementów całkowitego popytu i określają, czy pierwszym skutkiem danego elementu

jest wzrost poziomu całkowitej podaży czy całkowitego popytu. W drugim zadaniu uczniowie

rywalizują ze sobą, indywidualnie lub w małych grupkach, w ustalaniu skutków rozmaitych

zmian w gospodarce na przebieg krzywej całkowitej podaży lub krzywej całkowitego popytu.

Potrzebny czas

Wykład wstępny i dyskusja na forum klasy (czynność 1) zabiera jedną godzinę lekcyjną. Pozosta-

łe czynności zajmują trzy godziny: punkty 2-4 w dniu 1, punkty 5-9 w dniu 2, a punkt 10

i Sprawdzenie wiadomości w dniu 3. Zaleca się powtarzanie wiadomości i dodatkowe ćwiczenia

przez kilka następnych dni lub do dwóch tygodni, w celu podkreślenia wagi zagadnień teorii

i polityki makroekonomicznej.

Materiały

Zadanie 1: Popyt czy podaż? – jeden egzemplarz na folii i po jednym dla ucznia.

Zadanie 2: Zabawy z krzywymi – jeden egzemplarz na folii i po jednym dla ucznia.

Slajd 1: Jeden wiek wydajności makroekonomicznej USA – po jednym egzemplarzu dla

ucznia.

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

5 Narodowy Bank Polski

Przebieg lekcji

1.

Opowiedz uczniom o całkowitej podaży i całkowitym popycie, opierając się o informacje

z Załącznika do tej lekcji lub z dowolnego podręcznika ekonomii omawiającego te zagadnienia.

W szczególności omów elementy składowe całkowitej podaży i całkowitego popytu, zwracając

uwagę na to, jak wzrost i spadek tych elementów spowoduje przesunięcie danej krzywej.

Podkreśl także różnice między stanem rzeczy pokazywanym przez krzywe całkowitej podaży

i całkowitego popytu, a stanem rzeczy pokazywanym przez krzywe podaży i popytu dla

pojedynczego zasobu.

2.

Podziel klasę na dwa lub więcej zespołów i oznajmij, że wezmą udział w quizie pod tytułem

„Popyt czy podaż?” Możesz zorganizować go na dwa sposoby: uczniowie zdobywają punkty

lub „pieniądze” za poprawne odpowiedzi lub ci, którzy podają nieprawidłowe odpowiedzi,

wypadają z gry. Jeśli wybierzesz pierwszą formułę, możesz każdej prawidłowej odpowiedzi

przypisać określoną kwotę, stałą lub rosnącą z każdym pytaniem. Wyjaśnij, że zadasz w sumie

20 pytań i że wygrywa uczeń lub zespół, który zdobędzie największą kwotę lub ten, który

przetrwa do końca (w zależności od formuły quizu).

Ogłoś uczniom, że odczytasz listę z Zadania 1, a oni muszą szybko (do 30 sekund) określić,

czy dany element jest częścią całkowitej podaży, czy całkowitego popytu. Podkreśl, że chodzi

o efekt natychmiastowy danego elementu, nie skutek na dalszą metę.

3.

Ogłoś rozpoczęcie quizu. Odczytaj elementy z listy w przypadkowej kolejności. Po każdej

odpowiedzi uczniów podawaj odpowiedź prawidłową, lecz nie wyjaśniaj jej, ani nie komentuj;

zrobisz to później. Podawaj wygrane kwoty lub usuwaj tych, którzy udzielili nieprawidłowej

odpowiedzi. Staraj się zachować żywe tempo, typowe dla teleturnieju. Pogratuluj zwycięzcom

i pożegnaj przegranych słowami: „Do zobaczenia w następnym quizie.”

4.

Rozdaj uczniom kopie Zadania 1 i podsumuj zadanie. (Jeśli zamierzasz przeprowadzić ten

sam quiz w kilku klasach tego samego dnia, pod koniec lekcji pozbieraj wszystkie kopie,

by uczniowie nie przekazali ich kolegom z innej klasy.) Omów wszystkie odpowiedzi. Zauważ,

że o ile natychmiastowy skutek zasobów i czynności może być przypisany tylko do jednej

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

6 Narodowy Bank Polski

kategorii, do całkowitej podaży lub do całkowitego popytu, skutki długofalowe wielu elementów

są już bardziej złożone. Na przykład: fabryki stanowią przede wszystkim element całkowitej

podaży, ale inwestycje, z których zostały zbudowane (podobnie jak nowy dom) są elementem

całkowitego popytu. W dłuższym okresie czasu wszystkie elementy obejmujące ludzi jako zaso-

by wpłyną tak na całkowitą podaż, jak i na całkowity popyt. Jednakże w danym momencie, jako

robotnicy i przedsiębiorcy ludzie stanowią część zasobów wytwórczych, a zatem część podaży

całkowitej, jako konsumenci zaś są oni – a ściślej mówiąc, ich wydatki na towary i usługi – naj-

większym pojedynczym komponentem całkowitego popytu. Owa wieloznaczność w długim

okresie jest naturalną cechą ogólnosystemowej, powszechnej równowagi charakteryzującej

makroekonomię. To także zapewne wzbudzi dyskusje uczniów i ożywi podsumowanie zadania.

Najważniejsze jest, by uczniowie zrozumieli istotę podstawowych składników całkowitej podaży

i całkowitego popytu (omówione bardziej szczegółowo w Załączniku), a następnie czynniki

powodujące przesuwanie się obu krzywych, stanowiące przedmiot Zadania 2.

5.

Podziel klasę na grupki po 3-5 uczniów, tak aby w każdej znaleźli się ci lepsi i ci słabsi.

Ogłoś kolejny konkurs pod tytułem „Zabawa z krzywymi”. Zadanie polega na określeniu skutku

wywartego na całkowitą podaż lub całkowity popyt przez wydarzenia,

które wymienisz. Jeśli masz więcej czasu, poleć, by każdy zespół zapisał swoje odpowiedzi, a ten,

który udzieli najlepszych, zostanie zwycięzcą.

6.

Ważne: Zanim rozpoczniesz to zadanie, zastanów się, czy chcesz zastosować dodatkową

czynność 8! Wyjaśnij uczniom, że wydarzenia, które opiszesz, spowodują w pierwszym momen-

cie wzrost lub spadek krzywych, lecz nie zmianę ich przebiegu (Gdy poziom cen rośnie, poru-

szamy się wzdłuż krzywych całkowitej podaży i całkowitego popytu, tak jak wzdłuż krzywych

podaży i popytu pojedynczego produktu, gdy jego cena wzrośnie. Porównaj z lekcjami 3-5).

Jednakże podobnie jak w poprzednim zadaniu, w dłuższym okresie czasu niektóre z owych

wydarzeń mogą spowodować przesunięcia w innym całkowitym modelu. Upewnij się,

że uczniowie zrozumieli, że zadanie polega na określeniu natychmiastowego skutku na podaż

całkowitą lub popyt całkowity).

7.

Odczytaj klasie po jednym elemencie naraz z Zadania 2 w przypadkowej kolejności i mieszając

różne kategorie. Zespoły powinny omówić odpowiedzi w swoim gronie przed podaniem lub

zapisaniem ostatecznej odpowiedzi, przy czym nie mogą porozumiewać się z innymi zespołami.

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

7 Narodowy Bank Polski

Jeśli zdecydowałeś się na fakultatywną czynność 8, najpierw wymień wydarzenie z listy dla

Zadania 2, a potem ogłoś, czy uczniowie powinni oceniać jego skutek na krzywej całkowitej

podaży krótkookresowej, długookresowej czy na obu.

8.

Fakultatywnie: W ramach rozwinięcia czynności 6 i 7, możesz przyznać dodatkowe punkty

za umiejętność określenia skutków zmian całkowitej podaży i całkowitego popytu z czynności

7 na poziom cen w równowadze i poziom realnej produkcji krajowej. Zauważ, że przy zmianach

w popycie całkowitym skutki te będą zależały od tego, czy popyt całkowity jest ukazany jako

krzyżujący się z krótkookresową, czy też z długookresową krzywą podaży całkowitej, jak omó-

wiono w Załączniku. Oznacza to, że przed ogłoszeniem kolejnego wydarzenia, powinieneś spre-

cyzować, o jaki okres czasu (krótki czy długi) chodzi przy ustalaniu skutków na poziom cen

i produkcji (nie przy ustalaniu natychmiastowego skutku na całkowitą podaż lub całkowity

popyt). Ów okres czasu możesz wybrać losowo, na przykład rzucając monetą. Jeśli wolisz,

żeby liczba zastosowań obu okresów czasu była równa, sam podejmij decyzję. Możesz także

zażądać, by uczniowie rozważyli najpierw skutki w krótkim okresie, a następnie w długim.

Przy każdej opcji pamiętaj jednak, by zaznaczyć, jaki okres czasu został zadany w konkretnym

przypadku.

9.

Po wymienieniu wszystkich elementów z listy dla Zadania 2 i zebraniu odpowiedzi uczniów,

rozdaj im kopie Zadania 2. (Także i tym razem, jeśli zamierzasz przeprowadzić ten sam konkurs

w kilku klasach tego samego dnia, pod koniec lekcji pozbieraj wszystkie kopie, by uczniowie nie

przekazali ich kolegom z innej klasy.) Podsumuj wyniki „Zabawy z krzywymi”. Omów każdy

czynnik i jego wpływ na całkowitą podaż i całkowity popyt. W szczególności zauważ, że zmiany

poziomu cen spowodują ruch wzdłuż krzywych całkowitej podaży i całkowitego popytu,

a nie ich przesunięcie.

Jeśli dołączyłeś do zadania czynność 8, omów przyczyny różnych przebiegów krótkookresowej

i długookresowej krzywej podaży całkowitej. Wzrost/spadek całkowitego popytu na długookre-

sowej krzywej podaży wpłynie na wzrost/spadek poziomu cen, lecz nie spowoduje żadnych

zmian poziomu produkcji i zatrudnienia. Na krótkookresowej krzywej podaży wzrost całkowite-

go popytu spowoduje wzrost poziomu cen, produkcji i zatrudnienia; spadek całkowitego popytu

wywoła efekt przeciwny. Wzrost podaży całkowitej spowoduje spadek poziomu cen i wzrost

poziomu zatrudnienia i produkcji.

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

8 Narodowy Bank Polski

10.

Wyświetl wykresy i tabelę ze slajdu 1 na epidiaskopie albo rozdaj ich kopie wszystkim uczniom.

Możesz podzielić ich na grupki. Poleć, żeby określili okresy wysokiej inflacji, wysokiego bezro-

bocia oraz obu tych zjawisk, a następnie wyjaśnili, na podstawie informacji z wykresów oraz

propozycji podsumowania, dlaczego okresy te wydają się być w dużym stopniu związane

ze zmianami w całkowitej podaży i całkowitym popycie. Powinni też zasugerować przesunięcie

jednego lub jednoczesne przesunięcie wielu modeli, zgodne ze zmianami poziomów cen, zatrud-

nienia oraz krajowego dochodu/produktu, przedstawionych w części poglądowej 1. Odnieś

te problemy do nierównego, „koniunkturalnego” modelu wzrostu gospodarczego (porównaj

z lekcją 18) ukazanego w trzecim wykresie i tabeli oraz zasugeruj, że w idealnym przypadku

makroekonomiczne polityki stabilizacyjne (monetarna i fiskalna) powinny łagodzić i przyspie-

szać model wzrostu. Przypomnij, że polityka fiskalna jest to zbiór decyzji dotyczących zmian

poziomu wydatków i podatków podejmowanych przez rząd federalny, a polityka monetarna

– decyzji podejmowanych przez bank centralny, prowadzących do zmian w podaży pieniądza

i dostępności kredytu. Podsumuj ćwiczenie.

(Większość okresów wysokiej inflacji jest związanych z okresami wojny, kiedy ogromny wzrost

wydatków rządowych oraz podaży pieniądza w kraju spowodował gwałtowny wzrost całkowi-

tego popytu, który z kolei doprowadził do wzrostu poziomu cen i produkcji. Inflacja podczas

dwóch kryzysów naftowych w latach 70. także była dość wysoka: kryzysy te zmniejszyły podaż

całkowitą, doprowadzając do wyższego poziomu cen i mniejszego poziomu produkcji, a także

wyższego bezrobocia. Kartel OPEC osiągnął zamierzony efekt w sposób bezpośredni, ogranicza-

jąc dostawy ropy, oraz w sposób pośredni, ponieważ wyższe ceny ropy i energii sprawiły,

że wiele fabryk i maszyn z krajowych zasobów kapitałowych, zaprojektowanych do pracy

na taniej ropie, gazie czy energii elektrycznej, stało się niedochodowe lub przestarzałe.

Stopa bezrobocia była najwyższa podczas Wielkiego Kryzysu, który sam prezydent USA

Roosevelt nazwał „krachem popytu”, to jest okresem spadających cen i produkcji. Większość

ekonomistów zgadza się z opinią Roosevelta, lecz podaje inne powody spadku popytu.

Na przykład: John Kenneth Galbraith przypisuje winę panice finansowej spowodowanej

najpierw spekulacją, a następnie krachem na giełdzie; Milton Friedman obarcza winą złą politykę

monetarną przyjętą przez System Rezerwy Federalnej. Niektórzy ekonomiści wskazują też

na problemy z podażą w rolnictwie oraz innych kluczowych sektorach w późnych latach 20. i 30.,

lecz istnieje consensus co do tego, że najważniejszą przyczyną Wielkiego Kryzysu były problemy

z popytem. Inne okresy bezrobocia wiążą się z powrotem do gospodarki pokojowej po dwóch

wojnach światowych oraz ze zmianami demograficznymi pod koniec lat 70. i 80., kiedy wiele

kobiet i pokolenie wyżu demograficznego po raz pierwszy trafiło na rynek pracy. Zjawiska

te przyczyniły się w dużym stopniu do wzrostu podaży na rynkach pracy, co doprowadziło

do spadku płac i wzrostu bezrobocia. W latach 90. owe grupy demograficzne, niegdyś

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

9 Narodowy Bank Polski

początkujące na rynku pracy, stały się doświadczonymi pracownikami, w większości w średnim

wieku, charakteryzującymi się zazwyczaj wyższą produktywnością i niższym poziomem

mobilności.

Powszechne zastosowanie komputerów i innych nowych technologii także mogło się przyczynić

do wzrostu produktywności i produkcji w latach 90., a polityka stabilizacyjna, zmierzająca

do ograniczenia poziomu inflacji i bezrobocia w długim okresie czasu, prawdopodobnie również

miała udział w dwóch najdłuższych pokojowych okresach ekspansji w gospodarce USA

w omawianym przedziale czasu.)

Propozycje dalszych ćwiczeń związanych z całkowitym popytem i podażą

Analiza całkowitej podaży i całkowitego popytu uwzględnia wszystkie zasoby wytwórcze danej

gospodarki, w tym wszystkie wydatki poniesione przez gospodarstwa domowe, firmy i rząd,

politykę monetarną i fiskalną, oraz handel międzynarodowy! Ćwiczenia 1 i 2 nie pozwalają

na uchwycenie wszystkich elementów tej złożonej rzeczywistości ekonomicznej, więc jeśli

możesz poświęcić temu tematowi więcej czasu i zainteresowania, proponujemy szersze wyko-

rzystanie źródeł oraz ćwiczenia dodatkowe z wykorzystaniem programów komputerowych.

Na przykład:

Running the U.S. Economy to symulacja komputerowa autorstwa Keitha Lumsdena i Alexa

Scotta (1992), rozpowszechniana przez Krajową Radę Szkolnictwa Ekonomicznego. Symulacja

ta opiera się na prawdziwych danych historycznych, lecz przedstawionych latami (rok 1, rok 2

itd.), co sprawia, że użytkownik nie odbiera ich jako przestarzałe. Zawiera wiele scenariuszy,

w których uczniowie stosują rozmaite polityki monetarne i fiskalne mające na celu zwiększenie

bogactwa państwa poprzez zmniejszenie inflacji, bezrobocia i deficytu budżetowego, przy jedno-

czesnym pobudzeniu wzrostu gospodarczego.

Simulation of Macroeconomic Concepts, autorstwa Ronalda L. VanSickle, Charlesa D. DeLorme

i Suzanne S. Wygal, zawiera kilka różnych wersji gry poświęconej całkowitej podaży i całkowi-

temu popytowi. Symulacja została wydana przez Uniwersytet Georgii (Wydział Szkolnictwa

Nauk Społecznych, Athens, Georgia, 30602) w 1990 roku, przy pomocy finansowej Narodowej

Fundacji Nauki.

Najpopularniejszym i najłatwiej dostępnym źródłem danych makroekonomicznych jest

Economic Report of the President (Raport gospodarczy prezydenta), opracowywany przez Radę

Doradców Gospodarczych i publikowany przez Drukarnię Rządową w Waszyngtonie. D.C.,

w lutym każdego roku. Jest on dostępny w internecie pod adresem http://w3.access.gpo.gov/eop

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

10 Narodowy Bank Polski

Opracowany przez Narodową Radę Szkolnictwa Ekonomicznego Advanced Placement

Instructional Package zawiera indywidualne arkusze kalkulacyjne z ćwiczeniami operacji

na krzywych całkowitego popytu i podaży.

Zakończenie

1. W oparciu o dane z foliogramów z Zadań 1 i 2 powtórz składniki całkowitego popytu

i podaży oraz przyczyny różnych kształtów krótko- i długookresowej krzywej podaży.

2. Wyświetl foliogramy z wykresami ze slajdu 1 i narysuj wykres zmian krzywych całkowi-

tej podaży lub całkowitego popytu, ilustrujący ich wpływ na poziom cen oraz poziom

krajowej produkcji/dochodu/zatrudnienia dla kilku okresów historycznych omówionych

w punkcie 10.

3. Omów związek różnych rodzajów polityki stabilizacyjnej (monetarnej i fiskalnej)

oraz długookresowych projektów inwestycji publicznych w szkolnictwo i infrastrukturę

(drogi, tamy itp.), a także bodźcowych struktur ustaw podatkowych ze zmianami

w całkowitym popycie i podaży. Poproś uczniów o wymienienie kilku aktualnie przygo-

towywanych projektów ustaw lub rozporządzeń, które będą miały lub które mogą mieć

wpływ na całkowity popyt i podaż.

Sprawdzenie wiadomości

Poleć uczniom, by przez kilka tygodni śledzili informacje na temat czynników oddziałujących

na wielkość całkowitego popytu i podaży, ukazujące się w rubrykach finansowych dzienników,

„The Wall Street Journal”, „Business Week”, lub w wiadomościach telewizyjnych albo innych

programach gospodarczych. Informacje takie pojawiają się bardzo często. Na przykład: System

Rezerwy Federalnej regularnie ogranicza lub pobudza wzrost podaży pieniądza (porównaj

z lekcją 19 na temat polityki monetarnej) starając się wywrzeć wpływ na całkowity popyt,

a w szczególności na wydatki konsumenckie i inwestycyjne. W toczonych w Kongresie

dyskusjach nad projektem budżetu przedstawionym przez prezydenta niejednokrotnie bywa

on określany jako kryzysowy lub wzrostowy. Często podawane są wskaźniki zmian optymizmu

konsumenckiego i firmowego, związane z planowanymi wydatkami konsumenckimi i inwesty-

cyjnymi. W wiadomościach poświęca się sporo miejsca trendom demograficznym wpływającym

na rynki pracy, a także suszom, powodziom, zwiększeniu lub ograniczeniu wydobycia ropy

przez kraje OPEC, niedoborom energii oraz wynalazkom, czyli wszystkim czynnikom oddziały-

wującym na całkowitą podaż.

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

11 Narodowy Bank Polski

Załącznik

Informacje dodatkowe na temat całkowitej podaży i całkowitego popytu

Popyt całkowity (agregatowy) jest to łączny popyt na wszystkie dobra i usługi w gospodarce

narodowej, obejmujący zakup dóbr i usług przez krajowych i zagranicznych konsumentów, fir-

my i agendy rządowe.

Podaż całkowita (agregatowa) są to wszystkie dobra i usługi wyprodukowane przez wszystkie

firmy (także jednoosobowe) w danej gospodarce. Niezwykle pomocną rzeczą w wykorzystaniu

krzywych całkowitej podaży i całkowitego popytu w nauczaniu ekonomii jest to, że są one znane

uczniom, którzy poznali już krzywe podaży i popytu dla jednego towaru w początkowej – mi-

kroekonomicznej – części scenariusza. Mechanika przesunięcia funkcji oraz odnajdywania no-

wych punktów równowagi na osi pionowej i poziomej jest, w rzeczy samej, łatwa do przeniesie-

nia. Jeśli zatem uczniowie rozumieją, czym są krzywe całkowitej podaży i całkowitego popytu,

mogą wykorzystać je do wyjaśnienia lub przewidywania wpływu pewnego zdarzenia lub poli-

tyki makroekonomicznej na ogólny poziom cen i poziom krajowej produkcji. Muszą jednak także

zrozumieć, że krzywe mikroekonomiczne (dla pojedynczego towaru) i makroekonomiczne (cał-

kowite) pokazują bardzo różne zjawiska, a ich kształt wynika z zupełnie różnych powodów.

Mikroekonomiczna krzywa popytu dla pojedynczego dobra lub usługi opada w dół ze względu

na efekty dochodowy i substytucyjny. Efekt substytucyjny występuje w przypadku wzrostu ceny

danego produktu, który sprawia, że produkt ten staje się relatywnie droższy w porównaniu

z substytutami, to jest innymi dobrami i usługami, które mogą zaspokoić daną potrzebę

konsumentów. Ów wzrost relatywnej ceny produktu powoduje, że ludzie kupują go mniej

(a więcej, jeśli jego cena spada).

Podstawą efektu dochodowego jest fakt, że budżet konsumentów ma charakter ograniczony.

Oznacza to, że jeśli cena jakiegoś stale kupowanego przez nich towaru wzrośnie, a wartość do-

chodu wyrażona w dolarach pozostanie niezmienna, w rzeczywistości staną się ubożsi i będą

musieli kupować mniej danego towaru. Efekt dochodowy połączony z podwyżką cen spowodu-

je, że będą kupować mniej tego produktu, jeśli jest to dobro zwykłe, a więcej, jeśli jest to dobro

niższego rzędu, na przykład: mniej steków, a więcej fasoli.

Krzywa popytu zagregowanego, czyli całkowitego, ukazuje związek między średnim poziomem

cen wszystkich dóbr i usług a ilością wszystkich dóbr i usług, jakie ludzie chcą i mogą kupić. Nie

działa żaden efekt analogiczny do efektu substytucyjnego, ponieważ z oczywistych względów

nie istnieje substytut dla wszystkich dóbr i usług.

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

12 Narodowy Bank Polski

Nie działa też efekt dochodowy, ponieważ jeśli ceny wszystkich dóbr i usług wzrosną o pewien

procent, nie oznacza to, że zmieni się rzeczywisty dochód konsumentów. W miarę wzrostu

poziomu cen gospodarstwa domowe otrzymują wyższe dochody – płace i pensje, procent, czyn-

sze, zyski – gdyż rośnie też cena zasobów. Rosną podatki, które rząd wykorzystuje do opłacenia

zakupionych dóbr i usług lub do redystrybucji w postaci płatności transferowych, przy czym

w obu przypadkach powiększa to dochód gospodarstw. Skoro każdy wzrost cen powoduje

wzrost czyjegoś dochodu, rzeczywisty problem powodowany przez nieoczekiwaną inflację

polega na tym, że inflacja ta prowadzi do redystrybucji dochodu, a nie na tym, że bezpośrednio

obniża średni poziom realnego dochodu we wszystkich gospodarstwach. Z tej przyczyny

mikroekonomiczne pojęcie efektu dochodowego nie może wyjaśniać typowego kształtu krzywej

całkowitego popytu.

Charakterystyczny opadający kształt krzywej całkowitego popytu wynika z następujących

czynników:

Efekt realnego salda, czyli efekt zamożności. W miarę spadku średniego poziomu cen

na wszystkie dobra i usługi, saldo gotówkowe ludności (środki w gotówce oraz

na rachunkach rozliczeniowych) pozwoli im kupić więcej towarów i usług. Nie oznacza

to wzrostu dochodu ludności, lecz wzrost ich zamożności, który skłania ich do zakupu

większej ilości towarów i usług podczas spadku poziomu cen. Wzrost ogólnego poziomu

cen powoduje przeciwny skutek: obniża zamożność i siłę nabywczą środków pienięż-

nych ludności, co przyczynia się do zmniejszenia liczby nabywanych dóbr i usług.

Efekt stopy oprocentowania. W miarę wzrostu/spadku ogólnego poziomu cen, popyt

na pieniądz i oprocentowanie także będzie wykazywał tendencję rosnącą/malejącą,

co zmniejszy/zwiększy wydatki na inwestycje, jeden z najbardziej ulotnych składników

popytu całkowitego. Tu także zmiany w poziomie cen są odwrotnie proporcjonalne

do ilości towarów i usług, jakie ludność chce nabyć – w tym przypadku szczególnie

dóbr kapitałowych, takich jak fabryki i maszyny.

Efekt zakupów zagranicznych. W miarę wzrostu poziomu cen na dobra wyprodukowane

w danym kraju, dobra te wydają się droższe w porównaniu z towarami wyprodukowa-

nymi za granicą, w wyniku czego ich eksport netto (eksport minus import) spada.

Eksport netto jest składnikiem całkowitego popytu, a zatem jego spadek powoduje

spadek ilości wszystkich dóbr i usług zakupionych w okresie wzrostu cen. Spadek

poziomu cen w kraju spowoduje przeciwny skutek, to jest wzrost eksportu netto.

Przy danym poziomie cen poziom całkowitego popytu zależy od poziomu wydatków należących

do czterech różnych kategorii: wydatków konsumpcyjnych, wydatków inwestycyjnych firm,

wydatków rządowych oraz eksportu netto (eksport minus import). Czynniki powodujące wzrost

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

13 Narodowy Bank Polski

któregokolwiek z tych elementów składowych przesuną krzywą całkowitego popytu w prawo;

czynniki powodujące spadek któregokolwiek z nich przesuną krzywą w lewo.

Przebieg krzywej całkowitej podaży jest nieco trudniejszy do wyjaśnienia i musi być przedsta-

wiony w dwóch różnych sytuacjach lub horyzontach czasowych. Na początku długookresowa

krzywa całkowitej podaży jest linią prostą, jak przedstawiono na pierwszym wykresie. Pokazuje

ona ilość dóbr i usług, które dany naród może wyprodukować przy jak najskuteczniejszym

wykorzystaniu wszystkich zasobów wytwórczych, przy pewnym poziomie technologicznym.

Każdy rozwój czy ulepszenie zasobów wytwórczych lub technologii przesunie długookresową

krzywą całkowitej podaży w prawo, przy czym pozostanie ona doskonale prosta.

W dłuższym okresie czasu, wszystkie zasoby dostarczone na rynek czynników produkcji,

na którym odbywa się wymiana zasobów siły roboczej, kapitałowych i naturalnych, zostaną

wykorzystane, ponieważ podstawowy dla ekonomii problem ograniczoności zasobów oznacza,

że ludność pragnie większej ilości towarów i usług niż system gospodarczy jest w stanie wytwo-

rzyć. W krótkim okresie czasu, ceny pewnych zasobów mogą wypaść z szeregu, powodując

ich niepełne lub nadmierne wykorzystanie. Jednak w dłuższym okresie czasu właściciele

tych zasobów zorientują się, jaka powinna być ich prawdziwa cena rynkowa i będą musieli

ją zaakceptować (z ceną płac włącznie), aby zasoby pracowały i przyczyniały się do wzrostu

dochodu swoich właścicieli oraz ogólnego dobrobytu gospodarczego.

Poziom cen

Ptc

PżC (długookresowy)

Realna płaca krajowa

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

14 Narodowy Bank Polski

Krótkookresowa krzywa podaży całkowitej jest zwykle przedstawiana jako opadająca, tak jak

typowa mikroekonomiczna krzywa podaży dla pojedynczego dobra czy usługi.

Jednak także i w tym przypadku powody takiego jej kształtu są różne. Dla krzywej całkowitej

podaży, jeśli ogólny poziom cen spadnie (być może z powodu spadku całkowitego popytu), ale

niektóre płace i ceny będą w krótkim okresie czasu „lepkie” (to jest mało elastyczne), poziom

produkcji i poziom zatrudnienia spadną na tych rynkach, na których płace i ceny nie spadną do-

statecznie szybko, by wyczyścić rynek z zalegających produktów lub bezrobotnych pracowni-

ków.

Płace i ceny mogą wykazać taką „sztywność” ze względu na długoterminowe umowy między

nabywcami a sprzedawcami pewnych produktów, wieloletnie umowy o zatrudnienie między

pracodawcami a związkami zawodowymi, lub ustawowe progi cen czy płac (takie jak ustawowe

płace minimalne czy ceny kontraktowe - subsydiowane – na produkty rolne). To samo może się

stać, nawet jeśli nie istnieją długoterminowe umowy, które zabraniałyby takich zmian, na przy-

kład wtedy, gdy na obniżenie płac robotników i cen produktów zostałyby poniesione znaczące

koszty. (Przykładem takich kosztów zmiany cen mogą być koszty wydrukowania nowych kata-

logów czy menu, aby poinformować klientów lub konsumentów o zmianach cen lub koszty

renegocjacji umów, aby ustalić nowe poziomy płac i cen.) Aby uniknąć tych kosztów albo

przynajmniej obniżyć je, niektóre firmy raczej zmodyfikują poziom produkcji i zatrudnienia niż

poziom cen i płac, zwłaszcza jeśli wydaje im się, że spadek popytu jest zjawiskiem przejściowym.

Bywają także przypadki, kiedy między nabywcami a sprzedawcami lub pracodawcami a pra-

cownikami rozwijały się od lat czy dziesięcioleci nieformalne, długookresowe porozumienia,

które osiągnęły status niepisanej umowy i których żadna ze stron nie chce naruszyć z powodu

przejściowego załamania. Zatem w początkowym okresie załamania gospodarki, powodującym

zaleganie produktów lub brak pracy dla bieżącego personelu firm, firmy i związki zawodowe

mogą starać się utrzymać bieżący poziom cen i płac nawet mimo malejącej sprzedaży i zatrud-

nienia, licząc na to, że gospodarka szybko ruszy, a z nią popyt na ich produkty. Bez względu

na powody „lepkich” płac i cen na poszczególnych rynkach, w miarę spadku ogólnego poziomu

cen, realny koszt wykorzystania produktów i pracowników przy „lepkich” cenach i płacach

rośnie. Oznacza to, że liczba sprzedanych produktów tego typu oraz liczba zatrudnionych robot-

ników spada, co prowadzi do spadku w ogólnym poziomie produkcji. Jeśli spadek poziomu

popytu, produkcji i zatrudnienia potrwa odpowiednio długo, płace i ceny w końcu spadną.

Jednakże do tego czasu poziom krajowej produkcji, zatrudnienia i dochodu będzie spadał,

co widać na wykresie drugim.

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

15 Narodowy Bank Polski

Poziom cen

Inne wyjaśnienie wznoszącej się w krótkim okresie krzywej podaży całkowitej wiąże się

z sytuacją, kiedy popyt całkowity rośnie, począwszy od poziomu poniżej pełnego zatrudnienia.

Gdy popyt rośnie, a poziomy produkcji zaczynają rosnąć, niektóre ważne zasoby mogą osiągnąć

pełny poziom zatrudnienia szybciej niż inne, prowadząc do „wąskich gardeł” produkcji

oraz presji na wzrost płac i cen.

Dokładny kształt i inne cechy charakterystyczne krótkookresowej krzywej podaży całkowitej

pozostają przedmiotem kontrowersji wśród ekonomistów z różnych „szkół” myśli makroekono-

micznej. Podstawowym przedmiotem niezgody jest stopień elastyczności płac i cen, kosztowno-

ści ich zmian oraz znaczenia „wąskich gardeł” w okresach zwiększonego popytu całkowitego.

Kontrowersje budzi także potencjalna oraz historyczna skuteczność polityk stabilizacyjnych

prowadzonych w celu ograniczenia bezrobocia i spadku produkcji. Opinie ekonomistów zależą

od ich poglądów na temat przyczyn, przenikliwości oraz trwałości sztywnego charakteru płac

i cen. Niektórzy ekonomiści (oraz politycy) popierają stosowanie polityk stabilizacyjnych

w celu utrzymania wysokiego poziomu produkcji i bezrobocia nawet wówczas, gdy gospodarka

przechodzi tylko umiarkowane i stosunkowo krótkie załamanie. Inni sądzą, że firmy i pracowni-

cy zaakceptują obniżki płac i cen dostatecznie szybko, by nie wystąpiła potrzeba stosowania

krótkoterminowych polityk stabilizacyjnych. Polityki takie uważają nawet za nieskuteczne

lub antyproduktywne, skoro firmy i pracownicy przewidzą wpływ polityk stabilizacyjnych

na płace i ceny i szybko wrócą do poziomu produkcji ustalonego przez długookresową krzywą

Ptc 1

Ptc 2

PżC (krótkookresowy)

Pp 1 Pp 1 Realna produkcja

(PKB)

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

16 Narodowy Bank Polski

podaży całkowitej, z pomocą lub bez polityk stabilizacyjnych. Jeśli pracownicy i firmy oczekują,

że gospodarka tak czy owak powróci do pełnego zatrudnienia, a rząd zwiększy wydatki

na stymulację gospodarki, efektem takiej polityki będzie raczej wzrost cen, a nie poziomu

produkcji i poziomu zatrudnienia.

Owe dyskusje między makroekonomistami sięgają wstecz co najmniej do czasów Wielkiego

Kryzysu oraz do publikacji w roku 1936 książki oznaczającej narodziny współczesnej teorii

i polityki makroekonomicznej Employment, Interest, and Money1 Johna Maynarda Keynesa.

Poglądy Keynesa są od tej pory przedmiotem głośnych i żywych dyskusji, a w ostatnich

dziesięcioleciach zasięg oraz sposób prowadzenia polityk stabilizacyjnych uległ znaczącym

zmianom w porównaniu do pierwotnych propozycji Keynesa i jego następców. Nie zmienia

to faktu, że ramy ustalone przez Keynesa, w tym jego zalążkowe prace nad popytem całkowitym,

nadal wyznaczają granice dyskusji na temat teorii i polityki makroekonomicznej.

1 Przyp. Tłumacza: W Polsce ukazała się pod tytułem „Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i pieniądza”, PWN, Warszawa 1985

(wydanie II).

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

17 Narodowy Bank Polski

Zadanie 1

Tabela 1. Popyt czy podaż?

Podaż całkowita Popyt całkowity

Fabryka produkująca komputery

Firma buduje nową fabrykę

Prasa drukarska Amerykańska firma sprzedaje odrzutowiec firmie zagranicznej

Traktor Amerykańska firma kupuje kawę w Ameryce Południowej

Drzewa Kobieta kupuje hamburgera dla swojego synka

Pole kukurydzy Uczniowie kupują bilety na koncert rockowy

Kopalnia węgla Kobieta kupuje nowy samochód

Dentysta Rząd kupuje nową łódź podwodną

Wynalazca Farmer kupuje nawóz

Sprzedawca w sklepie obuwniczym

Rząd wysyła kobietę na księżyc

Gwiazda rocka Para nowożeńców kupuje dom

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

18 Narodowy Bank Polski

Zadanie 2

Tabela 2. Operacje na krzywych

Podwyższa popyt całkowity:

1. Ludzie zaczynają kupować więcej

żywności, odzieży i samochodów.

2. Rośnie podaż pieniądza.

3. Podatek od sprzedaży zostaje obniżony

o 20% w większości stanów.

4. Inne kraje zaczynają kupować od USA

więcej towarów i usług.

Podwyższa podaż całkowitą:

1. Dzięki nowemu wynalazkowi energia

słoneczna staje się najtańszym środ-

kiem ogrzewania domów i paliwem dla

samochodów.

2. Procent ludzi w wieku 62-72 lata,

zatrudnionych lub poszukujących

pracy, gwałtownie rośnie.

3. Pod Wielkim Jeziorem Słonym zostają

odkryte wielkie złoża ropy naftowej.

4. Gwałtownie rośnie poziom wykształ-

cenia i przeszkolenia większości no-

wych robotników.

Obniża popyt całkowity:

1. Rezerwa Federalna podnosi stopę

dyskontową, co prowadzi do wzrostu

pozostałych stóp procentowych.

2. Rząd federalny ogranicza wydatki

zbrojeniowe o 20%.

3. Oszczędności prywatne rosną o 8%.

4. W tym roku przemysł odzieżowy

lansuje garnitury i sukienki z chińskie-

go i japońskiego jedwabiu.

Obniża podaż całkowitą:

1. Kraje OPEC ograniczają wydobycie

ropy o 30%.

2. Większość obywateli odchodzi na

wcześniejszą emeryturę.

3. Powodzie niszczą 10% krajowych zbio-

rów kukurydzy i soi.

4. Podatki od płac i pensji rosną o 10%.

Brak zmian w całkowitym popycie i całkowitej podaży:

1. Poziom cen w produkcji krajowej rośnie o 10%.

2. Poziom cen w produkcji krajowej spada o 2%.

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

19 Narodowy Bank Polski

Slajd 1

Jeden wiek wydajności makroekonomicznej USA

Wskaźnik inflacji w gospodarce USA

Wskaźnik inflacji mierzy procentową zmianę w średnim poziomie cen w porównaniu z rokiem

ubiegłym. Wskaźnik ujemny oznacza, że ceny spadają.

Na podstawie: Macroeconomics, N. Gregory Mankiw © 1994, 2000, Worth Publishers. Za zgodą

wydawcy.

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

20 Narodowy Bank Polski

Slajd 1 (ciąg dalszy)

Stopa bezrobocia w gospodarce USA

Stopa bezrobocia określa, jaka część siły roboczej nie ma pracy.

Na podstawie: Macroeconomics, N. Gregory Mankiw © 1994, 2000, Worth Publishers. Za zgodą

wydawcy.

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

21 Narodowy Bank Polski

Procent bezrobotnych

Slajd 1 (ciąg dalszy)

Realny PKB na mieszkańca w gospodarce USA

Realny PKB określa całkowity dochód wszystkich podmiotów gospodarczych. Realny PKB

na osobę określa dochód typowego podmiotu gospodarczego.

Na podstawie: Macroeconomics, N. Gregory Mankiw © 1994, 2000, Worth Publishers. Za zgodą

wydawcy.

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

22 Narodowy Bank Polski

Realny PKB na mieszkańca (w $ 1992)

Slajd 1 (ciąg dalszy)

Tabela 1. Cykle koniunkturalne w Stanach Zjednoczonych (w miesiącach)

Dolny punkt zwrotny

Górny punkt zwrotny

Długość okresu wzrostu

Długość okresu spadku

Długość cyklu

Grudzień 1854 Czerwiec 1857 30 18

Grudzień 1858 Październik 1860 22 8 40

Czerwiec 1861 Kwiecień 1865 46 32 54

Grudzień 1867 Czerwiec 1869 18 18 50

Grudzień 1870 Październik 1873 34 65 52

Marzec 1879 Marzec 1882 36 38 101

Maj 1885 Marzec 1887 22 13 60

Kwiecień 1888 Lipiec 1890 27 10 40

Maj 1891 Styczeń 1893 20 17 30

Czerwiec 1894 Grudzień 1895 18 18 35

Czerwiec 1897 Czerwiec 1899 24 18 42

Grudzień 1900 Wrzesień 1902 21 23 39

Sierpień 1904 Maj 1907 33 13 56

Czerwiec 1908 Styczeń 1910 19 24 32

Styczeń 1912 Styczeń 1913 12 23 36

Grudzień 1914 Sierpień 1918 44 7 67

Podaż całkowita, popyt całkowity: suma części składowych, lecz nie tylko

23 Narodowy Bank Polski

Dolny punkt zwrotny

Górny punkt zwrotny

Długość okresu wzrostu

Długość okresu spadku

Długość cyklu

Marzec 1919 Styczeń 1920 10 18 17

Lipiec 1921 Maj 1923 22 14 40

Lipiec 1924 Październik 1926 27 13 41

Listopad 1927 Sierpień 1929 21 43 34

Marzec 1933 Maj 1937 50 13 93

Czerwiec 1938 Luty 1945 80 8 93

Październik 1945 Listopad 1948 37 11 45

Październik 1949 Lipiec 1953 45 10 56

Maj 1954 Sierpień 1957 39 8 49

Kwiecień 1958 Kwiecień 1960 24 10 32

Luty 1961 Grudzień 1969 106 11 116

Listopad 1970 Listopad 1973 36 16 47

Marzec 1975 Styczeń 1980 58 6 74

Lipiec 1980 Lipiec 1981 12 16 18

Październik 1982 Lipiec 1990 92 19 108

* Od górnego punktu zwrotnego do górnego punktu zwrotnego

Źródła: Departament Handlu USA, Handbook of Cyclical Indicators, dodatek do “Business

Conditions Digest”, 1984, str. 178; Survey of Current Business, str. C-25, wydawany co roku.

www.nbp.pl